سايلاۋ – كونستيتۋتسيالىق تۇسىنىك

بۇل جونىندە ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ۆەنەرا ابىحانقىزى ۇلكەن سەنىممەن ايتا كەلىپ, الدىمەن سايلاۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىنە تە­رەڭ ءمان بەردى. – سايلاۋ – كون­ست­يتۋ­تسيالىق تۇسىنىك – دەدى ول. – بۇل تۇسىنىك كونستيتۋتسيامىزدىڭ 17-با­بىندا جازىلعان. سوعان ساي ەلىمىز­دىڭ جوعارى باسقارۋ جانە كونستي­تۋتسيالىق بيلىك ورگاندارىنىڭ باسىم بولىگى ءۇش توپقا سايكەس ەلەكتورال­دى قاعيدات نەگىزىندە سايلانادى. بۇعان بارلىق ازاماتتاردىڭ تەڭدىگى, جال­پىلىق, ەركىن سايلاۋ, سايلاۋدىڭ بالامالىق, مەرزىمدىلىك, شىنايىلىق, cايلاۋ زاڭناماسىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جانە ت.ب. قاعيداتتار جاتادى. قازىرگى تاڭدا وسى كونستيتۋتسيالىق تۇسىنىكتەردىڭ جانە جوعارى زاڭدارىمىزدان تۋىنداي­تىن تالاپتاردىڭ ساقتالۋى ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتا تۇسەدى. بۇل ماقساتتا «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرا­لى» زاڭعا كوز جۇگىرتسەك, وسى زاڭدى بۇز­عانى ءۇشىن جاۋاپتىلىق ناقتى اي­قىندالعان. ماسەلەن, سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا ارالاسىپ, داۋىس بەرۋگە كەدەرگi كەلتiرگەن, كانديداتتى, پارتيالىق تiزiمدەردi تiركەۋگە بايلانىستى مiندەتتەردi ورىنداۋعا, داۋىستاردى ساناۋعا جانە سايلاۋ قورىتىندىلارىن انىقتاۋعا بايلانىس­تى مiندەتتەردi اتقارۋعا, كانديداتتى, ساياسي پارتيانى سايلاۋ ماقساتىندا ءوزiنiڭ لاۋازىمدىق نەمەسە قىزمەت جاعدايىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن پايدالانىپ, سايلاۋ قۇجاتتارىن قولدان جاساعان, داۋىستاردى كوپە-كورiنەۋ قاتە ساناپ, سايلاۋ ناتيجەسىن قاتە ايقىنداعان, داۋىس بەرۋ قۇپياسىن بۇزعان جانە رەسپۋبليكا ازاماتىنىڭ ءوز سايلاۋ قۇقىعىن ەركiن جۇزەگە اسىرۋىنا زورلىق-زومبىلىق جاساپ, الداۋ, قورقىتۋ, ساتىپ الۋ جولىمەن كەدەرگi كەلتiرگەن جاعدايدا زاڭمەن بەلگiلەنگەن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق بەلگىلەنەدى.

ال پروفەسسور ۆ.ابىحانقىزى وسى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ بۇزىلۋى انىق­تالعان كەزدە سايلاۋ كوميسسياسى سوتقا نە پروكۋراتۋراعا جۇگiنۋگە قۇقىلى دەيدى. ول ەلىمىزدىڭ ءۇش سايلاۋىن باستان-اياق ازىرلەۋى مەن وتكىزىلۋىنە تولىق قاتىسىپ كەلە جاتقان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ بىلىكتى دە ءتاجى­ريبەلى مامانى رەتىندە سايلاۋ زاڭ­دىلىعىنىڭ بۇزىلماۋى العىشارت دەپ ەسەپتەيدى. دەگەنمەن زاڭنىڭ بۇزىل­عانى جونىندە ارىز ءتۇسىپ جاتسا, ول دەرەۋ قارالادى. سوتتار, پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەن سايلاۋ كوميسسيا­لارى ءوز جۇمىسىن سايلاۋ پروتسەسi كەزiندە, ونىڭ iشiندە دەمالىس كۇندەرi جانە سايلاۋ وتەتiن كۇنi, شاعىمداردى قابىلداۋ مەن قاراۋدى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەلگiلەنگەن مەرزiمدە قامتاماسىز ەتەتىندەي ەتiپ ۇيىم­داستىرادى. جەرگiلiكتi مەملە­كەتتiك باسقارۋ جانە ءوزiن ءوزi باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, كاسiپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ, ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ سايلاۋ تۋرالى زاڭنامانى بۇزاتىن شەشiمدەرi مەن iس-ارەكەتتەرiنە سوتقا شاعىم جاسالادى. سايلاۋ كوميسسيالارىنا سايلاۋ ناۋقانىن ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ كەزەڭىندە تۇسكەن سايلاۋ زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتار تۋرالى وتىنىشتەردى سايلاۋ كوميسسيالارى, سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا وزگەشە كوزدەلمەسە, ءوتىنىش تۇسكەن كۇننەن باستاپ 5 كۇننiڭ ىشىندە قارايدى.

ەگەر سايلاۋ كوميسسياسى ءوزiنiڭ اتىنا بەرiلگەن ءوتiنiشتi تەكسەرۋ كەزiندە وتiنiشتە كورسەتiلگەن ءمان-جايلاردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تەكسەرۋi قاجەت دەپ تانىسا, وندا تيiستi ورگاندار سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءوتiنiشi بويىنشا ءمان-جايلاردى تەكسەرەدi جانە ءوتiنiشتi العان كۇننەن باستاپ ءۇش كۇندiك مەرزiمدە, ال ەگەر ءوتiنiش داۋىس بەرىلەتiن كۇن الدىنداعى بەس كۇنگە جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە نە داۋىس بەرىلەتىن كۇنى الىنعان جاعدايدا دەرەۋ ءوتiنiش بويىنشا شەشiم شىعارادى. ال كونستيتۋتسيالىق زاڭدا شاعىم جاساۋدىڭ وزگە مەرزىمدەرى بەلگىلەنبەسە, سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ شەشىمدەرىنە جانە ءىس-ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) شەشىم قابىلدانعان نەمەسە ءىس-ارەكەت (ارەكەتسىزدىك) جاسالعان كۇننەن باس­تاپ ون كۇننىڭ ىشىندە جوعارى تۇرعان سايلاۋ كوميسسياسىنا جانە (نەمەسە) سوتقا شاعىم جاسالۋى مۇمكىن. كورسەتىلگەن مەرزىمدەر وتكەننەن سوڭ سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ شەشىمىنە جانە ءىس-ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) بەرىلگەن ءوتىنىش قاراۋعا جاتپايدى. سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جانە ونىڭ ءمۇ­شەلەرiنiڭ شەشىمدەرىنە جانە (نەمەسە) ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدiگىنە) جا­سالعان شاعىمداردى جوعارى تۇرعان ساي­لاۋ كوميسسياسى, ەگەر سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا وزگەشە كوز­دەلمەسە, شاعىم تۇسكەن كۇننەن باس­تاپ ءۇش كۇن ىشىندە قارايدى. جوعارى تۇر­عان سايلاۋ كوميسسياسى ءوتىنىشتىڭ ءمانى بو­يىنشا, بۇل رەتتە, قاجەت بولعان جاع­دايدا, تومەن تۇرعان كوميسسيا شە­شى­­مىنىڭ كۇشىن جويا نەمەسە توقتاتا تۇرىپ, دەربەس شەشىم قابىلداۋعا قۇ­قى­لى.

ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋ زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتى جويماعان جاعدايدا, جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالار جوعارى تۇرعان سايلاۋ كوميسسياسىنا نەمەسە سوتقا جۇگiنۋگە قۇقىلى. ءسويتىپ ودان جوعارى تۇرعان سايلاۋ كوميسسياسى وتىنىشتە كورسەتىلگەن فاكتىلەردى تەكسەرۋدى جۇرگىزەدى. سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ شەشىمدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنە سوت تارتىبىمەن شاعىمدانۋعا بولادى. جوعارى تۇرعان سايلاۋ كوميسسياسىنا الدىن الا جۇگىنۋ سوتقا ارىزدانۋ ءۇشىن مىندەتتى شارت بولىپ تابىلمايدى. وتىنىشتەر سايلاۋ كوميسسياسى مەن سوتتا ءبىر مەزگىلدە قارالعان كەزدە سايلاۋ كوميسسياسى سوت شەشىمى كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن ءوتىنىشتى قاراۋدى توقتاتا تۇرادى. سوت تۇسكەن ءوتىنىش تۋرالى جانە ونى قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا سوت شەشىمىنىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەنى جونىندە سايلاۋ كوميسسياسىن حاباردار ەتەدى. سايلاۋ كوميسسيالارىندا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن تىركەۋ جۋرنالدارى بولۋى ءتيىس.