جاقىندا اقتاۋداعى وبلىستىق اۋرۋحانادا بولعان دارىگەر مەن ناۋقاس اراسىنداعى جانجال سالدارىنان ماڭعىستاۋلىق حيرۋرگ ءبىر كۇنگە تەرگەۋ يزولياتورىنا قاماۋعا الىندى. وسىعان قاتىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ دارىگەرگە كەسىلگەن جازا تىم قاتال ءارى ءادىل ەمەس دەپ ويلايتىنىن جەتكىزگەن بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا سوت شەشىمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى تاپسىرماسىنا قايشى. راسىمەن, ەلىمىزدە اق حالاتتىلاردىڭ قۇقىعى قانشالىقتى قورعالعان؟
جىل باسىندا «قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسىنىڭ» دەپۋتاتتارى ۇكىمەت باسشىسىنا دارىگەر مارتەبەسىنە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ دارىگەرلەرگە قاتىستى ارنايى زاڭنىڭ قابىلدانبايتىنىن, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جاڭا كودەكستىڭ جوباسىن دايىندايتىنىن مالىمدەدى.
2009 جىلى 18 قىركۇيەكتە قابىلدانعان «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكستە ناۋقاستار, ەمدەلۋشىلەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارى, دارىگەرلەردىڭ مىندەتتەرى جازىلعانىمەن, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارى تۋرالى ءسوز قوزعالماعان. ار-نامىس كودەكسىندە دە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جەكە ومىرگە, ساياسي كوزقاراس قۇقىعىنا يە دەپ بەلگىلەنسە دە, وزدەرىن قورعاۋى تۋرالى جازىلماعان. ءبىزدىڭ قوعامدا دارىگەرلەر مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ازاماتتاردان ءجيى ءزابىر كورەتىندەر قاتارىندا. ەلىمىزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ مىندەتتەرىنە قوسا قۇقىقتارى دا ارنايى بەلگىلەنگەن, ياعني ولاردىڭ قىزمەتتەرىنە قاتىستى ارەكەتتەرىن زاڭ جۇزىندە قورعاۋى مۇمكىندىگى بار. ال دارىگەرلەردىڭ قۇقىقتارى نەمەسە ولاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى زاڭنىڭ بولماۋىنان, ماڭعىستاۋلىق حيرۋرگ ناۋسقان وتارعازيەۆ سياقتى بىلىكتى ماماندارىمىز اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ جاتىر. «ناۋسقان وتارعازيەۆ – بىرنەشە بالانىڭ ءومىرىن قۇتقارعان تاجىريبەلى مامان», دەيدى ارىپتەستەرى. وسى وقيعاعا بايلانىستى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى دارىگەرلەر ناۋسقان وتارعازيەۆتى قولداپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
ارىپتەستەرىنىڭ قاماۋعا الىنعانىنا بايلانىستى نارازىلىعىن جاسىرماعان دارىگەرلەر بۇگىنگى تاڭدا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى شاعىمنىڭ بارلىعى, ءتىپتى اقىلعا قونبايتىندارى دا قىلمىستىق كودەكس نەگىزىندە قارالىپ, كەي كەزدە دارىگەر مارتەبەسىنە نۇقسان كەلتىرەتىن جازا قولدانىلاتىنىنا كوڭىلدەرى تولمايتىنىن ايتتى. ولاردىڭ ويىنشا, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەڭ الدىمەن ناتيجەگە نەگىزدەلۋ كەرەك. ياعني قولدانىلاتىن شارالار دارىگەردى جاۋاپقا تارتۋدان بۇرىن مەديتسينا ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە كاسىبي قاتەلىكتەردىڭ الدىن الىپ, ازايتۋعا سەبەپ بولۋى كەرەك.
البەتتە, بۇل جەردە قاتەلىكتىڭ قاي تاراپتان ەكەنىن انىقتاۋ قيىن. الايدا جالاقىسى ونسىز دا از اق حالاتتى ابزال جانداردىڭ وزدەرىنەن كومەك سۇراپ كەلگەن ناۋقاستاردان ءجابىر كورىپ, قۇقىعىنىڭ تاپتالۋى دۇرىس پا؟
دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى – مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قۇرىلىمىنىڭ ءبىرى. مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق كورسەتكىشىنەن باستاپ, ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى, جالپى حالىقتىڭ ءومىر ساپاسى اتالعان قۇرىلىمنىڭ جۇمىسىمەن بايلانىستى ەكەنى انىق. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋى – مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنداعى ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى.
«دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ» رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى اينۇر ايىپحانوۆا ەلىمىزدە دارىگەرلەردىڭ قۇقىعى قورعالمايتىنىن, وسىعان بايلانىستى جاڭا شارالاردى قولعا الۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ء«سوزدىڭ شىنى كەرەك, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارى قورعالماعان. جالپى بۇل الەمدىك تاجىريبەدە دە مەملەكەتتىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسىنا جاتپايدى. شەتەلدە دارىگەرلەردىڭ قۇقىعى مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا جۇكتەلگەن. ياعني مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى دارىگەرلەر اسسوتسياتسياسى سياقتى ۇيىمدارعا جىل سايىنعى جارناسىن تولەپ, كومەككە جۇگىنەدى. اتالعان ۇيىم قاجەت جاعدايدا ادۆوكاتپەن دە قامتاماسىز ەتەدى. وعان قوسا باسقا مەملەكەتتەردە كاسىپوداقتاردىڭ دا ورنى ەرەكشە. ال بىزدە كەيبىر ۇيىمداردا كاسىپوداق مۇلدە جوق. وسىعان وراي دارىگەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, قۇقىعىن قورعاۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى باسقا دا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ, جاڭا كودەكس ازىرلەپ جاتىر. ونىڭ پارلامەنتتەگى كەزەكتى تالقىلاۋى تامىز ايىنا جوسپارلانعان. ەگەر ءبارى دۇرىس بولسا, زاڭ كەلەسى جىلى كۇشىنە ەنەدى. جاڭا كودەكستە «مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ مارتەبەسى» دەگەن بولەك تاراۋ بولادى. دارىگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ – ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋداعى ماڭىزدى العىشارتتىڭ ءبىرى. وسىلايشا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ قولعا الىنباق», دەدى مامان.
اينۇر ايىپحانوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, زاڭ قابىلدانعان جاعدايدا مەديتسينا قىزمەتكەرىنە الدەكىم قول كوتەرىپ, ونىڭ نامىسىنا تيەتىن سوزدەر ايتسا, بۇرىنعىداي سوت شەشىمى كۇتىلەتىن ۇزاق پروتسەسس ارتتا قالىپ, مەديتسينا قىزمەتكەرىنە قارسى ارەكەتتى بۇزاقىلىق دەپ تانىپ, ايىپپۇل تولەنەدى. ازىرگە بۇل اۋرۋحانا باسشىلىعى نەمەسە ۋچاسكەلىك پوليتسيانى شاقىرتۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنى بەلگىسىز. دەگەنمەن حالىقتىڭ دارىگەرمەن قارىم-قاتىناسىن رەتتەمەك.
«امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى باقىت تۇمەنوۆا دارىگەرلەردى قورعايتىن ارنايى ۇيىمداردىڭ قاجەت ەكەنىن ايتادى. «حيرۋرگتەر اسسوتسياتسياسى سياقتى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىعىن قورعايتىن بولەك ۇيىم قاجەت. دارىگەردى جاۋاپقا تارتپاس بۇرىن ونىڭ قوعامعا قاجەتتىگىن ەسكەرگەن ءجون. ماسەلەن, اقتاۋداعى جاعدايعا بايلانىستى قارايتىن بولساق, قاماۋعا الىنعان دارىگەر ءبىر كۇندە بىرنەشە بالاعا كومەك بەرەر ەدى. ال كوڭىلى قالعان دارىگەرلەر كەي كەزدە جۇمىستان شىعىپ, مانسابىن توقتاتىپ جاتادى. بۇل ونسىز دا مامان تاپشىلىعى بار كەزدە ۇلكەن ماسەلە. ويتكەنى دارىگەر بولۋ وڭاي ەمەس. باسقا ماماندىقتارعا 5-6 جىل وقىسا, دارىگەر بولۋ ءۇشىن ادام 10 جىلعا جۋىق ءبىلىم الادى. ودان 3 جىل كولەمىندە جاس مامان سانالىپ, تاجىريبە جينايدى. ەڭ باستىسى, دارىگەرلەردى كىنالاۋدان بۇرىن ولاردى جىگەرلەندىرىپ تۇرۋ كەرەك. «جامانسىڭ» دەگەندى كۇندە ەستيتىن ادامنىڭ جۇمىسى ناتيجەلى بولماسى انىق. حالىققا دا اقپارات تاراتىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ءار ادام ءوز ومىرىنە جاۋاپتى ەكەنىن ءتۇسىنۋى قاجەت. دارىگەرلەر قاشان دا كومەككە ءازىر. سوندىقتان قوعامدا ءار دارىگەردىڭ ورنى بولەك ءارى قىمبات», دەدى ب.تۇمەنوۆا.
بۇل ماسەلە مەملەكەتىمىزدە عانا وزەكتى ەمەس, شەتەلدە دە شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىل. ويتكەنى كوپ ەلدە ناۋقاستىڭ دورەكى قىلىقتارىن دارىگەردىڭ قىزمەت كورسەتۋىنە قاناعاتتانباۋ دەپ قابىلداۋ ءجيى كەزدەسەدى. الايدا دارىگەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا نەگىزدەلگەن زاڭدار مەن ۇيىمدار از ەمەس. ماسەلەن, 1986 جىلى اقش-تىڭ ءبىر توپ دارىگەرلەرى Physicians for Human Rights دەپ اتالاتىن قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىن اشادى. بۇگىندە حالىقارالىق ۇيىمعا اينالعان ورتالىق الەم ەلدەرىنىڭ, اسىرەسە شىعىس ازياداعى ەڭبەگى ەلەنبەي قالاتىن ارىپتەستەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, مورالدىق كومەك بەرۋمەن اينالىسادى. ۇيىم دارىگەرلەردىڭ جاعدايىنان بولەك, سەگرەگاتسيا, ديسكريميناتسيا, ايەلدەر زورلىعى, قارۋلى قاقتىعىس جاعدايلارىندا ازاماتتاردى قورعاۋ سياقتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا دا اتسالىسادى. ال ەۋروپا ەلدەرىندە دارىگەرگە قاتىستى شاعىمدار تولىق زەرتتەلگەننەن كەيىن شەشىم شىعارىلادى. ماسەلەن, بىلتىر گەرمانيادا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى 11 882 شاعىم تۇسكەن, ولاردىڭ 2 132-سىندە عانا دارىگەر قاتەلىگى راستالعان.
ۇنەمى ءبىر تاراپتىڭ كىنالى بولمايتىنى بەلگىلى. الايدا قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن قۇتقارعان ابزال جاندارعا دورەكى سويلەۋ, قول جۇمساۋ, ەڭبەگىن ەلەمەۋ ونسىز دا از ايلىعىن قاناعات تۇتىپ, ەلگە پايداسىن تيگىزىپ جۇرگەندەردىڭ قوعامدا باعالانبايتىنىنىڭ كورىنىسى. ەموتسيا مەن كاسىبيلىكتىڭ ناقتى شەكاراسىن بەلگىلەۋ قيىندىعى دارىگەرلەر مارتەبەسىنىڭ تاپتالۋىنا الىپ كەلىپ وتىر. مەديتسينا سوتسيولوگياسىنىڭ بەدەلدى وكىلى ا.ۆ.رەشەتنيكوۆ «دارىگەردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسى ەڭبەك اقىسى, ماماندىقتىڭ مارتەبەسى, ءوزىن-ءوزى شىڭداۋ سياقتى كريتەريلەرگە بايلانىستى» دەيدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مارتەبەسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى دەتەرمينانتى. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا جۇيەدەگى قيىندىقتارعا قاراماستان, ولاردىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, ءوزىن-ءوزى شىڭداۋعا مۇمكىندىك بەرۋ, ناۋقاستاردىڭ ورىنسىز ارەكەتتەرىنە قاتىستى شارالار قولدانۋ ارقىلى ابزال جانداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر.