الەم حالقىنىڭ 17 پايىزى تويىپ تاماقتانبايدى
اشتىققا ۇشىراعانداردىڭ سانى بويىنشا افريكا ەلدەرى كوش باستاپ تۇر – قارا قۇرلىق حالقىنىڭ ءاربىر بەسىنشىسى ىشەرگە اس تابا الماي وتىر. ونان كەيىنگى ورىنداردى حالقىنىڭ 7 پايىزدايى تويىپ تاماق ىشپەيتىن لاتىن امەريكاسى مەن كاريب ءوڭىرى بولىسەدى. ال ازيادا بۇل كورسەتكىش 12 پايىزدى قۇرايدى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ۇدەرىس جالعاسا بەرەتىن بولسا, بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ەكىنشىسى سانالاتىن 2030 جىلعا قاراي اشتىقتى جويۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋ مۇمكىن بولماي قالادى.
– كليماتتىڭ وزگەرۋى, تابيعاتتىڭ توسىننان سوعاتىن قۇبىلىستارى, قارۋلى شيەلەنىستەر – اشتىقتىڭ باستى سەبەپتەرى. الايدا باياندامادا بۇعان ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىنىڭ باسەڭدەۋى دە اسەر ەتكەنى كورسەتىلدى, – دەيدى حالىقارالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قورىنىڭ پرەزيدەنتى گيلبەرت حوۋنگبو.
باياندامادا 2015 جىلى دۇنيەگە كەلگەن 20,5 ملن بالانىڭ سالماعى از بوپ تۋعانى اتاپ كورسەتىلگەن. الايدا, سوڭعى التى جىلدا ءوسۋى كەشەۋىلدەگەن بالالار سانى 10 پايىزعا كەمىگەن.
سونىمەن قاتار كوبىنە دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ سالدارىنان بولاتىن ارتىق سالماق دەرتى مەن سەمىزدىككە دۋشار بولعاندار ەسەبى الەمنىڭ بارلىق وڭىرلەرىنە ءتان قاتەر بولىپ وتىر.
بۇۇ بايانداماسىندا 2016 جىلى الەمدە ارتىق سالماقتى 2 ملرد ەرەسەك ادام مەن 338 ملن بالانىڭ ەسەپتە تۇرعانى كورسەتىلگەن. رەسمي جاريالانعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, سەمىزدىك دەرتى مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشىلار اراسىندا كەڭ تارالىپ كەلەدى.
– بۇل قاۋىپتى قۇبىلىستارمەن كۇرەس نەعۇرلىم پارمەندى جانە اۋقىمدى بولۋى ءتيىس, بىزدەر وسى سالادا ىنتىماقتاستىعىمىزدى كۇشەيتۋىمىز كەرەك, – دەيدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى.
حالىقارالىق قۇجاتتا اشتىقتىڭ الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك وسكەن ەلدەردە اناعۇرلىم كوبەيگەنى كورسەتىلگەن. مۇنداي ەلدەردە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك وسال وكىلدەرى كەدەيلىكتىڭ قامىتىنان شىعا الماي, ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋگە قاۋقارسىزدىق تانىتىپ كەلەدى. سوندىقتان دا حالىقارالىق ۇيىمدار ەندى ءسىڭىرى شىعىپ, كەدەيلەنگەن ادامدارعا ارنالعان جوبالاردى كوپتەپ قولعا الماقشى.
باياندامادا 1,3 ملرد ادامنىڭ, ياعني الەم حالقىنىڭ 17 پايىزىنىڭ كۇندەلىكتى دۇرىس تاماقتانۋعا جاعدايى جوقتىعىنا ءمان بەرىلگەن. «بۇل ادامدار اشتىقتان زارداپ شەكپەسە دە, تويىپ تاماق ىشپەيتىندىكتەن دەنساۋلىقتارىنا زالال كەلىپ جاتىر», دەلىنگەن باياندامادا. قىسقاسى, سوڭعى ءۇش جىلدىقتا الەم بويىنشا اشتىقتىڭ قىسپاعىندا قالعاندار سانى مۇلدەم ازايماي وتىرسا, سەمىزدىك دەرتىنە ۇشىراعاندار كوبەيىپ كەلەدى ەكەن.اش جۇرگەندەر ەۋروپادا دا كوپ
حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ بايانداۋلارىنا قاراعاندا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالماۋىنان ەرلەرگە قاراعاندا ايەلدەردىڭ زارداپ شەگۋ قاۋپى باسىم. بۇنداي الشاقتىق كوبىنە لاتىن امەريكاسىندا بايقالۋدا.
جوعارىدا ايتىلعانداي, افريكاداعى جاعداي راسىمەن دە دابىل قاعارلىق كۇيدە. اسىرەسە شىعىس افريكا حالقىنىڭ 30 پايىزى اشقۇرساق ءجۇر. بۇۇ دەرەكتەرىنە سەنسەك, 2011 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا ەلدەگى ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى نەمەسە ءوندىرىس پەن ساۋدانىڭ ءورىسى تارىلىپ, ءوسىمى توقتاعالى بەرى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى اشتىقتىڭ قامىتىن كيدى دەسە بولادى. جالپى, بۇۇ-نىڭ بۇل جولعى بايانداماسى تەك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ارنالعاندىقتان, ءولىم-ءجىتىم دەرەكتەرى كورسەتىلمەگەن. ايتپەسە, اشتىقتان ءىسىنىپ باقيلىق بولىپ جاتقاندار دا از ەمەس. تەك اشتىق ەمەس, تويىپ تاماق ىشپەۋدەن باستاۋ الاتىن ءتۇرلى ىندەتتەر مەن كەسەلدەر دە ادامزاتتى از وپىندىرىپ جاتقان جوق. ادەتتە اشتىق پەن اشقۇرساق ادامدى بەينەلەيتىن سۋرەتتەر باسپاسوزدە ءجيى جاريالانادى. اسىرەسە, وسى ساتتە كوز الدىڭىزعا قابىرعالارى ىرسيعان, قارنى ىسىنگەن, اياق-قولدارى شيدەي بالالاردىڭ سۋرەتتەرى كەلگەن بولار... ال بۇعان دەيىن ەش جەردە جاريالانباعان مىنا سۋرەتتەردى تۇركيادا ءبىلىم الىپ جاتقان قانداسىمىز, اسكەري جۋرناليست نازگۇل كەنجەتاي 2016 جىلى سيريانىڭ الەپپو قالاسىنىڭ ماڭىندا تۇسىرگەن. بۇلار – وتباسىنان ايىرىلعان جەتىم بالالار. ن.كەنجەتايدىڭ ايتۋىنشا, ولاردى سيرياعا كەزەكتى ساپارىندا بوسقىنداردىڭ شەتەلگە قاشۋعا ىڭعايلانىپ, توپتاسقان جەرىندە بولعان كەزىندە فوتوعا ءتۇسىرۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. اتالعان وڭىردە اش-جالاڭاش, ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولىپ بوسقان بالالاردىڭ سانىندا ەسەپ جوق. ءتىپتى ەرەسەكتەردىڭ ءوزى باس ساۋعالاپ ءجۇرىپ, ءالى كەلگەندەرى ءبىر ءبىرىنىڭ ازىعىن تارتىپ جەپ, جۇرەك جالعاپ الۋدا.جۋىردا عانا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ءۇش كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلعان «جۋسان» گۋمانيتارلىق وپەراتسياسىنىڭ كەزىندە ەلىمىزگە سيريادا قاڭعىپ قالعان ءجۇزدەگەن بەيكۇنا بالا جەتكىزىلگەنى بەلگىلى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك اتا-انالارىنىڭ قالاۋىمەن سوعىس ايماعىنا تاپ بولىپ, باقىتتى بالالىقتان كۇدەر ۇزە جازداپ ەدى. ەلگە ورالار ساتتە ءبىزدىڭ اسكەريلەر بۇلدىرشىندەردى الدىمەن تويعىزىپ, تاماقتاندىرىپ العان. ويتكەنى قارشا بوراعان وق پەن بومبالاۋلار كەزىندە سيريا, ءتىپتى كەز كەلگەن سوعىس ايماعىندا قالعاندار ازىق-ت ۇلىك تۇگىلى ءبىر جۇتىم سۋعا زار بولاتىنى راس.
– قازىر تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە اش-جالاڭاش, اشتىقتىڭ زاردابىن تارتىپ جۇرگەندەر وتە كوپ. اسىرەسە, سيريا مەن يەمەن رەسپۋبليكاسىنداعى احۋال حالىقارالىق قوعامداستىقتى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. سوعىستىڭ, داعدارىستىڭ بەتىن ارمەن قىلسىن. مەن ەلىمىزگە كەلگەن سايىن بەيبىت ءومىردىڭ, تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ قادىرىن ەرەكشە سەزىنە باستايمىن. كەزىندە قازاقستانعا بوسىپ, جەر اۋدارىلىپ كەلگەن تالاي ۇلتتىڭ وكىلىنە ءبىر جاپىراق نانىن ءبولىپ بەرىپ, اشتىقتان امان الىپ قالعان ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ نەسىبەسى مول ەكەنىنە كۇمانىم جوق. قازىر تۋعان وتانىمداعى حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى كوپ ەلدەردەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس, – دەيدى اسكەري فوتوتىلشى نازگۇل كەنجەتاي.
بۇۇ دەرەكتەرى تويىپ تاماق جەمەۋ ماسەلەسى قازىناسى مول, ەكونوميكالىق قۋاتتى مەملەكەتتەردى دە اينالىپ وتپەگەنىن كورسەتەدى. ايتالىق, سولتۇستىك امەريكا مەن ەۋروپا حالىقتارىنىڭ 8 پايىزىنىڭ تۇراقتى تاماقتانۋعا شاماسى جوق ەكەن.