تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ تۇسى. «قولىمدا نايزا, شاعىلىپ ايعا» دەپ قاسىم اقىن ايتقانداي, قالامىمىزدىڭ قاۋىرسىنى ۇشىپ, وتكىر نايزاعا اينالعان كەزى. ەل ءومىرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى باسىلىم بەتىندە وتكىر كوتەرىلىپ جاتتى. بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, اكىم-قارالاردى اتىنان اۋدارىپ تاستايمىز. جۇرتتىڭ نازارى «جاس الاشتا». قىسقاسى, شەراعاڭشا ايتقاندا, «مىلتىقسىز مايداننىڭ» ءبىر سۇراپىل ءتۇرى باستالدى. ومىرىندە گازەت وقۋدان ءبىر كۇن قولى بوساماعان اكەم مارقۇمنىڭ «وسى «جاس الاشتا» جانىنان بەزگەندەر جۇمىس ىستەيدى-اۋ دەيمىن» دەيتىنى دە وسى تۇس. ايماقتارداعى تىلشىلەر دە شەتىنەن «سەن تۇر, مەن اتايىن» بولىپ شىقتى. شىمكەنتتەن قۋاندىق ورازبەك ۇلى, قىزىلوردادان ميۋا باينازار, قاراعاندىدان ايتباي ساۋلەبەك ۇلى, كوكشەتاۋدان ءومىرزاق مۇقاي, اتىراۋدان قۇتتىگەرەي سماديار, اقتوبەدەن بايان ءسارسەنبينا, ورالدان قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, قايسىبىرىن ايتايىن, ءار ءنومىر سايىن ءبىر «بومبا» دايىنداپ تۇرادى. مىنە, سول ورتادا وزا شاپقاننىڭ ءبىرى جامبىلدىق كوسەمالى ءساتتىباي ۇلى ەدى. بۇعان دەيىن اۋداندىق, وبلىستىق باسىلىمداردىڭ مەكتەبىنەن وتكەن ونىڭ قالىپتاسىپ, جۋرناليستيكانىڭ جالىنان مىقتاپ ۇستاپ اتقا مىنگەن, ەلگە كەڭىنەن تانىلعان كەزى دە وسى «جاس الاشتان» باستالدى دەسەم, قاتەلەسە قويماسپىن. ءوزىم دە وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى بولعاننان كەيىن كوپ جاعدايعا سىرتتاي قانىقپىن. كۇن-ءتۇن تاقىرىپ ىزدەپ تىنىم كورمەيتىن, ۇرىنشاقتاۋ, ماكسيماليست كەزىمىز عوي. ءبىر كۇنى مەن دە ەل جاققا, سارىسۋعا ساپارشىلادىم. بۇرىن-سوڭدى وبلىس باسشىلارى اتتاپ باسىپ, ات ءىزىن سالا بەرمەيتىن بەتباقتاعى ەلدىڭ جاعدايى تۋرالى «اتا جۇرتشىل ابوريگەن» اتتى جانايقاي جازدىم. ول جاريالانىمدى ىلە-شالا وبلىستىق تەلەۆيدەنيە, راديو, گازەتتەر جوققا شىعارىپ, شۋلاپ كەتتى. ۋاقىتتىڭ قيىن كەزى عوي. سول تۇستا وبلىسقا ۇلتجاندى, مەملەكەتشىل ازامات سەرىك ابىكەن ۇلى ۇمبەتوۆ اكىم بولىپ كەلىپ جاتقان. ول كىسى ماسەلەگە تۇسىنىستىكپەن قاراپ, اۋدانعا بارىپ ەلمەن كەزدەسىپ, كوپ جايعا كوز جەتكىزىپ, ەدەل-جەدەل تاپسىرمالار بەرىپ, باسقاشا بايلانىس ورناۋىنا زور ىقپال ەتتى. ايتايىن دەگەنىم, وبلىستاعى «كوزىمىز بەن قۇلاعىمىز» كوسەمالى ءساتتىباي ۇلىنىڭ وسىناۋ قيىن شاقتا ازاماتتىق تانىتىپ, ءوز ۇستانىمىنان اينىماي تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەگەنىمىز ەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر-بىرىنەن ەنشىسى بولىنبەگەن, كورشىلەس, كوسەمالى تۋعان توپىراق تالاستىڭ دا تاعدىر-تالايى سارىسۋمەن توركىندەس ەدى. ءبىزدى تابىستىرعان وسى ءبىر ورتاق تۇسىنىك جىلدار بويىنا جالعاسىن تاپتى. ءبىزدى مال تابۋ ەمەس, ۇلكەن تىرلىكتەر جولىنداعى كىشىلىك, كىسىلىك, پاراسات-پايىم تابىستىردى. ءبىز ءۇشىن بارىنەن دە «جاس الاشتىڭ» ابىرويى, اتى بيىك ەدى. سونىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەس ءۇشىن تالاي «تار جول, تايعاق كەشۋدەن» وتۋگە تۋرا كەلدى.
سول كۇندەردىڭ ءبىر اڭگىمەسى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر.
يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى كەزى. تارازدىڭ 2000 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ دايىندىعى قىزۋ ءجۇرىپ جاتتى. يمەكەڭ باستاعان تويدى ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى شاھاردىڭ ۇلىق مەرەكەگە دايىندىعىن ءوز كوزىمەن كورۋگە كەلەدى. كوپ ۇزاماي وسى ساپار جونىندە جامبىلدىق ءتىلشىمىز كوسەمالى ءساتتىباي ۇلىنىڭ ماقالاسى جاريالانادى. ارينە ماقالادا ادەتتەگىدەي قىڭىر سوزدەر دە قاتار جۇرەدى, بىلايشا ايتقاندا تۇزدىعى ارالاس. دەي تۇرعانمەن دە بۇرىنعى ماقالالارعا قاراعاندا بۇل اسا نازار اۋداراتىن دا دۇنيە ەمەس, «توي وتكىزۋدىڭ اسقان شەبەرى, حاس شەبەرى» دەگەن ءتارىزدى تىركەستەر بارى ەسىمدە. وندا تۇرعان نە بار دەپ قولدى قونجيتىپ قويىپ, نومىرگە جىبەرگەنبىز. بىراق ونىڭ سوڭى اجەپتاۋىر اڭگىمەگە ۇلاساتىنىن ول كەزدە اڭعارا قويماعانىمىز راس ەدى. جوعارىدان ءبىر دوكەي تەلەفون شالىپ, «باستىعىڭىزدى تابا الماي وتىرمىن» دەدى. شىركىن, جاستىقتىڭ جەلىگى عوي, «جۇرگەن شىعار» دەي سالدىم. سويتسەم الگى تەلەفون شالعان كىسى كادىمگىدەي دوكەي ەكەن. قىزمەتتىك ەتيكا دەگەن ماسەلەنى ەسىمە سالدى. كادىمگىدەي ءزىلى بار ەسكەرتۋ جاسادى. بارىنە كوزىم جەتكەن سوڭ تاپسىرماسىن ءتۇرەگەپ تۇرىپ تىڭدادىم. اينالىپ كەلگەندە وسى حابار ءۇشىن يمەكەڭنەن كەشىرىم سۇراۋ كەرەك ەكەن. يمەكەڭنىڭ تىكەلەي تەلەفونىنىڭ ءنومىرىن بەرىپ, مەنىڭ بىرنەشە رەت قايتالاپ ايتۋىمدى سۇرادى. ايتقانىن ىستەپ وتىرمىن. «ەندى ماسەلە بىلاي: جاعدايدىڭ ءبارىن ءتۇسىندىرىپ ايتىپ, ماعان جاۋابىن بەرىڭىز. انا تىلشىگە ەڭ قاتاڭ شارا قولدانىڭىزدار. جۇمىستان شىعارۋعا دا بولادى» دەدى. ون ويلانىپ, توقسان تولعانىپ, وزىمشە مۇنىڭ دا سىرىن تۇسىنگەندەي بولدىم. سەبەبى ول تۇستا باسىلىمدا ساياسي ساراپتاما جاساۋدا اجەپتاۋىر ىسىلىپ قالعان كەزىمىز. بۇل ماسەلەدە كوسەمالى دە ۇتقىر بولاتىن, يدەيا ايتقىش ەدى.
قوش, سونىمەن يمەكەڭمەن سويلەسۋىم كەرەك. تەلەفون دا سوعىلدى. تۇتقانى ءوزى كوتەردى. حال-جاي سۇراستىق. سىرتىمنان وتە جاقسى بىلەتىنىن ايتىپ, ءتىپتى ءبىردى-ەكىلى ماقالامدى ايتىپ تا جىبەردى. گازەتتى ۇزبەي وقيتىنىن ايتىپ, كەيبىر ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالىپ, قاداۋ-قاداۋ پروبلەمالاردى اتاپ كورسەتتى. ال مەنىڭ كۇتكەنىم باسقا. ەسىل-دەرتىم الگى تاپسىرمانى ورىنداۋ. سودان امال جوق, ءسوز اراسىندا نەگىزگى ويىمنان حابار بەرگەندەي بولدىم.
– وقىدىم. ونداي-ونداي بولماسا, ول گازەت بولا ما, ول «جاس الاش» بولا ما؟ ودان دا مەن ساعان ءبىر تاپسىرما بەرەيىن, – دەپ شارۋاعا كوشتى.
سونداعى شارۋاسى مىناۋ ەدى. استاناداعى «تۋريست» قوناق ءۇيىنىڭ الدىندا ابايعا قويىلعان ەسكەرتكىش بار. ەسكەرتكىشتىڭ قوناق ءۇيدىڭ الدىندا تۇرعانى ەرسى ەكەن, ياعني ءوز ورنىندا تۇرعان جوق. ەكىنشىدەن, ۇلى اقىن ءبىر بۇرىشتا قوينىنا تاس تىعىپ العان بۇزاقى سەكىلدى تۇر. مەن جىگىتتەرگە تاپسىرما بەرەمىن. ەسكەرتكىشتى ءار قىرىنان سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ساعان جىبەرەدى. وسىعان ءبىر قاتىرىپ تۇرىپ تەكست جازشى. ال انا ماسەلەگە باسىڭدى قاتىرما, – دەدى. كوپ كەشىكتىرمەي «جاس الاشتىڭ» ءبىرىنشى بەتىنە «بۇل اباي – قاي اباي؟» دەگەن ماقالام سۋرەتتەرىمەن جاريالاندى. ارينە, مەن بۇل ماقالانىڭ يمەكەڭنىڭ تاپسىرماسى ەكەنىن ەشكىمگە ايتقان جوقپىن. ءسويتىپ, ءساتتىبايدىڭ بالاسى كوسەمالى ءۇشىن سۇراعان كەشىرىمنىڭ سوڭى وسىلاي ءساتتى اياقتالىپ ەدى.
ول اۋىل-ايماقپەن, ءبىر وڭىرمەن شەكتەلىپ قويماي, ءورىسى كەڭەيە باستادى. تاقىرىپ اۋقىمى دا وزگەردى. ەلگە تانىمال تۇلعالاردىڭ تاعدىرى, جالپى ەلدىك, ۇلتتىق ماسەلەلەر توڭىرەگىندە تەرەڭنەن تولعاعان تۋىندىلاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توعىتتى. جۇرت بىلەدى, وسى تارازداعى كوك بازاردىڭ جانىندا مەشىت بار ەدى. اللانىڭ قاسيەتتى ءۇيىنىڭ اياق استىندا تۇرعانىن ايتىپ «مەشىتتەن دە بيىك ۇيلەر بار» دەپ جۇرت نازارىن اۋداردى. كەيىننەن قانداي مەشىت سالىنعانىن جۇرتتىڭ كوزى كورىپ, ايران-اسىر قۋاندى. كوسەمالىدە مۇنداي دۇنيەلەر جەتىپ-ارتىلادى. ونىڭ سانىنا جەتپەيسىڭ. ەگەر تاقىرىبىنىڭ ءوزىن ەسكە سالساق, كوزى قاراقتى وقىرمان بىردەن سەزە قويارى ءسوزسىز. ماسەلەن, بىلاي:
«اراق-شاراپسىز داستارقاننان اللانىڭ نۇرى سەزىلەدى», «جەردىڭ جەمەلەگى جانىپ جاتىر», «اۋلەكى اكىمدەر – اۋلەتتىڭ سورى», «توي ماقساتى توي «گەنەرالدارىن» تويدىرۋ ەمەس», «قازاقتىڭ «بوگومازدارى» كوبەيىپ تۇر», «جاردىڭ باسىنداعى جانتاقتى جانىنان بەزگەن تۇيە جەيدى», «پارلامەنتتەگى لاق كوكپار», «ادامسونداردىڭ دەرەگى اتىراۋدان شىقتى», «گۋبەرناتوردىڭ سوڭى گۋبەرنيا بولىپ جۇرمەسىن», «قازاقستان «قۇراق كورپەشەگە ۇقساپ تۇرماسىن», «شاڭىراققا قارا», «كيللەر شالدار كەلە جاتىر», دەپ كەتە بەرەر ەدى. مۇنىڭ سىرتىندا كەي-كەيدە كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن شاعىن وي-تولعانىستارىنىڭ ءجونى بولەك. «جاساسىن قۇزعىندار», «قۇزعىندار قازى بولسا...», «سۇڭقاردىڭ سىيى», «جاپالاق», «تىراقى», «قۇزعىنداردىڭ كوزقاراسى», «تەكتىلىك», «كوكەكتىڭ بالاپانى», «كولەڭكە», «كۇشىك پەن شەنەۋنىك» اتتى ءتامسىلدەرىندەگى وتكىرلىك, ءومىر شىندىعىنان اركىم ءوزىن تانىپ الارى ءسوزسىز. سونىڭ ىشىندە مىنا ءبىر-ەكەۋىن وقىپ كورەلىك:
«ول... قاراقويىن ادام, – دەدى ماعان, بالەنشە تۋرالى. – اۋەلدە دوس ادامداي موينىڭنان قۇشاقتاپ جۇرەدى. سوسىن... بۋىندىرىپ ولتىرەدى.
راس بولسا, سۇمدىق ەكەن». («قاراقويىن ادام»).
«اقىلبايدىڭ اتىندا ءمىن جوق. كىنا قوجايىنىندا. وڭ قولىمەن ۇرسا, سول قولىمەن تىزگىندى تارتادى. سوسىن ات بايعۇس امال جوق ءبىر ورنىندا اينالشىقتاي بەرەدى, اينالشىقتاي بەرەدى. جانۋار كەيدە كوزى الايىپ كوتكەنشەكتەپ كەتەدى».
اقىلبايدىڭ اتى مەن قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرىندا وتە ۇقساستىق بار. («اقىلبايدىڭ اتى»).
ادەتتە وزەگىڭدى ورتەگەن ويلاردى, شىرىلداعان شىندىقتى جەتكىزۋدىڭ دە وسىنداي فورما, تاسىلدەرى بولادى. ەگەر تاقىرىبى تابىلسا, ويماقتاي ويدىڭ ءوزىن شىن شەبەر شەدەۆرگە اينالدىراتىنىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. بۇل سۋرەتكەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءتاسىل.
سۋرەتكەر دەمەكشى, كوسەمالىنىڭ جازۋشىلىق جولىنىڭ دا وسىنداي وي ۇشقىندارىنان باستالعانى ءسوزسىز. ەگەر بۇگىندە ءبىزدىڭ بۋىن ادەبيەتتە ازدى-كوپتى جەتىستىككە جەتكەن بولسا, ول جۋرناليستيكانىڭ, ياعني شەراعاڭشا ايتقاندا «جەڭىل كاۆالەريانىڭ» دا ارقاسى. مەنىڭشە, جۋرناليستيكا ادەبيەتكە بارار جولداعى جاتتىعۋ. كوسەمالى دە سول جولدان ءوتتى. بۇگىندە ول – قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ مارقاسقالارىنىڭ دۋالى اۋزىنا, ءۋالى سوزىنە ىلىنگەن قالامگەر.
راس. بۇگىندە ءارىسىن ايتپاعاندا, بەرىسى شەراعاڭ – شەرحان, كامال اعالاردان قالعان كلاسسيكالىق جۋرناليستيكانىڭ, ءداستۇرلى باسپاسوزدىڭ تاعدىرى كۇردەلى كەزەڭگە تاپ كەلىپ تۇر. باسپاسوزدەگى التىن ارنالار مەن باستاۋلار, وزىق, ءنازيرا ۇردىستەر دە ءۇزىلىپ قالعان ءتارىزدى. بىراق كوسەمالىلەر باردا بۇل ۋاقىتشا جاعداي دەپ ويلايسىڭ.
ەڭ باستىسى, تاراز جەرىندەگى كوركەم كوشتىڭ جۇگى اۋعان جوق. قارا جەردى جارىپ كەلە جاتقان كەمەدەي كوركەم كەرۋەن ءالى دە تالايلاردى الىس ساپارعا الىپ شىعارى ءسوزسىز. سونىڭ بەل ورتاسىندا ءسوزى سارا, ءوزى دارا, ءاميناداي ادەمى الەمى, ولجاستاي الەمدىك دودادا ولجا سالىپ, الاش اتىن اسپانداتىپ جۇرگەن ۇلى بار, نەمەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا نۇرلانىپ وتىرعان وتباسىنىڭ وتاعاسى, كوركەم كوسەمالىنىڭ دە كوسەگەسى كوگەرىپ, بوكەن جەلىسكە سالىپ كەلە جاتقانى مەنى دە, ءبىزدىڭ بۋىندى دا قۋانتادى.
قالي سارسەنباي