– قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا العاش قۇتتىقتاعان تۇركيا ەكەنىن بىلەمىز. سودان بەرى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ىرگەسى بەكي ءتۇسكەنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا قارىم-قاتىناسىمىز قاي باعىتتا ءورىس الىپ وتىر؟
– ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىزدى دوستىق سيپاتتا دەپ باعالاساق, تولىق ءمانىن اشپاعانىمىز. ءبىزدىڭ بايلانىسىمىز باۋىرلاستىققا نەگىزدەلگەن. سەبەبى ءبىز – تۋىسقان حالىقتارمىز, ورتاق تاريحىمىز, مادەنيەتىمىز بار, تىلدەرىمىزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ادەت-عۇرپىمىز دا قاتتى ۇقسايدى. وسىلاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى دامىعان قارىم-قاتىناستار سول كەزەڭدە قالىپتاسقان ورتاق قۇندىلىقتار شەڭبەرىندە ودان ءارى دامىپ كەلەدى.
ورتاق بايلانىسىمىزدىڭ ماڭىزدى ءبىر بەلەسى – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى. بۇگىندە تۇركى كەڭەسى قازاقستان, ازەربايجان, قىرعىزستان مەن تۇركيانىڭ جان-جاقتى ىنتىماقتاستىعىنىڭ باستى ساياسي تەتىگىنە, ماڭىزدى ايماقتىق پلاتفورماعا اينالدى. وزبەكستان دا بۇل ۇيىمعا قوسىلۋعا دايىندالىپ جاتىر. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى دا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق مەحانيزمدەرىنىڭ ءبىرى. تۇركسوي, تۇركپا, تۇركى ىسكەرلەر كەڭەسى, تۇركى مادەنيەتى جانە مۇراسى قورى – تۇركى ەلدەرىن جاقىنداستىراتىن ورتاق ۇيىمدار.
ەلباسى 1991 جىلدان بەرى تۇركياعا 24 رەت بارعان. ال تۇركيا باسشىلارى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە 15 رەت, پرەمەر-مينيسترلەرى 6 رەت كەلگەن ەكەن. ياعني, ءار جىل سايىن مەملەكەت باسشىلارى كەم دەگەندە ەكى رەت ءبىر-بىرىمەن ءارتۇرلى دەڭگەيدە كەزدەسىپ وتىرعان. بۇل – ەكى ەل اراسىنداعى جوعارى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىر ۇلگىسى. ونىڭ سىرتىندا پارلامەنتارالىق, ۇكىمەتارالىق قارىم-قاتىناس, سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ اراسىندا بايلانىس ورناتىلعان.
– ناۋرىزدا قازاقستان تاريحىنداعى تاريحي شەشىم قابىلداندى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن توقتاتاتىنىن مالىمدەدى. تۇركيا تاراپى ەلباسىنىڭ ساياسي شەشىمىن قالاي قابىلدادى؟
– تۇركيانىڭ ساياسي يستەبليشمەنتى, زيالى قاۋىمى, جالپى قاراپايىم حالقى اراسىندا ەلباسىنىڭ بەدەلى وتە جوعارى. انادولىدا ەلباسىن تۇركى الەمىنىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەڭ ىقپالدى ساياساتكەرى, مەملەكەتتىك تۇلعاسى دەپ ەسەپتەيدى. تۇركى الەمى حالىقتارىن جاقىنداتۋداعى ول كىسىنىڭ ءرولى ەرەكشە دەپ باعالايدى. ونى ءسوز جۇزىندە عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە دە كورسەتكەن باسشى دەپ بىلەدى. ن.نازارباەۆتى تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى, تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى رەتىندە قابىلدايدى. بىلايشا ايتقاندا, ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن ەلباسىنا قۇرمەتى ەرەكشە. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ءجۇرگىزگەن ءبىر ساۋالدامادا «قازىرگى زاماندا تۇركى الەمىنىڭ ەڭ ىقپالدى كوشباسشىسى كىم؟» دەگەن سۇراققا نۇرسۇلتان نازارباەۆتى كورسەتكەن.
ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالالارى بولسا تۇركيادا كۇللى تۇركى الەمىنىڭ مانيفەستى, ماڭىزدى تۇجىرىمدامالىق قۇجاتتار رەتىندە قابىلداندى. سەبەبى, ەلباسى بۇل ماقالالاردا, وزىنە ءتان كورەگەندىكپەن, قازاقستاننىڭ رۋحاني جاڭارۋىنىڭ عانا ەمەس, ءيسى تۇركىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ناقتى قادامدارىن ايقىنداعان.
تۇركيا ەلباسىنىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ شەشىمىنە ايرىقشا نازار اۋداردى. تۇرىكتەر مۇنداي شەشىم قابىلدانعان كەزدە تاڭدانىسىن جاسىرا العان جوق. سەنەر-سەنبەسىن بىلمەگەن ادام كوپ بولدى. ءويتكەنى الەمدە مۇنداي ماڭىزدى شەشىم قابىلداعان باسشى ساناۋلى. تۇرىكتەردىڭ اراسىندا قيماستىقپەن قابىلداعاندار دا تابىلدى. ءالى دە ءتۇركى الەمىنىڭ ىقپالداستىعىن, ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىسىن نىعايتۋداعى ءرولىن جالعاستىرۋ كەرەك ەدى دەگەن پىكىرلەر ايتىلادى.
الايدا, ەلباسىنىڭ Nur Otan پارتياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى توراعالىعىن جالعاستىرا بەرەتىنى, ساياسي مەملەكەتتىك ماڭىزدى شەشىمدەرگە قولداۋ كورسەتەتىنى تۋرالى مالىمدەمەلەرى تۇرىكتەردىڭ كۇمانىن سەيىلتىپ, سەنىمدەرىن ارتتىردى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وسىنداي شەشىمنىڭ قابىلدانۋى وتە دۇرىس قادام دەلىنىپ وتىر.
– مەۆليۋت چاۆۋشوعلۋدىڭ ساپارى بارىسىندا ەلباسىنا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى مارتەبەسى بەرىلدى. جالپى, بۇل باستاما قالاي شىقتى؟
– قازاقستاننىڭ ايماقتا ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان تۇراقتى بولۋى, ەۋرازيا كونتينەنتىندە ىقپالدى ەل بولۋى تىكەلەي ساياسي تۇسىنىستىككە بايلانىستى. سونداي-اق تۇركيا ءۇشىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ستراتەگيالىق, باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستىڭ ودان ءارى جالعاسۋى وتە ماڭىزدى. سوندىقتان تۇركيا تاراپى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تۇركى ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ, لايىقتى باعا بەرۋ قاجەتتىگىن جاقسى ءتۇسىندى. ەلباسىنىڭ تاريحي شەشىمىنەن كەيىن ەكى كۇن وتكەن سوڭ تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان وسىنداي شەشىمگە كەلىپ, ونى باسقا ارىپتەستەرىنە ۇسىندى. ۇسىنىستى تۇركى ەلدەرىنىڭ باسشىلارى بىردەن قولدادى. م.چاۆۋشوعلۋ ساپارى بارىسىندا وسى ۇسىنىستى جەتكىزدى. ەلباسى مۇنى زور ىقىلاسپەن قابىل الدى.
وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قۇرمەتتى توراعا مارتەبەسى – ەلباسىنىڭ قازاقستان مەن تۇركيا, تۇركى الەمى اراسىنداعى ىقپالداستىقتىڭ ارحيتەكتورى رەتىندەگى وعان دەگەن قۇرمەتتىڭ كورىنىسى. ال ەلباسى تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ بەلدى ءبىر ۇيلەستىرۋشىسى, دانەكەرى, قامقورشىسى, قولداۋشىسى رەتىندەگى جۇمىسىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەدى.
– 9 ماۋسىمدا ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتەدى. وسى ساياسي ءىس-شاراعا ەلشىلىكتىڭ دايىندىق جۇمىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى تۇركيا زور ىقىلاسپەن كۇتىپ وتىر. سايلاۋعا شامامەن 11 بايقاۋشى كەلەدى. جوعارى سايلاۋ كوميسسياسىنان ەكى بايقاۋشى, ەقىۇ, وسى ۇيىمنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, ەۋروپا كەڭەسى اتىنان وكىلدەر كەلەدى. بۇدان بولەك, جەكە بايقاۋشى رەتىندە كەلەتىندەر بار. شامامەن تۇركيادان ون شاقتى بايقاۋشى كەلمەك.
قازىر تۇركيادا 3 سايلاۋ ۋچاسكەسى بار. ولار انكارا, ىستانبۇل, انتاليا قالالارىندا ورنالاسقان. وسى ءۇش قالادا دا قازاقستاننىڭ وكىلدىكتەرى بار. ءتۇركياداعى ەكى مىڭعا جۋىق قازاقستان ازاماتى سايلاۋشى رەتىندە تىركەلگەن. ەلشىلىك حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزىپ جاتىر. جالپى, سايلاۋعا دايىندىق اسا جوعارى دەپ ايتا الامىن.
– قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن اتقارۋىن تۇركيا حالقى قالاي قابىلدادى؟
– بىرىنشىدەن, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتى تۇركيا ساياسي باسشىلىعى, ينتەلليگەنتسياسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلباسىمىزبەن ۇزەڭگىلەس بولعان ارىپتەس رەتىندە ەسەپتەيدى. ەلباسىنىڭ قاسىندا بولىپ قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى, كوپدەڭگەيلى سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا, باعىتىن ايقىنداۋعا جانە ونى جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسكەنىن جاقسى بىلەدى. ول كىسىنى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كاسىبي ديپلومات رەتىندە باعالايدى. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعانىنان, بىرنەشە شەت ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ, باتىس جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن ديپلوماتيا سالاسىندا ءونىمدى جۇمىس ىستەگەنىنەن حاباردار. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ۇكىمەت باسشىسى, سەنات توراعاسى, مەملەكەتتىك تۇلعا رەتىندەگى قايراتكەرلىگىن ۇلگى تۇتادى.
تۇركياداعى ساياساتكەرلەر ول كىسىمەن تىكەلەي ارىپتەس بولدى. ءارتۇرلى حالىقارالىق ارەنادا قويان-قولتىق جۇمىس ىستەدى. ماسەلەن, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەۆليۋت چاۆۋشوعلۋ ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن جاقسى تانيدى. سوندىقتان تۇركيا ساياسي يستەبليشمەنتى, ينتەلليگەنتسياسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قايراتكەرلىگىنە ەش كۇمان كەلتىرمەيدى. ول كىسىنىڭ باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتاتىنىنا, قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى, شىعىس پەن باتىس, ازياعى قۇرلىعىنداعى سىندارلى ساياسي باعىتى ودان ءارى جالعاساتىنىنا سەنىمدى.
– تۇركياداعى قازاقتار تۋرالى ايتا كەتسەڭىز...
– تۇركيادا شامامەن 20 000-نان استام قازاق بار. ولار تۇركيانىڭ ءتۇرلى قالالارىندا تۇرادى. العاش وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى كوشىپ كەلگەندە نيدە دەگەن قالادا ورنالاسقان. وندا ءالى كۇنگە دەيىن التاي دەگەن اۋىل بار. كەيىنىرەك كوشىپ كەلگەندەردىڭ بىرقاتارى ىستانبۇلعا, بىرقاتارى ەۋروپاعا كوشىپ كەتتى. بىراق ءالى دە 25 ءۇي قالعان. اۋىل اكىمى – قازاق. سوندا جىل سايىن قازاقتاردىڭ باسقوسۋى, فەستيۆالى وتەدى. ەلشىلىك ءاردايىم قاتىسىپ, قولداۋ كورسەتەمىز. اۋىلعا باراتىن جولدى جوندەپ, اۋىز سۋ جەتكىزىپ بەردىك. ەندى بالالار وينايتىن كىشىگىرىم فۋتبول الاڭىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
اتاپ وتەتىن جايت, قازىر تۇركياداعى ەڭ تانىمال مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ءبىرى – دومبىرا. «تۇركيا, دومبىرا» دەپ ينتەرنەتتەن ىزدەسەڭىز, كوپ ۆيدەوعا كەزىگەسىز. مىسالى, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, قاراپايىم تۇرىك ازاماتتارى دومبىرا تارتقاندى ۇناتادى. كوپتەگەن ساياسي پارتيالار سايلاۋ ناۋقانىنداعى اندەرىنىڭ ءبىرازىن قازاقتىڭ كۇيلەرىمەن ارلەگەن. وسىلايشا اندەرىمىز بەن كۇيلەرىمىز ساياسي ناۋقاندا قولدانىلىپ ءجۇر.
– ەكونوميكالىق بايلانىس تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– تۇركيا – قازاقستاننىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىگىندە ماڭىزدى ەلدەردىڭ ءبىرى. مىسالى, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان شەتەلدىك كومپانيالار سانى جونىنەن تۇركيا ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى. قازىر ەلىمىزدە ەكى مىڭعا جۋىق تۇرىك كومپانياسى بار. ياعني, ءار 20 كومپانيانىڭ بىرەۋى تۇركياعا تيەسىلى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الدىمەن كەلگەن ينۆەستورلار دا سولار بولدى. ولار قۇرىلىس, ازىق-ت ۇلىك, تۇتىنۋ تاۋارلارىن شىعارۋ, تۋريزم, قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ارالاستى. وسى ۋاقىتقا دەيىن انادولىدان ەلىمىزگە شامامەن 3 ميلليارد دوللارداي ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. ءوز كەزەگىندە قازاقستان تۇركياعا 1 ميلليارد دوللار شاماسىندا ينۆەستيتسيا سالدى.
ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق بيىلعى العاشقى توقساندا بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزعا ارتتى. 2018 جىلى تاۋار اينالىمى 1,9 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بىلتىر ەكسپورت كولەمى 1,2 ميلليارد, يمپورت 700 ميلليون دوللار بولدى. بۇل كورسەتكىشتى ودان ءارى جاقسارتا ءتۇسۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ەلشىلىك تاراپىنان بىرقاتار ستراتەگيالىق باعىتتاردا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىسالى, قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالارعا رەينۆەستيتسيا جاساۋ, ەكىنشىسى – تۇركياداعى العاشقى 500-دىككە كىرەتىن ءىرى كومپانيالارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋ.
تۇركيا – شاعىن جانە ورتا بيزنەسى جاقسى دامىعان ەل. ەل ەكونوميكاسىن قۇرايتىن كاسىپورىنداردىڭ شامامەن 85 پايىزى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە تيەسىلى. ەكسپورتتىڭ 70 پايىزىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرايدى. ەلشىلىك سول كومپانيالاردى قازاقستانعا اكەلۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر.
تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى دامىتۋدىڭ ءبىر باعىتى – ءبىزدىڭ ەلدىڭ گەوگرافيالىق ورنى. قازاقستان – 18 ميلليون تۇرعىنى بار نارىق قانا ەمەس, ورتالىق ازيا, رەسەي, قىتايعا اشىلاتىن ۇلكەن قاقپا. سوندىقتان ءتۇركيا كومپانيالارى قازاقستاندا بيزنەس ءجۇرگىزۋ ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن اباي اسانكەلدى ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»