قاسىم-جومارت توقاەۆ قىزمەت بارىسىندا ءاردايىم قاراپايىمدىلىعىمەن, بىلىكتىلىگىمەن تانىلا ءبىلدى. ول كەز كەلگەن ىسكە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. سەنات قابىرعاسىندا قىزمەت ىستەگەن جىلدارى بايقاعانىم, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا دەپۋتاتتىق كورپۋس وعان ىسكەر ازامات رەتىندە ۇلكەن سىيلاستىقپەن, جوعارى قۇرمەتپەن قارادى.
جالپى, ومىردە قانداي جاعداي بولسىن ول كىسىنىڭ ساليقالى قالپىنان اينىمايتىن سابىرلىلىعى, قاي ىسكە دە توزىمدىلىگى, شىدامدىلىق تانىتا ءبىلۋى ۇلگى بولارلىق قاسيەت. سەناتور, كوميتەت توراعاسى رەتىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن دەلەگاتسيا قۇرامىندا بىرنەشە مارتە ەۋروپارلامەنت اسسامبلەياسىنىڭ جيىندارىنا قاتىستىم. بارلىق باسقوسۋلاردا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇلكەن بىلىكتىلىكپەن, جوعارى دايىندىقپەن ءسوز سويلەپ, ساۋاتتى بايانداما جاساۋىمەن لايىقتى قۇرمەتكە يە بولا بىلەتىن. ونىڭ ۇسىنىستارى مەن ۇتىمدى پىكىرلەرى ەۋرووداق كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋشىلار تاراپىنان ءاردايىم قىزۋ قولداۋ تاۋىپ وتىردى.
وسى ارادا ءبىر جاعداي ەسكە تۇسەدى. ۆەنادا وتكەن پارلامەنتتىك اسسامبلەيا (ەكپا) سامميتىنە قاتىسۋعا بارعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قايتار جولدا كۇتپەگەن جاعدايعا تاپ بولدى. قۇرامىندا ۇلكەن دەلەگاتسيا – سەناتورلار مەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, جۋرناليستەر, باسقا دا لاۋازىمدى ازاماتتار وتىرعان ۇشاق اسپانعا كوتەرىلگەن بولاتىن. ءبىر ۋاقىتتا دەلەگاتسيا جەتەكشىسىنىڭ كومەكشىسى مەنى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ وزىنە شاقىرعانىن ايتتى. مەن قاسىنا بارعانىمدا ول كۇتپەگەن جاعدايدىڭ ورىن العانىن, اۋەگە كوتەرىلگەن ۇشاقتىڭ ءبىر ءشاسسيىنىڭ ىشكە كىرمەي قالعانىن ايتتى. ۇلكەن جىلدامدىقپەن اسپاندا ۇشىپ كەلە جاتقان ۇشاقتىڭ اەروديناميكا كەدەرگىسى سالدارىنان جانارماي ادەتتەگىدەن تىس كوپ جۇمسالىپ, اۆياوتىن جەتپەي قالۋ قاۋپى تۋىنداعان. وسى جاعدايدى ماعان جەكە جەتكىزىپ, جۇرتتى ابىگەرگە ءتۇسىرىپ, ۇرەيلەندىرمەۋگە, سابىر ساقتاۋعا شاقىردى. ۇشقىشتار بولسا, مۇنداي جاعدايدا ەۋروپانىڭ ءبىر قالاسىنا قونۋعا رۇقسات الىپ, سوندا ايالداۋدى ۇسىندى. الايدا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اۆياوتىننىڭ اقتاۋ قالاسىنا دەيىن جەتەتىنىن بىلگەن سوڭ, قانداي جاعداي بولسا دا قازاقستان تەرريتورياسىنا جەتۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم قابىلداپ, ۇشاقتى سوندا قوندىرۋ قاجەت دەدى. پيلوتتارعا سولاي دەپ پارمەن بەردى. وسىلايشا كۇردەلى جاعدايدا ۇشاق قالانى ءبىر اينالىپ بارىپ, ەكىنشى جولى عانا اقتاۋ اۋەجايىنا ءساتتى قوندى. سىرتتا توتەنشە جاعداي قىزمەتىنىڭ ماماندارى, ءورت سوندىرۋشىلەر مەن جەدەل ءجاردەم قىزمەتكەرلەرى ساقاداي-ساي تۇردى. ىشكە كىرمەي قالعان دوڭعالاق قاتتى جىلدامدىقتىڭ سالدارىنان اسپاندا قيسايىپ كەتىپتى. وسىلايشا دەلەگاتسيا باسشىسى ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن دەپۋتاتتار مەن دەلەگاتسيا قۇرامىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, اسقان ءتوزىمدىلىك پەن سابىرلىلىق تانىتا ءبىلىپ, قايتكەن كۇندە دە ولاردى امان-ەسەن ەلگە جەتكىزۋدىڭ قارەكەتىن جاساعان بولاتىن. سالقىنقاندىلىق, ءاربىر ىسكە بايىپپەن قاراۋ, ۇلتجاندىلىعى بۇل كىسىنىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى حالىقارالىق قاتىناستار, ەۋروپا, رەسەي ەلدەرىمەن پارلامەنتارالىق بايلانىس, شەكارالىق, كەدەندىك, ديپلوماتيالىق, زاڭدىلىقتاردىڭ ساقتالۋى سەكىلدى ماڭىزدى قۇجاتتاردى تالقىلاۋ مەن قابىلداۋداعى بىلىكتىلىگى مەن ساۋاتتىلىعى پارلامەنت جۇمىسىنىڭ ءپارمەندىلىگىن ارتتىرا ءتۇستى. اسىرەسە رەسەيمەن ەكى اراداعى پارلامەنتتىك كوميسسيا توبىنىڭ مارتەبەسى قىزمەتىن قايتا قۇرۋداعى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسى جەمىستى بولدى. سول ۇسىنىس ءبىراۋىزدان قابىلداندى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان بىلىكتى مامان, كاسىبي ديپلومات رەتىندە قازاق, ورىس تىلدەرىنەن باسقا اعىلشىن, قىتاي, فرانتسۋز تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن مامان رەتىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ بەدەلى حالىقارالىق ارەنادا جوعارى باعاعا يە ەكەنى بارشاعا بەلگىلى.
2016 جىلى اۋقىمدى دەلەگاتسيانىڭ قحر-عا ساپارىنا وراي وتكەن القالى جيىندا كۇن تارتىبىندەگى حالىقارالىق جاعدايدى تالقىلاۋ بارىسىندا قازاقستان – قىتاي قارىم-قاتىناستارى ماسەلەسى ءسوز بولدى. وسى باسقوسۋدا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ساياسي بايانداما جاسادى. سول تۇستا ىلەسپە اۋدارما جاساۋشىنىڭ جىبەرگەن قاتەلىگىن بايقاپ قالعان ق.توقاەۆ ونى توقتاتىپ قويىپ, ءوزى قىتاي تىلىندە تىكەلەي اۋدارما جاساپ, ونىڭ قاتەسىن تۇزەتكەندە زالدا وتىرعان قىتاي تاراپىنىڭ وكىلدەرى دۋ قول شاپالاقتاپ, ريزاشىلىق ءبىلدىرگەنىنىڭ كۋاسى بولدىق. ال قىتاي اۋدارماشىسى كەشىرىم سۇرادى. سول ارادا ءمان-جايدى ەلشىمىزدەن سۇراعانىمدا اۋدارماشىنىڭ ۇلكەن قاتەلىك جىبەرىپ, سونى بايانداماشىنىڭ دەرەۋ توقتاتىپ, ءوزى دۇرىستاپ اۋدارعانىن, زالدا وتىرعان قىتايلاردىڭ قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىن قىزۋ قولداعانىن ايتىپ ءوتتى.
وسى ارادا ءاربىر سوزگە ىجداعاتتىلىقپەن ءمان بەرىپ, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اسىرەسە ساياسي ماسەلەدە اسا مۇقيات بولۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. حالىقارالىق ماڭىزدى شارادا ۇلكەن قاتەلىككە ۇرىنباۋ, ساۋاتتى بولۋدىڭ ۇلگىسى, مىنە وسىنداي. قاي ىستە دە بىلىكتى مامان, كورنەكتى ديپلومات اعىلشىن-قىتاي ءتىلىن تەرەڭ ءبىلۋى ارقىلى تاپقىرلىق تانىتا ءبىلدى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءبىراز جىلدار بويى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارعانى بارشاعا بەلگىلى. سوندىقتان دا ونى جۇرتشىلىق ەل ديپلوماتتارىنىڭ جەتەكشىسى, حالىقارالىق ديپلوماتيادا سالماعى بار تۇلعا دەپ باعالايدى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرىنىڭ كوپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەرى جارىق كورگەن. ءار الۋان ديپلوماتيالىق, مەملەكەتتىك قىزمەتىمەن قوسا, ۇلكەن شىعارماشىلىقپەن دە اينالىسۋعا ۋاقىت تابا ءبىلدى. ونىڭ ءار كەزدە شىعارعان «كۇنگەي مەن كولەڭكە», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى», «بەلاسۋ», «ون دەلاەت يستوريۋ» اتتى ەڭبەكتەرىن جۇرتشىلىق قىزىعا وقۋدا.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن جارىق كورگەن «نۇر مەن كولەڭكە» اتتى كىتابى ءبىزدىڭ كىتاپ سورەمىزدە تۇر. وندا قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى قيىندىقتار مەن سىندارلى ساتتەردەگى قيىن-قىستاۋ وقيعالار بۇكپەسىز باياندالعان. سونىڭ ىشىندە سىرتقى ساياساتتىڭ قانداي سىناقتان وتكەنىن قاز-قالپىندا بايانداعان.
وسى ارادا ەسكە تۇسەتىنى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە قىزمەتتە ءجۇرىپ سىرتتاعى بەس ميلليونعا جۋىق اعايىننىڭ دا جاعدايىن ويلاستىرىپ, سولاردىڭ مۇمكىندىگىنشە اتاجۇرتقا ورالۋىنا ارەكەت جاساۋىن جۇرت ۇمىتا قويماس. سول تۇستا وسىنداي ماڭىزدى ءماسەلەگە مەملەكەتتىك تۇرعىدا ءمان بەرىپ, حالقىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ ق.توقاەۆ ءسىم-دە شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا ارنايى ءبولىم اشتى, سولارعا كوپ جاردەم بەردى.
2015 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ۇيعارىلدى. مىنە وسى تاريحي, ساياسي شارانى بىردەن قولداپ, بۇكىلحالىقتىق دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە, العاش كونفەرەنتسيا وتكىزۋگە باستاماشى بولعان پارلامەنت سەناتى, ونىڭ سول كەزدەگى ءتوراعاسى بولدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى تىكەلەي مۇرىندىق بولىپ, سوناۋ XV عاسىردا قازاقتىڭ تۋى كوككە كوتەرىلگەنىنە وراي مەملەكەتتىك ماڭىزدى ساياسي ءىس-شارانى جان-جاقتى اتاپ ءوتۋ تۋرالى كوزقاراسى قىزۋ قولداۋ تاپتى. بۇل كورنەكتى قوعام قايراتكەرىنىڭ ءوتكەنىمىزگە نەمقۇرايدى قارامايتىنىن, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ماسەلەنى ءاردايىم قولداپ وتىراتىنىن كورسەتسە كەرەك.
كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىعى سىرتقى فاكتورلارمەن اجىراعىسىز بايلانىستا ەكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي الەمدە پارلامەنتارالىق ديپلوماتيا بارعان سايىن ماڭىزدى بولا ءتۇسىپ, جاھاندانۋ جاعدايىندا سىرتقى ساياساتتىڭ ءبىر قۇرالىنا اينالىپ وتىر. قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىققا ودان ءارى كىرىگۋى ماقساتىندا سەنات توراعاسى رەتىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى جەتەكشىلىك ەتكەن تۇستا قىرۋار ءىس تىندىرىلدى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا كوپ كوڭىل ءبولدى. وسى ايادا بەدەلدى حالىقارالىق قۇرىلىمدارمەن ءوزارا قاتىناستى نىعايتۋ جونىندە ماقساتتى جۇمىس جۇرگىزىلدى. سونىڭ بارىنە سەنات توراعاسى جەتەكشىلىك جاساپ, ناقتى ۇسىنىستار مەن تاپسىرمالار بەرىپ وتىردى. وسىنداي قاۋىرت شارۋاسى كوپ, حالىقارالىق ماڭىزى بار القالى جيىندارعا جەتەكشىلىك جاساعان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىمەن بىرگە قاتىسىپ, قاناتتاس, قىزمەتتەس بولىپ, ول كىسىدەن كوپ نارسەنى ءۇيرەندىك, مول تاجىريبە جيناقتادىق.
ول كىسىنىڭ وزىندىك ۇستانىمى بار. قول استىنداعىلاردان كوبىرەك ءبىلىپ, سولارمەن كوبىرەك جۇمىس ىستەي ءبىلۋ ارەكەتى كوڭىلگە وتە قونىمدى تاجىريبە. مىنە, سول قاعيداسى كوپشىلىككە ۇلگى بولسا كەرەك. كاسىبي ديپلومات, كورنەكتى قايراتكەر كىمنىڭ قولىنان نە كەلەدى, قانداي ىسكە بەيىمى بار, سونداي ازاماتتارعا سول سالانى سەنىپ تاپسىرۋعا بەيىل. «كەيبىر باسشىلاردىڭ قاراماعىنداعىلارعا تاپسىرما بەرىپ, ءوزى تۇك ءبىتىرمەي قاراپ وتىرۋى ماعان ۇنامايدى», دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانعان. قايتا ءوزى كەز كەلگەن ىسكە بىلەك سىبانا كىرىسىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا قانىعىپ, وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە تىرىسادى.
ءار ادامنىڭ وي-ساناسى, الەمدىك كوزقاراسى ءوزىن قورشاعان ورتادان العان اسەردەن, ارالاسقان زيالى ازاماتتاردىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭداۋدان, سولاردىڭ پاراسات-پايىمىنان قالىپتاسادى. ءوزىم بىرنەشە مارتە شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتە سەناتور, كوميتەت توراعاسى بولعانىمدا ينتەللەكتۋال ازامات قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, تىندىرىمدى قىزمەت اتقاردىق. ول كىسىنىڭ بيىك پاراساتى مەن ۇلكەن مادەنيەتى, ءاسىرەسە تەكتىلىگى, بەكزات بولمىسى, تەرەڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى كوپشىلىككە ۇلگى. كەلەشەگىمىز كەمەلدى, بولاشاعىمىز جارقىن بولۋى ءۇشىن وسىنداي حالىقارالىق دارەجەدەگى كورنەكتى تۇلعانىڭ ەل دامۋىنا قوسار ۇلەسى وراسان ەكەندىگىنە كۇمان جوق.
اقان بيجانوۆ,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور