قازاقستان ارحەولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋى ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, تىكەلەي العاندا, ۇلتتىق ارحەولوگيا – ەتنوگرافيا مەكتەپتەرى تاريحىنىڭ قالىپتاسۋ-دامۋ ۇدەرىسىنىڭ ايناسىنا اينالعان الكەي مارعۇلاننىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. كورمەدە فوتوسۋرەتتەر, اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ جەكە زاتتارى, قۇجاتتار, ماراپات بەلگىلەرى جانە عالىمنىڭ عىلىمي-زەرتەۋ, ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىن ءارى قازاقستان ارحەولوگياسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن ايعاقتايتىن مۋزەي قورىنان الىنعان ماتەريالدار ۇسىنىلعان. سونداي- اق, ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ ىزدەنىستەرى بارىسىندا جينالعان نەوليت جانە قولا زامانىنىڭ ارتەفاكتىلەرىن كورۋگە بولادى. ورتالىق قازاقستان ەكسپەديتسياسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەرىمەن اتاسۋ, اقمايا, مىرجىق قونىستارىنان تابىلعان زاتتار ارقىلى تانىساسىز. ەرتە تەمىر عاسىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنەن تاسمولا مادەنيەتىنىڭ ارتەفاكتىلەرى بار. عالىمنىڭ ورتا عاسىرلار تاريحىن زەرتتەۋدەگى تابىستارىن نۇرا وزەنى ماڭىنداعى قورىمداردان, وتىرار توبە قالالارىنداعى قازبالاردان جينالعان دۇنيەلەر, ورتا عاسىرلارداعى قۇرىلىس-ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى – ءتۇرلى عيماراتتار ماكەتتەرى اڭعارتادى. كورمەدەگى ەتنوگرافيالىق ماتەريالدار تەرەڭ تامىرلى مادەني مۇرانىڭ ايعاعى. كورمە ەكسپوزيتسياسىن ءتۇرلى ماتەريالدار: قازبا جۇمىستارىنىڭ پانوراماسى, جارتاس بەتىندەگى سۋرەتتەر, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى, سونداي-اق الكەي مارعۇلان جايلى باسقا عالىمداردىڭ وي-تولعاۋلارى تولىقتىرعان.
عالىمنىڭ ايتۋلى زەرتتەۋ جۇمىستارى ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, فيلولوگيا, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى, ونەر تاريحى سياقتى ءتۇرلى سالالاردى قامتىدى. ول وتكەن عاسىردىڭ 40 جىلدارىنان باستاپ قازاقستان اۋماعىنداعى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى ىزدەستىرىپ, زەرتتەۋ شارالارىن قولعا الدى. جەتىسۋ, وڭتۇستىك, باتىس قازاقستان جەرىندەگى ەجەلگى قالا مادەنيەتىنىڭ ورىندارىن انىقتاپ وتىرار, تاراز, ساۋران, سىعاناق, سارايشىق سياقتى گۇلدەنگەن وتىرىقشى تۇرمىس ورتالىقتارىنىڭ بولعانىن دالەلدەدى.
قولا داۋىرىندەگى ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن ىزدەستىرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ءا. مارعۇلان 30 جىل بويى جەتەكشىلىك ەتكەن. اكادەميك قولا داۋىرىندە ورتالىق قازاقستان ءىرى وركەنيەت وشاعى بولىپ مۇندا بىرەگەي بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى قالىپتاسقانىن دا عىلىمي نەگىزدە دالەلدەپ شىقتى.
كوشپەلىلەردىڭ جانە ولاردىڭ مۇراگەرلەرى – قازاقتاردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىنىڭ تاريحى عالىمنىڭ «كازاحسكوە نارودنوە پريكلادنوە يسكۋسستۆو» دەگەن ەڭبەگىندە تولىق سيپاتتالادى. ءا. مارعۇلاننىڭ «درەۆنيە كاراۆاننىە پۋتي چەرەز پۋستىنيۋ بەتپاك دالا», «و پرويسحوجدەني پلەمەني كانگلى», «و زناچەني ەپيگرافيچەسكيح پامياتنيكوۆ كازاحستانا», «شوقان جانە ماناس», «و ناسلەدي ماشحۋر-جۋسۋپ كوپەەۆا», «ەجەلگى جىر اڭىزدار» ت.ب. ەڭبەكتەرى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ تەرەڭ دە باي رۋحاني الەمىنىڭ كۋاسى دەۋگە بولادى. ول 50 جىلداردىڭ ورتا كەزىنەن باستاپ قازاق حالقىنىڭ عۇلاما عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ جايلى ماتەريالداردى جيناستىرىپ, 1961-1972 جىلدار ارالىعىندا ۇلى قازاق عالىمىنىڭ شىعارمالار جيناعىنىڭ بەس تومىن شىعاردى.
الماتى