ايتسە دە قازاق تەرمينولوگياسىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ باعىتىندا كوڭىل تولمايتىن تۇستاردىڭ, ورنىعىپ قالعان ءبىرلى-جارىم كەلەڭسىزدىكتەردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقانىن جاسىرا المايمىز. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ناقتى مىسالدارعا جۇگىنەلىك.
ماسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ 2000 جىلعى 25 قاڭتارداعى ماجىلىسىندە بەكىتىلگەن تەرميندەر مەن بىرقاتار جەكەلەگەن اتالىمدار تىزبەسى سول 2000 جىلعى 29 ناۋرىزداعى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان بولاتىن. ونداعى كوپتەگەن تەرميندەر بالاماسىنىڭ ناقپا-ناق ءارى دالمە-ءدال بەرىلگەنى كۇمان كەلتىرمەيدى.
دەسەك تە, تەرميندەردى قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى ءبىر شيكىلىكتىڭ ورىس ءتىلىنىڭ وزىنە وزگە تىلدەن ەنگەن, حالىقارالىق دەڭگەيدە, ءتىپتى اۋىزەكى سويلەۋ ءتىلىنىڭ وزىندە ابدەن قالىپتاسىپ, قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ كەتكەن سوزدەردىڭ ءوزىن قايتكەندە قازاقشالاپ بەرۋگە ۇمتىلۋدان تۋىنداپ وتىرعانىن باسا ايتۋعا ءتيىسپىز. وكىنىشكە قاراي, وسى ورايدا جالپى نيەت جاقسى بولعانىمەن, ءابدەن قالىپتاسقان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تەرميندەر مەن باسقا دا ءسوزدەردىڭ بالاماسى انا تىلىمىزدە ءساتىمەن الىنباعان كەزدە ءاۋ باستاعى نيەتتىڭ تولىق اقتالا بەرمەيتىنى انىق بايقالۋدا.
ماسەلەن, حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن بەلگىلى, ورىس ءتىلىنىڭ وزىنە وزگە تىلدەن ەنگەن «ديپلومات» دەگەن تەرمين ءسوز جوعارىدا كەلتىرىلگەن تىزبەدە «مامىلەگەر» دەپ بەرىلگەن بولاتىن. ەڭ الدىمەن جاڭاعى ءسوزدىڭ ءتۇبىرى «مامىلە» ەكەنىن ەسكەرىپ, ونى ورىسشاعا اۋداراتىن بولساق, «سدەلكا» دەگەندى بىلدىرەدى. سوندا «مامىلەگەر» دەگەن ءسوزدى ورىسشاعا اۋداراتىن بولساق «سدەلششيك» دەگەن مۇلدەم باسقا ماعىنانى بىلدىرەتىن ءسوز بولىپ شىعا كەلەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە جالپى ديپلوماتتى تەك مامىلەگە جىعىلا كەتۋگە بەيىم تۇراتىن ادام رەتىندە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن عوي. ويتكەنى ديپلومات دەگەنىمىز – اقىلى مەن ايلاسى قاتار جۇرەتىن, ءتىپتى ءوز ەلىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن نەبىر ايلا-تاۋەكەلدەرگە بارا الاتىن باتىل, جالپى قالىپتاسقان سول كەزدەگى جاعدايدى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلداي الاتىن, سويلەپ كەتسە شەشەن, جول كورسەتسە كوسەم دەيتىندەي بىرەگەي تۇلعا ەمەس پە؟!
قۋانىشتىسى سول, ۋاقىت وتە كەلە بۇل تەرمين ءسوز بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرىلىپ, قاتارعا قايتا قوسىلعانداي بولدى. ماسەلەن, 2009 جىلى جارىققا شىققان «قۇقىق سالاسىنىڭ تەرميندەر سوزدىگىندە» «ديپلوماتيچەسكايا ۆيزا» دەگەن سوزدەر «ديپلوماتيالىق ۆيزا» دەپ دۇرىس بەرىلدى. وسى تاقىلەتتى باسقا دا ءسوز تىركەستەرى «ديپلوماتيالىق» بولىپ ءبىر ىزگە ءتۇسىرىلدى.ال «ينۆەنتار» دەگەن ءسوزدىڭ اۋدارماسى سول كەزدە «مۇقاممال» دەپ بەرىلگەن ەدى. وسى ورايدا «ينۆەنتار» دەگەن ءسوزدىڭ نەگىزىنەن «قۇرال-جابدىقتار» بولىپ اۋدارىلىپ كەلگەنى بەلگىلى-تۇعىن. ماسەلەن, «سەلسكوحوزيايستۆەننايا ينۆەنتار» – «اۋىلشارۋاشىلىق قۇرال-جابدىقتارى». كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە جارىق كورگەن «اۋىل شارۋاشىلىعى سوزدىگىندە» دە بۇل ءسوزدىڭ بالاماسى ناق وسىلاي اۋدارىلىپ بەرىلگەن بولاتىن.
جوعارىدا اتالعان تەرميندەر مەن اتالىمدار تىزبەسىندە «كاتالوگ» دەگەن ءسوز «تىزىمدەمە» بولىپ بەكىتىلگەن. ال ەندى وسى ءتۇبىرى «ءتىز» دەگەننەن باستالىپ, بىرتەكتەس اۋدارىلاتىن سوزدەردىڭ وتە ءجيى ۇشىراساتىنى جانە ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە ەگىز قوزىداي ۇقساس بولىپ كەلەتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, مەمتەرمينكومنىڭ 1972-1981 جىلدار ارالىعىندا بەكىتىلگەن تەرميندەر مەن اتالىمداردا «وپيس» دەگەن ءسوز دە ناق جاڭاعىداي «تىزىمدەمە» بولىپ بەكىتىلگەن. ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مينيسترلىگىنىڭ سول كەزدەگى تىلدەردى دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ 1998 جىلى جارىققا شىعارىلعان «تەرمينولوگيالىق جيناعىنان» بايقاپ كورۋگە بولادى. سوندا «كاتالوگ» تا, «وپيس» تە «تىزىمدەمە» بولىپ ءبىر عانا سوزگە تەلىنگەن. وكىنىشكە قاراي, ورىس تىلىنەن اۋدارۋ كەزىندە ءبىر سوزگە تەلىنگەن سوزدەردىڭ اراگىدىك بولسىن كەزىگىپ قالاتىنى وكىنىشتى-اق. ايتالىق, ءبىر عانا «نىسان» دەگەن قازاق ءسوزى ورىسشا بىرنەشە سوزگە تەلىنگەن, ياعني «فورما» – «نىسان» بولسا, «وبەكت» تە – «نىسان».
وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1996 جىلعى 4 قاراشاداعى №3186 وكىمىمەن ماقۇلدانعان ءتىل ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىندا بىلاي دەلىنگەن: «ەڭ الدىمەن قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ احۋالىنىڭ ءوزى, ونىڭ دامۋى مەن بايۋىنا بايلانىستى پروبلەمالار عالىمداردىڭ, مامانداردىڭ, وقىتۋشىلاردىڭ ايرىقشا كوڭىل ءبولۋىن قاجەت ەتەتىن ماسەلە. بۇل جەردە اڭگىمە جاڭا الەۋمەتتىك-مادەني بولمىستى بەينەلەۋدە وزگە الەمدىك تىلدەرمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ جانە ءتىلدىڭ ىشكى الەۋەتىن پايدالانۋ ارقىلى ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ءجونىندە بولىپ وتىر. تىلدە ورنىققان كىرمە سوزدەر مەن حالىقارالىق تەرميندەردەن باس تارتۋ ءتىل «تازالىعىن» قامتاماسىز ەتۋدى كۇيتتەيتىن كۇماندى نيەتكە دە نەمقۇرايدى قاراۋعا بولمايدى».
وكىنىشتىسى سول, قازاق تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا وسى ءبىر ساليقالى پىكىر كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتە ەسكەرىلمەي كەلە جاتقانىن جاسىرا المايمىز. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن تاعى دا ناقتى مىسالدارعا جۇگىنەلىك. ماسەلەن, حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن بەلگىلى «مونوپوليست» دەگەن ءسوزدىڭ بالاماسى جوعارىدا كورسەتىلگەن كەزدە «الپاۋىت» دەپ بەكىتىلگەن ەدى. نەگىزىنەن بۇل ءسوز «مونوپوليست» اتاۋىنىڭ استارىنداعى ۇعىمدى تولىعىمەن قامتي المايتىن ەدى. نەگە دەيسىزدەر عوي؟ ويتكەنى مونوپوليست تەك زور عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەڭ الدىمەن سول زورلىعىنىڭ وكتەمدىگىن جۇرگىزۋشى تۇلعا نەمەسە ءتىپتى تۇتاستاي ءبىر جۇيە ەمەس پە؟ سوندىقتان باسپاسوز بەتىندە بۇل ءسوز نەگىزىنەن سول بۇرىنعى نۇسقاسىندا بەرىلىپ كەلدى دە, اقىرى بىرتە-بىرتە سولاي دۇرىس قالىپتاسىپ كەتتى.
وكىنىشكە قاراي, ماتىندەردى اۋدارۋ كەزىندە قالىپتاسقان تەرميندەر مەن اتالىمداردىڭ بەكىتىلگەن نۇسقالارىنىڭ ءوزىنىڭ اۋەل باستاعى تۋرا ماعىناسىنان ايىرىلىپ, ەكىۇشتىلاۋ, ءتىپتى كەيدە باسقاشالاۋ ءمان-ماعىنا بىلدىرەتىنى, سوندىقتان دا وسى تاقىلەتتى تەرميندەر مەن اتالىمدار ءوزى تەكتەس قازاق سوزدەرىمەن قاتارلاسا كەلگەندە ولاردىڭ بۇرىننان بەلگىلى نۇسقالارىنىڭ پايدالانىلىپ كەلە جاتقانى گازەت-جۋرنالداردا ءجيى بايقالادى.
ماسەلەن, «ۆيزا» دەگەن ءسوزدىڭ ەكى ءتۇرلى بالاماسى بولعانى بەلگىلى: ونىڭ ءبىرى – «رۇقساتناما» دا, ەكىنشىسى – «بۇرىشتاما». ەڭ الدىمەن ناق وسى جەردە «ناما» «تاما» دەگەن جۇرناقتاردىڭ جالعانىپ, وزىنشە جاڭا ۇعىم بىلدىرگەنسىپ كورىنۋى كوكەيگە قونىپ تۇرعان جوق. ال «ۆيزيروۆانيە» دەگەن ءسوز «بۇرىشتاما سوعۋ» دەپ بەرىلگەن. بىزدىڭشە, «ۆيزا» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى بىردەڭەنى ىستەۋگە, ايتالىق, ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە بارۋعا نەمەسە باسقا دا ءبىر شارۋانى اتقارۋعا بەرىلەتىن رۇقساتتى بىلدىرمەي مە؟ بۇدان شىعاتىن قورىتىندى مىناۋ: رەتى كەلسىن, كەلمەسىن «ناما» دەگەن جۇرناقتى پايدالانىپ, جاڭا تەرمين جاسايمىن دەگەن جاداعاي پيعىل ءوزىن ءوزى ءاردايىم اقتاي بەرمەيتىنىن باسا ايتۋعا ءتيىسپىز. وسى ورايدا تەرميننىڭ تەك ءبىر عانا ماعىنادا قولدانىلاتىنىن مويىندايتىن بولساق, اۋىزەكى سويلەۋ تىلىندە دە ابدەن قالىپتاسىپ كەتكەن سوزدەردى, اسىرەسە حالىقارالىق قاتىناستاردا ءجيى پايدالانىلاتىن تەرميندەردى ءجون-جوسىقسىز قازاقشالاي بەرۋدىڭ جاڭساقتىققا ۇرىندىرىپ, جارعا جىعاتىن كەزدەرىن ءجيى بايقاپ كەلەمىز. ماسەلەن, ءاۋ باستا قازاقي ۇعىمدا بولماعان «بالكون» دەگەن ءسوزدىڭ بالاماسى «قىلتيما» دەپ بەرىلىپ, قالىڭ قاۋىمنىڭ ەزۋىنە كۇلكى ۇيىرىلتكەنى بار. مۇندايدا «بوياۋشى بوياۋشى دەگەنگە, ساقالىن بويايدى» دەگەندى ەرىكسىز ەسكە الاسىڭ.
وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون, كورشىمىز رەسەيلىكتەر حالىقارالىق دەڭگەيدە قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ, وزدەرىنە وزگە تىلدەن ەنگەن, ابدەن قالىپتاسىپ كەتكەن كوپتەگەن سوزدەردى سول كۇيىندە الىپ, ءوز تىلدەرىنىڭ گرامماتيكاسىنا ءسايكەستەندىرىپ كىرىكتىرىپ جىبەرگەنىن جاقسى بىلەمىز. بۇدان ورىس ءتىلىنىڭ ۇلان-عايىر بايلىعىنا وراسان زور نۇقسان كەلىپ وتىر دەپ ايتا الامىز با؟ ارينە جوق. دەمەك, حالىقارالىق قاتىناستاردا ابدەن قالىپتاسقان تەرميندەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ بارىسىندا, ەگەر كوكەيگە قونىمدى, ايقىن بالاماسى تابىلماسا, ناق سول كۇيىندە العانىمىز دۇرىس دەپ بىلەمىن. بۇدان قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعىنا دا ەش نۇقسان كەلمەيتىنى انىق.سوندىقتان ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ 2018 جىلعى 10 قاڭتارداعى «ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا «ەگەر ءبىز قازاق ءتىلى عۇمىرلى بولسىن دەسەك, ونى ءجونسىز تەرمينولوگيامەن قيىنداتپاي, قازىرگى زامانعا لايىقتاۋىمىز قاجەت. الايدا, سوڭعى جىلدارى الەمدە قالىپتاسقان 7 مىڭ تەرمين قازاق تىلىنە اۋدارىلعان, – دەپ ورىندى اتاپ وتكەن بولاتىن. – مۇنداي «جاڭالىقتار» كەيدە كۇلكىڭدى كەلتىرەدى. مىسالى, «عالامتور» (ينتەرنەت), «قولتىراۋىن» (كروكوديل), «كۇيساندىق» (فورتەپيانو) جانە تاعى سول سياقتىلار تولىپ جاتىر. وسىنداي اۋدارمالاردى نەگىزدەۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراستىرىپ, تەرمينولوگيا تۇرعىسىنان قازاق ءتىلىن حالىقارالىق دەڭگەيگە جاقىنداتۋ كەرەك».
ەلباسىنىڭ بۇل ايتقاندارىنىڭ ايداي انىق اقيقات ەكەنى ەش كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان ءبىرلى-جارىم دەرەكتەر وسى پىكىرىمىزدىڭ ايقىن ايعاعى دەپ بىلەمىز. ولاي بولسا, تەرمين اتاۋلىنىڭ ءبارىن قازاقشالايمىز دەپ قالىپتان اسىپ كەتپەيىك, تۇپكىلىكتى شەشىمدى ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ بارىپ ءبىر-اق قابىلدايىق دەگىم كەلەدى.
قاپەز قوجاحمەتوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, اۋدارماشى