سەيسەنبى, 30 ءساۋىر 2013 2:25
كەشە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حح سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىنەن تۋىندايتىن ستۋدەنتتەر اكتيۆى الدىنداعى مىندەتتەر» تاقىرىبى بويىنشا عىلىمي پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.
سەيسەنبى, 30 ءساۋىر 2013 2:25
كەشە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حح سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىنەن تۋىندايتىن ستۋدەنتتەر اكتيۆى الدىنداعى مىندەتتەر» تاقىرىبى بويىنشا عىلىمي پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.
كونفەرەنتسيادا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنداعى ەتنوسارالىق قاتىناستار جانە تولەرانتتىلىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ساتاي سىزدىقوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ پرورەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى, وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ ساراپشىسى ەدىل وسپان جانە ەۇۋ الەۋمەتتىك جانە ازاماتتىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەركەبۇلان نۇعمانوۆ ستۋدەنتتەر الدىندا ستۋدەنت جاستاردىڭ بويىندا تولەرانتتىلىق قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋى جانە ەل بىرلىگىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولى تۋرالى, قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىنداعى جاستاردىڭ الاتىن ورنى جونىندە كەلەلى وي تولعامدارى مەن پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
الدىمەن وسى جيىندى ءجۇرگىزگەن ساتاي سىزدىقوۆ ءسوز الىپ, بۇل كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى جايلى قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاقىندا وتكەن سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسسامبلەيا الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. سول مىندەتتەردىڭ ىشىندە قازاقستاندىق جاستارعا ارنالعان ماسەلەلەر دە بار. «سىزدەر ستۋدەنتتەر بەلسەندىلەرى رەتىندە سول مىندەتتەردى جاستار قاۋىمىنا جەتكىزەدى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەدى ساتاي سىزدىقوۆ. – ويتكەنى, قازاقستاندا تۇراتىن وزگە ەتنوستار قازاق ۇلتىنىڭ ماڭايىنا توپتاسىپ وتىر».
بۇدان كەيىن ءسوز العان مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ەلىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى جونىندە ناقتى مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ ايتقاندارى ستۋدەنت جاستاردى بەي-جاي قالدىرمادى. «سىزدەر وتە ءبىر باقىتتى زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جۇرسىڭدەر, – دەپ باستادى عالىم ءسوزىن. – مىنا بىزدەر ويىننىڭ قىزىعىنا ەندى ءتۇسىپ كەلە جاتقان كەزىمىزدە ۇلى وتان سوعىسى باستالدى. اۋىلداعى تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتاردىڭ بارلىعى مايدانعا اتتاندى. ەلدە ەگىلىپ, كەمپىر-شالدار مەن ايەلدەر قالدى».
وسىلاي دەگەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سول كەزدەگى قيىنشىلىقتى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەتىن مىناداي ءبىر وقيعانى ايتىپ بەردى. «ىڭكاشاي دەگەن جەڭەشەم ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلىن بولىپ ءتۇستى, – دەدى پروفەسسور وتكەندى ەسكە الىپ. – ەرتەسىندە رىسبەك دەگەن كۇيەۋى سوعىسقا اتتاندى. اۋىلداعىلار العاشىندا پوشتا كەلگەندە, حات-حابار كەلدى دەپ پوشتا تاسۋشىنىڭ الدىنان قۋانا جۇگىرىپ شىعاتىن ەدى. كەيىن ۋاقىت وتە پوشتا تاسۋشى كەلسە, ودان قاشاتىن بولدى. قاشاتىن سەبەبى, سوعىستا جۇرگەندەردەن «قارا قاعاز» كەلىپ قالدى ما دەپ قورقاتىن, ۇرەيلەنەتىن. سودان ىڭكاشاي جەڭەشەمنىڭ كۇيەۋى, ءبىزدىڭ اعامىز رىسبەك حابارسىز كەتتى. جەڭەشەم بۇدان كەيىن تۇرمىسقا شىقپادى. ەكى كەمپىردى باعىپ-قاعىپ, 100-دەن اسىپ بارىپ قايتىس بولدى».
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ بۇل ەستەلىك رەتىندەگى وقيعانى ايتىپ وتىرعانىنىڭ سەبەبىن ستۋدەنت جاستارعا ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. «ارالارىڭدا تاۋەلسىزدىكپەن قۇرداس, تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان كەيىن تۋعان بالالار بار. تاۋەلسىزدىك – سەندەردىڭ باقىتىڭ! ءبىز مەكتەپتە وقىعان كەزدە ءجوندى ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر تىم از ەدى. قاعاز, قالام, كىتاپ جەتىسپەيتىن. ال قازىر بارلىعى بار. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءوزى نوۋتبۋك ارقالاپ ءجۇر… كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان 74 جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ تاريحىمىز تاپتالدى… بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى قازاقتىڭ نەبىر مارقاسقالارى كورە المادى, جەتە الماي كەتتى. ال وعان مىنا سىزدەر جەتتىڭىزدەر. قازاقتىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, ەلدىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋ ەندى سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ!» دەدى ول.
وسىلايشا, جاستارعا ۇلكەن وي سالاتىن ۇلاعاتتى سوزدەر ايتقان عالىم ودان سوڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن نىعايتۋداعى ءرولىنە توقتالدى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ اتاپ وتۋىنشە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ينستيتۋتى الەمدەگى ەشبىر ەلدە جوق. ول – شاعىن بىرىككەن ۇلتتار اسسامبلەياسى سياقتى قۇرىلىم. «پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە باتىرلىعىنا, تاپقىرلىعىنا تاڭعالامىن, – دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ول. – نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىتتى, الەمگە مويىنداتتى. بۇگىن ەلىمىز الەمنىڭ تورىنە شىقتى. باقىتتىڭ باعاسىن بىلىڭدەر. وسى باقىت سەندەردىڭ باستارىڭنان تايماسىن!».
كوپتى كورگەن ساياساتكەر ءارى قوعام قايراتكەرى ءسوزىن بىلاي قورىتىندىلادى: «مەن وسى ۋنيۆەرسيتەتتە رەكتور بولىپ جۇرگەندە, اقبۇلاق وزەنىنەن وتەتىن كوپىر جانىنداعى اۆتوتۇراق بوس تۇراتىن, – دەدى ول. – ال قازىر سول اۆتوتۇراقتا ماشينا تولىپ تۇر, ماشينا قوياتىن ورىن جوق وندا. ستۋدەنتتەر دە ماشينا ءمىنىپ ءجۇر».
«جاسىراتىنى جوق, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن جاستار كوپ بىلە بەرمەيدى, – دەدى كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان ديحان قامزابەك ۇلى. – بۇگىندە جاستارعا ەڭ الدىمەن ءبىلىم, وتانشىلدىق كەرەك. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىنداعى ەلباسىنىڭ ءسويلەگەن ءسوزى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ايتىلعان ويلارمەن ساباقتاسىپ جاتىر. پرەزيدەنت سول ستراتەگياسىندا جاستاردىڭ بولاشاعى تۋرالى كەرەمەت ويلار ايتتى. «ەگەر قازاق ءتىلى ءوز دارەجەسىندە قولدانىلسا, ەگەر وتانشىلدىق سەزىمىمىز باسەڭدەمەسە, ءبىز قازاق مەملەكەتى بولامىز» دەدى مەملەكەت باسشىسى».
پرورەكتوردىڭ اتاپ وتۋىنشە, قازاق مەملەكەتى بولۋ سىزدەر مەن بىزدەرگە بايلانىستى. ال اسسامبلەيا ەلباسى اتاپ وتكەندەي, قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان 17 ميلليون حالىق. وسىعان وراي مىناداي مىسال كەلتىردى: «وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن باشقۇرتستاننىڭ ءبىر عالىمى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ, ماعان جولىققان ەدى, – دەدى ديحان قامزابەك ۇلى. – اڭگىمە بارىسىندا ول «ءبىزدىڭ ءبىر-اق ارمانىمىز بار. ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ ارمانى – تاۋەلسىزدىك. ونى قاشان الاتىنىمىز بەلگىسىز. ءبىز سوعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءومىر بويى كۇرەسەمىز» دەگەن بولاتىن».
بۇدان سوڭ ول تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىنە, اسسامبلەيانىڭ ەتنوستار اراسىنداعى بىرلىكتى نىعايتۋداعى الاتىن ورنىنا توقتالىپ, بەلسەندى ستۋدەنت جاستاردى ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىندا سويلەگەن سوزىنەن تۋىندايتىن مىندەتتەردى جاستار اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا شاقىردى.
ال ەدىل وسپان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋى جانە ەل بىرلىگىن قالىپتاستىرۋداعى جاستاردىڭ رولىنە قاتىستى وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اسسامبلەيانىڭ 20 سەسسياسى بارىسىندا ەلباسىمىز كەڭىنەن توقتالعان ماسەلەنىڭ ءبىرى سەسسيا قارساڭىندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ تۇجىرىمداماسى بولدى. تۇجىرىمدامانىڭ ماقساتى – اسسامبلەيا ينستيتۋتىن دامىتۋ جانە ونىڭ ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋداعى ءرولىن ارتتىرۋ, پاتريوتيزم, قازاق حالقى مەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ توپتاستىرۋشى ءرولىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ جالپى قۇندىلىقتار نەگىزىندە قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
«تۇجىرىمداما مەملەكەتتىك ەتنوساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا, ۇلتتىق بىرلىكتى قالىپتاستىرۋعا, قوعامدىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن جانداندىرۋعا قول جەتكىزۋگە, ونىڭ ىشىندە, ەڭ الدىمەن, اسسامبلەيا ينستيتۋتى ارقىلى قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە كەلەشەكتە اسسامبلەيا ەتنوسارالىق جانە قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ تەتىگى بولىپ قانا قويماي, كونستيتۋتسيالىق ورگان رەتىندە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ءۇشىن ۇنقاتىسۋ الاڭىنا, جالپى ۇلتتىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر بويىنشا ازاماتتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تەتىگىنە اينالادى دەپ كۇتىلۋدە», – دەدى ەدىل وسپان.
كونفەرەنتسيادا, سونداي-اق, اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الەۋمەتتىك جانە ازاماتتىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەركەبۇلان نۇعمانوۆ تا جاستار تۋرالى ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
———————————-
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.