1925 جىلى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ №277 سانىنا شىققان ء«تىلبۇزاريزم» ماقالاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. اڭگىمە سول زامانداعى شەت تىلدەرىنىڭ سوزدەرىن قازاقشاعا قالاي ءتارجىمالاۋ حاقىندا جازىلعان. باسىلىمعا «تىكەنەك» اتتى بۇركەنشىك ەسىممەن جاريالانعان.
قاعازدى ەكونوميت ەتۋ كەرەك قوي.
ۇنەمدەۋ كەرەك دەسەڭ, قازاق بولىپ كەتەم دەيسىڭ بە؟
ال, ۇنەم-اق بولسىن, باسقا ورىس سوزدەرىن قالاي پەرەۆودتايسىڭ؟
پەرەۆودتامايمىن, اۋدارامىن!
جارايدى, «اۋدارامىن-اق» بولسىن. ناپريمەر, «كراەۆوي كيرگيزسكي كووپەراتيۆنىي وبششەستۆو» جانە «يدەيا», «سويۋز» دەگەن سوزدەردى قازاقشاعا اۋدارشى. كەشە وسىدان ون شاقتى ستۋدەنت قازاقشا ايتامىز دەپ كەرىسىپ-كەرىسىپ, بوسقا تارقادىق.
«ناپريمەر» ەمەس, «ماسەلەن». ودان سوڭعى ورىسشالاعانىڭدى «قازاقستان ايماقتىق كووپەراتسيا قوعامى» دەيمىز.
«يدەيا» – ماقسات, «سويۋز» – ۇيىم.
ايتەۋىر, ادامنىڭ باسى قاتاتىن, قايسىسىنىڭ قۇيرىعىنان ۇستارىڭدى بىلمەيسىڭ.
نەگە بىلمەيسىڭ؟ ءبارى ءوزىڭنىڭ نازار سالماعانىڭنان. ءالى كۇنگە ءسوزدى قازاقشا ايتقاندا «ناپريمەردەن» باستاپ وتىرسىڭ.
ءوز بەتىڭمەن جايىلىپ, سەنىڭ دە كەلىستىرگەنىڭ مىناۋ ما؟ ءبىلىم كەڭەسىنىڭ «يدەيانى» – وي, مۇرات, «كرايدى» – ءۋالايات, «كووپەراتسيانى» – ىستەسۋ, «سويۋزدى» – وداق دەپ اۋدارعان. سەنىڭ ءوز تەرمينىڭ وزىڭە باسقا. بۇل باس قاتىرۋ ەمەي نەمەنە؟!
بىراق گازەتتەردە مەن ايتقانداي عوي.
ءتاۋىر بوپتى!
جوق, دۇرىسى – مەن ايتقان.
تاعى بىرەۋ مەنىكى دۇرىس دەمەي مە؟!
سولاي-اۋ, ءالى!؟ بۇل ەندى قازاق تىلىنە جەتىك ءبىلىمپازدارىمىزدىڭ تەرمينى عوي.
قايسى كەزدە ولار دا جاڭىلىپ كەتەدى. جانە ورىستىڭ ەكى ءسوزىن قازاقتىڭ ءبىر سوزىمەن اۋدارعان ماسقاراسى دا بار.
ونىسى نەمەنە؟
«مەليوراتسيانى» دا وڭدەۋ, «رەداكتسيانى» دا وڭدەۋ دەپ اۋدارىپ قويىپتى.
ا, ءبىز «رەداكتسيانى» باسقارما دەپ جۇرگەمىز جوق پا؟
ايتساڭ قايت دەيسىڭ.
ءاي, بۇنىسى ماسقارا ەكەن.
ماسقارا ەمەس, سوكەت دە.
قانە, جۋرنالدان قارايىقشى.
نەسىن قارايسىڭ, ءدال مەن ايتقانداي. كەشە 16-شى كومناتادا رازبەرايت ەتتىك دەپ وتىرمىن عوي. الگى سوزدەردى سوندا كورگەم.
قاتە باسىلعان شىعار.
سونداي قاتە بولۋشى ما ەدى!؟
ەندەشە, مۇنى سۇراستىرۋ كەرەك ەكەن. ەرتەڭ ە-دەن سۇرايىن.
«مەليوراتسيا», «كووپەراتسيا», «سوتسياليزم» دەگەن سوزدەردى اۋدارماي-اق قويسا قايتەدى؟ ورىس تا قولدانىپ وتىر عوي. ءتىلى باي ولار اۋدارىپ الماعاندا بىزگە نە جوق؟
يە, ولارىن قويا تۇرىپ, ورىستىڭ ءوزىنىڭ جابايى ءسوزىن اۋدارساق تا بولادى عوي.
جابايى سوزىنەن اۋدارعاندا دا «كرايدى» ءۋالايات دەگەنى سياقتاندىرىپ اۋدارۋ دا ءجون ەمەس.
راس, جۇرتتىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىپ, جالپىعا تۇسىنىكتى بولىپ كەتكەن «ايماق» دەگەندى قالدىرىپ, ء«ۋالايات» دەۋ ءجونسىز.
ويباي-اۋ, ء«ۋالاياتىڭ» دا قازاق ءسوزى ەمەس, اراب ءسوزى عوي.
توقتا, مۇنىڭ ءمانىسى بار. ول ءسوزىن ارابتار «ۋالايات» دەيدى. ءبىز ونى قازاقشالاپ ء«ۋالايات» دەپ العانبىز. قازىردە ءبىزدىڭ ءبىلىمپازدارىمىزدىڭ «باسقا تىلدەردەن كىرەتىن سوزدەردى ۇندەستىك زاڭىنا باعىندىرىپ, قازاق تىلىنە شوقىندىرىپ الۋ كەرەك» دەگەن پىكىرلەرى بار. وسى رەتپەن ء«ۋالايات» قازاق ءتىلى بولىپ ءسىڭىسىپ, ەندى ورىستىڭ «كرايىن» قازاققا تۇسىندىرۋگە دە جاراعان. ءوستىپ, شوقىندىرىپ الىپ وتىرساق, تاتاردىڭ «پراكتيچەسكي ىقتيسادي», «پروتەست» دەپ تۇلعاسىن بۇزباي الا-الا كەلىپ, اقىرىندا كەيبىر سويلەمدەرىندە ءبىر-اق ءسوزىن تاتارشا ايتىپ: «پرويزۆودستۆو ەست», شوندايىن «سىروي ماتەريال» دەگەنىندەي سوكەتتەردەن امان بولامىز عوي. بولماسا, ءالى-اق وسىنىڭ ىزىنە باسامىز. دەگەنمەن, الگى مەن ايتقان سوزدەرگە تىم ازاپتانباسا دا بولادى. باسقا ۇلتتار دا ول سوزدەردى سول كۇيى الىپ وتىر. مىنا كۇيىمەن ء«تىلبۇزاريزم» بولادى.
ءيا, ساقتانباسا ء«تىلبۇزاريزم» بولىپ كەتەتىنى راس.
تىكەنەك