سەنبى, 8 ماۋسىم 2013 2:39
«قيشلوق تاراققي توپسا, يۋرتيميز وبود, ҳايوتيميز يانادا فاروۆون بўلادي»
وزبەكستاندا شەشىلمەگەن ءماسەلە كوپ ەكەنى راس. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «ءبىز وزگەلەردەي قارىز المايمىز, ءبارىن ءوزىمىز ىستەيمىز» دەگەن سياقتى ۋاجبەن شەتەل ينۆەستيتسيالارىنان قاعىلعان كورشىلەرىمىز يندۋستريالىق دامۋدا كوش كەيىن قالىپ قويعانى بار. اۋىلدىق جەردەگى, قالالارداعى ءال-اۋقات ءالى تومەن ەكەنى راس. كەدەيشىلىك بارشىلىق. سونىمەن بىرگە كورشىلەرىمىزدىڭ نازار اۋدارارلىقتاي يگى ىستەرى دە بار. سونىڭ ءبىر سالاسى – اۋىلدىق جەردەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى. بۇل ماسەلە بالا تۋ دەڭگەيى جوعارى وزبەكستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
سەنبى, 8 ماۋسىم 2013 2:39
«قيشلوق تاراققي توپسا, يۋرتيميز وبود, ҳايوتيميز يانادا فاروۆون بўلادي»
وزبەكستاندا شەشىلمەگەن ءماسەلە كوپ ەكەنى راس. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «ءبىز وزگەلەردەي قارىز المايمىز, ءبارىن ءوزىمىز ىستەيمىز» دەگەن سياقتى ۋاجبەن شەتەل ينۆەستيتسيالارىنان قاعىلعان كورشىلەرىمىز يندۋستريالىق دامۋدا كوش كەيىن قالىپ قويعانى بار. اۋىلدىق جەردەگى, قالالارداعى ءال-اۋقات ءالى تومەن ەكەنى راس. كەدەيشىلىك بارشىلىق. سونىمەن بىرگە كورشىلەرىمىزدىڭ نازار اۋدارارلىقتاي يگى ىستەرى دە بار. سونىڭ ءبىر سالاسى – اۋىلدىق جەردەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى. بۇل ماسەلە بالا تۋ دەڭگەيى جوعارى وزبەكستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
ءومىر بار جەردە ادام وسەتىنى, ۇرپاق كوبەيەتىنى بەلگىلى عوي. قازىر حالقىنىڭ سانى 30 ميلليونعا (2013 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا 29 994 600 ادام) جەتىپ جىعىلعان وزبەك اعايىنداردىڭ باستى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – باسپانا. بۇل ەلدە جىل سايىن شامامەن 150 مىڭنان استام وتباسى قۇرىلىپ, ەنشىسىن الىپ جاتادى. الا تاقيالى كورشىلەرىمىزدىڭ 15 ميلليوننان استام حالقى قىشلاقتا ءومىر سۇرەتىندىكتەن, وزبەكستان ءۇشىن دە اۋىلدىق جەرلەردى اباتتاندىرىپ, جاس وتاۋلاردى ءۇي-جايمەن قامتاماسىز ەتۋ وزەكتى ءجايت. وعان قوسا «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەندەي, ەسكى جاڭامەن الماسۋى كەرەك. سوندىقتان زاماناۋي تامدار تۇرعىزۋ شىنداپ قولعا العان وزبەكتەردىڭ دە وزگەلەرگە ۇلگى ەتەر ىلكىمدى تىرلىكتەرى بار ەكەن.
باسقا مەملەكەتتەردىڭ بۇل ماسەلەدە جيناقتاعان تاجىريبەسى, ۇيرەنەتىن ءۇردىسى قانداي دەگەن بولۋلارى كەرەك, ءساۋىر ايىندا بىزگە تاشكەنت قالاسىندا وتكەن «زاماناۋي ءۇي-جاي قۇرىلىسى – قىشلاقتاردى قايتا جاڭعىرتۋ مەن كەشەندى دامىتۋدىڭ جانە حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋدىڭ لوكوموتيۆى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا ورتاقتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن-ءدى.
كونفەرەنتسيادان ءبىر كۇن بۇرىن 50 مەملەكەتتەن شاقىرىلعان 300-دەن استام مەيمان الدىمەن ۇشكە ءبولىنىپ, سامارقاند, بۇقارا, تاشكەنت وبلىستارىندا بولىپ, 2009 جىلدان بەرى سالىنىپ جاتقان تيپتىك ۇيلەردى ارالاپ كوردى.
ءجۇز رەت ايتقاننان ءبىر رەت كورگەن جاقسى, راسىندا دا وزبەك اعايىندار تىنباي تۇرعىزىپ جاتقان جاڭا باسپانالار الىس-جاقىن شەتەلدەردەن شاقىرىلعان قوناقتارعا ۇناعانى بايقالدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل شارانى كوكتەمنىڭ شۋاقتى كۇندەرىنە ورايلاستىرعان كورشىلەرىمىز مەيماندارىنا ۇلتتىق ءداستۇرىن دە, تاريحي كوركەم قالالارىن دا كورسەتۋگە تىرىسىپ باعاتىنى ايان ەمەس پە؟!
باياعىدا ۇمىت بولا باستاعان وزبەكشەمىزدى ەسكە تۇسىرسەك, ءبىز تاقىرىپشاعا شىعارعان جولداردى «اۋىل دامىسا – جۇرتىمىز ابات, ءومىرىمىز سابات بولادى» دەپ اۋدارىپ الۋعا بولادى.
سونىمەن, نە دەسەك تە, كەز كەلگەن مەملەكەت ءوز استاناسىنىڭ اينالاسىنداعى كوركەم عيماراتتارمەن بىتپەيتىنى بەلگىلى. بۇل ەلدە دە ءتاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا باس جوسپار دەگەنگە باعىنباي, اركىم شاماسى كەلگەنىنشە, بۇيىرعان جەردەن, ءارتۇرلى قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن, ەشقانداي ينجەنەرلىك قۇرىلعىلداردى ەسكەرمەي ءۇي سالا بەرگەن. ارينە, ءار وزبەكتىڭ ءوزى ءبىلىپ سالىپ العان باسپانالارى ۋاقىت وتە كەلە بەرەكەسىزدىك تۋعىزىپ, بىرقاتار ماسەلەلەردى تۋىنداتا تۇسكەن.
تەك 2009 جىلدان باستاپ جاعداي وزگەرەدى. وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ارنايى شەشىم شىعارىپ, بۇل جىلدى اۋىلدىق جەرلەردى دامىتۋ مەن اباتتاندىرۋ جىلى دەپ جاريالايدى دا, جوعارىداعى يگى يدەيانى ۇلتتىق ۇرانعا اينالدىرىپ, مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا باسقا دا الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن ساباقتاستىرىپ, العا جىلجىتا باستايدى.
ناتيجەسىن سوناۋ ەۋروپانىڭ تورىنەن, ازيا, امەريكا مەن افريكا ەلدەرىنىڭ وزىنەن كەلگەن قوناقتار كورىپ, ريزاشىلىقتارىن جاسىرماعاندىعىن ايتۋ ءلازىم.
ءبىز سامارقاند, بۇقارا, تاشكەنت وبلىستارىندا جاپپاي سالىنىپ جاتقان ءبىر تەكتەس ۇيلەردى كورىپ قايتقاننان كەيىن, ەرتەسىنە 17 ساۋىردە جوعارىدا اتاپ وتكەن «زاماناۋي ءۇي-جاي قۇرىلىسى – قىشلاقتاردى قايتا جاڭعىرتۋ مەن كەشەندى دامىتۋدىڭ جانە حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋدىڭ لوكوموتيۆى» دەپ اتالاتىن حالىقارالىق ءماجىلىس باستالدى.
بۇل كونفەرەنتسيانى وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتىڭ ءوزى اشىپ, ءوز ەلىندەگى سونى وزگەرىستەردى اتاپ ءوتتى. الەمدىك قارجىلىق داعدارىستى وزبەكتەر ەڭسەرە الدى ما دەگەن ساۋال ءتوڭىرەگىندە ءسوز ساپتاپ, نەگىزگى ماسەلەگە ويىستى.
وسى ارادا تاشكەنتتەگى سيمپوزيۋمدار سارايىندا وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن ءوتكەن جيىنعا بۇۇ, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ, ازيا دامۋ بانكى, يسلام دامۋ بانكى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ اسسوتسياتسياسى (اسەان), يۋنەسكو سياقتى بەدەلدى ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى مەن وكىلدەرى كەلىپ قاتىسىپ, جاقسى ءپىكىرلەرىن بىلدىرگەنىن ايتا كەتۋگە بولادى.
ال حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا شاقىرىلعان قوناقتار نەگىزىنەن قۇرىلىس سالاسىنىڭ مايتالماندارى, جوبالاۋشىلار, ساۋلەت ونەرىنىڭ ماماندارى, قۇرىلىس كومپانيالارى مەن ينۆەستيتسيالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى بولعاندىقتان, ولار سامارقاند, بۇقارا ساپارلارىندا جاڭادان سالىنىپ جاتقان تيپتىك ۇيلەردىڭ ساپاسىنا كوپ ءمان بەرىپ جاتتى. قۇرىلىسقا قانداي زاماناۋي ماتەريالدار قولدانىلعانىن بايقاستاپ ءجۇردى.
تاياۋداعى جىلدارعا دەيىن بۇل ەلدە باسپانا تۇرعىزۋدا بىرقاتار باسسىزدىقتار ورىن الىپ, اركىم ءوز بەتىنشە ءۇي سالا باستاعانىن ايتتىق قوي. سوندىقتان دا تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ وزىندە 2,6 ميلليون نەكە تىركەلىپ, وسىنشا جاڭا وتباسى قۇرىلعان ەل بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە بەل شەشىپ كىرىسكەن.
بىزگە ۇناعانى جاڭا قولجەتىمدى ۇيلەردى تۇرعىزۋدا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مەنتاليتەتى, ۇلتتىق بولمىسى, ءوسىپ-ونەتىنى بارىنشا ەسكەرىلگەن.
وسى ارادا ءبىزدى ءتۇپتىڭ تۇبىندە تاشكەنتتەن ءبىر-اق شىعارعان وقيعانىڭ باسىنا ورالا كەتۋ كەرەك. وزبەكستاننىڭ قازاقستانداعى جاڭا ەلشىسى اليشەر سالاحيتدينوۆ مىرزا سوزىندە تۇرىپ, اراعا جيىرما جىل سالىپ تاشكەنتكە تارتىپ كەتۋدىڭ ءساتى تۇسكەنى.
ال ەلشى مىرزا رەتى كەلسە تالاي شوقايىمىز توزعان تاۋەلسىز تاشكەنتكە اپارۋعا ىقپال جاساۋعا ۋادە بەرگەن. كوڭىلجىقپاستىقپەن ايتىلعان ءسوز شىعار, دەپ ءبىز بۇل تۋرالى ءتىپتى, ۇمىتىپ كەتكەن كۇنى وزبەك كونسۋلى حابارلاسىپ, وزبەكستان ەلىنە ساپارلاتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. جانە مۇنداي مۇمكىندىك تەك «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە عانا بەرىلىپ تۇرعاندىعىن دا ايتىپ قويۋدى ۇمىتقان جوق.
قىشلاقتاعى قۇرىلىس قارقىندى
سونىمەن, سامارقاند, بۇقارا جانە تاشكەنت وبلىستارىنا توپ-توپ بولىپ, ءبولىنىپ بارعان كونفەرەنتسيا قوناقتارى ءومىرى وزگەرگەن وزبەكستاننىڭ قىشلاقتىق تۇرمىسىن كورىپ قايتتى.
2009 جىلدان بەرى سالىنىپ جاتقان تيپتىك ۇيلەر 15 جىلعا نەسيەگە بەرىلەدى. ءۇيدىڭ جاڭا قوجايىنى باستاپقىدا 25 پايىزىن تولەيدى. شامامەن مۇنداي قولجەتىمدى ۇيلەردىڭ باعاسى 50 مىڭ اقش دوللارىنداي بولماق. ەگەر تۇرعىن ۇيلەردىڭ جالپى كولەمى 150 شارشى مەتر ەكەندىگىن جانە جاڭادان بوي كوتەرىپ جاتقان ماحاللالاردا مەكتەپ, بالاباقشا, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ۇيلەرى قوسا سالىنىپ جاتقانىن ايتساق, ءبارى دە كوڭىلدەن شىقتى.
قىسقاسى, وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ 2009 جىلعى باستاماسىنىڭ ناتيجەسىندە, «قيشلوق جويلاردا ۋي-جوي قۋريليشي كўلاميني كەنگايتيريشگا ويد قўشيمچا چورا-تادبيرلار تўعريسيدا» («اۋىلدىق جەرلەردە ءۇي قۇرىلىسى كولەمىن كەڭەيتۋگە بايلانىستى قوسىمشا ءىس-شارالار تۋرالى») اتتى قاۋلىعا سايكەس, سول جىلى سامارقاندتا 60 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى.
زامانعا ساي ەتىپ سالىنعان مۇنداي ۇيگە قىزىعۋشىلار دا, مۇقتاجدار دا كوپ بولعاندىقتان, سامارقاند وبلىسىندا كەلەر جىلى, ياعني 2010 جىلى – 650 ءۇي, 2011 جىلى – 695 ءۇي, 2012 جىلى – 900 جاڭا باسپانا جۇرتتىڭ يگىلىگىنە بەرىلگەن. بيىل سامارقاند وبلىسىنىڭ اۋداندارىندا 1 050 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتقانى بەلگىلى بولدى.
بىزدەر يانگيارىك, كيركدارحون ماسسيۆتەرىندە قونىس تويىن تويلاعان وزبەكتەردىڭ ومىرىنە ءبىر كۇن بولسا دا ارالاستىق. ال اكدوريا اۋدانىنداعى پۋلاتدارحون ماحاللاسىندا 2010 جىلى تەك 20 ءۇي تۇرعىزىلسا, بيىل 169 تيپتىك ءۇيدىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن.
جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, جاڭادان بوي كوتەرىپ جاتقان ماحاللالاردا مەكتەپ, بالاباقشا, سپورت الاڭدارى, دارىگەرلىك بەكەت, ساۋدا كەشەنى, تۇرمىستىق ۇيلەر قوسا سالىنۋدا.
بۇل ۇردىستەن تاشكەنت وبلىسى دا قالىسىپ وتىرعان جوق, دەيدى وزبەكتەر. تەك وتكەن جىلى استانالىق وبلىستىڭ 42 ەلدى مەكەنىندە 1 160 تيپتىك جوبا جۇزەگە اسقان.
وسى ارادا, ايتا كەتۋ كەرەك, وزبەك ەلى جاڭادان سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىنا تەك ءوز ەلدەرىندە شىعارىلاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىن قولدانۋعا كۇش سالىپ باعۋدا.
اۆستريا, ءۇندىستان, ەستونيادان كەلگەن ارىپتەستەرىمىز تاشكەنت وبلىسىنىڭ زانگيوتا اۋدانىنداعى «وبود تۋرمۋش» ماحاللاسىنداعى جاڭا ۇيلەردى كورىپ كەلگەنىن ايتتى. سول سياقتى ورتوۋل سەلوسىندا 173 ءۇي يەلەرىن تاۋىپ, قونىس تويىن وتكىزىپتى.
ءبىز بۇقاراعا بارا المادىق. بۇقاراعا كەتكەندەر الدىمەن وزدەرىنىڭ تاريحي ورىنداردا بولعانىن, سان عاسىرلار تۇرعان سامانيلەر ماۆزولەيىن, پوي-كالون, لابيҳوۆۋز انسامبلدەرىن, نودير دەۆون بەگىنىڭ مەدرەسەسىن تاماشالاۋدىڭ ءساتى تۇسكەنىن ايتىپ كەلدى. ول جاققا بارعاندار ەجەلگى بۇقارانىڭ رۋحى ەسكەن توكي-زارگارون, توكي-تەلپاك – فۋرۋشون ساۋدا كەشەندەرىن ارالاپتى, تاريحى تەرەڭ ۇلتتىق ءساۋلەت ونەرى زاماناۋي عيماراتتارعا كوشكەنىن ءسوز ەتتى.
سودان كەيىن عيجدۋۆون اۋدانىنىڭ عاجدۋماك ماحاللاسىندا تۇرعىزىلعان 35 تيپتىك ءۇيلەردى ارالاپ, تۇرعىندارىمەن سۇحباتتاسىپ قايتىپتى.
ال ءبىز سامارقاندتاعى رەگيستوندى ارالاپ, ءامىر تەمىردىڭ ماۆزولەيىندە بولىپ, سان عاسىردىڭ كۋاسى بولعان ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارلارىنا تاعزىم ەتىپ, تاشكەنتكە قايتىپ كەلدىك.
قازاق اۋىلىن, وزبەك قىشلاعىن, نەمىس سەلوسىن, ەۆرەي كيبۋتسىن ويلايدى
كونفەرەنتسيا بارىسىندا وتە قىزىقتى باياندامالار جاسالدى. ماسەلەن, نەمىستەر گەرمانياداعى كرونسبەرگ اۋدانى قالاي بوي كوتەرگەنىن ايتسا, يزرايل ەلى كيبۋتستار سەلولىق جەرلەردى ءتيىمدى دامىتۋدىڭ جولى ەكەندىگىن ايتادى. ماسەلەن, تيپتىك ۇيلەر سالۋدى قارجىلاندىرۋ مەن قۇقىقتىق نورماتيۆتىك قۇجاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ دە كوپ ويلاسۋدى قاجەت ەتەدى. بەلگيا دا بۇل ماسەلەدە فلاماند تاجىريبەسىمەن بولىسسە, نورۆەگيا 1945 جىلدان كەيىن ءوزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى ەلدى مەكەندەردى قالاي قالپىنا كەلتىرگەنىن ايتادى.
ال قازاقستان اتىنان ق.ءساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ت.باسەنوۆ اتىنداعى ساۋلەت جانە قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ءىزىم دۇيسەمباەۆ پەن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرىك بەسىمباەۆ سىندى عالىمدار ارىپتەستەرىمەن تاجىريبە الماستى. اۋىلدى جەرلەردى وركەندەتۋگە قاتىستى ءوز ەلىمىزدىڭ مىسالىن اتادى.
قىسقاسى, اۋىلدىق جەرلەردە تيپتىك ۇيلەر سالۋ ماسەلەسىنە قاتىستى شەتەلدەن كەلگەن ماماندار 80-نەن استام بايانداما جاساي وتىرىپ, سەلولىق جەرلەردى دامىتۋدىڭ بارلىق قىرىن قاراستىردى دەپ ايتۋعا بولادى. وزبەكستان قاراقالپاقستاندا جانە وبلىستارىندا 2009-2012 جىلدار ارالىعىندا 23,6 مىڭ زاماناۋي ءۇي تۇرعىزعان. قازىر دە اۋقىمدى قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقان ەلدىڭ اۋىلدىق جەرلەرىندە 10 مىڭداي باسپانا سالىنۋدا.
«ۋزكۋريليشماتەرياللاري», «ۋزمەتكومبينات», «ۋزمونتاجماحسۋسكۋريليش», «كيشلوك كۋريليش ينۆەست» كومپانيالارى قۇرىلىس ماتەريالدارىن دەر كەزىندە جانە جەڭىلدەتىلگەن باعامەن ءتيىستى جەرىنە جەتكىزىپ وتىرۋدى مويىندارىنا العان. وزبەكتەر تەك وتكەن جىلى قىشلاق قۇرىلىسىنا 410 مىڭ توننا تسەمەنت جۇمساعانىن ايتادى. ءدال قازىرگى تاڭدا كورشى ەلدە 800 كىرپىش زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كورىنەدى.
سونىمەن, اراعا جيىرما جىل سالىپ ورالعان وزبەكستانمەن دە قوشتاساتىن كۇن كەلدى. ءبىزدى اۋەجايدان قارسى الىپ, الماتىعا شىعارىپ سالعانشا قاسىمىزدان ءبىر ەلى قالماي, قوناقجايلىق كورسەتكەن وزبەك اعايىندارمەن ەجەلگى ادەتىمىزگە باسىپ, قاعىتىپ قالجىڭداسىپ قوشتاستىق.
– وزبەك بايىسا تام سالادى, – دەيمىز. ولار دا قالىسپاي:
– قازىر قازاق بايىسا استانا سالاتىن بولىپتى, – دەيدى.
ءوز اۋىلىمىزدا جۇرگەن وزبەكتەر كوپ, بىراق, ومىرىندە قازاقستانعا كەلىپ كورمەگەن كورشىلەرىمىز دە بار ەكەن. ولار دا ءبىز ون جىلدا ارقادا تۇرعىزعان استانامىزدى قايتا-قايتا سۇراۋمەن بولدى. وزبەك اعايىندار بىزدەگى قۇرىلىس قارقىنىنا دا قىزىعا قارايدى.
«وزبەك بايىسا تام سالادى» دەگەن ءسوز باياعىدان بار. ءدال قازىرگى وزبەكتى باي دەۋگە بولمايدى. سوندا دا, بايىماسا دا ءۇي سالىپ جاتىر بۇلار. ويتكەنى, الا توپىلى اعايىندار ءۇي بولماي كۇي بولمايتىنىن جاقسى بىلەدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى – تاشكەنت – سامارقاند – تاشكەنت – الماتى.