مونوگرافيادا عالىم ەكولوگياعا قاتىستى الەمدىك ماسەلەلەر مەن قازاقستانداعى قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىنە كەڭىنەن توقتالىپتى. اتاپ ايتقاندا, ەلدە قالىپتاسقان ەكولوگيالىق احۋال, قازاقستانداعى پوليگوندار, ادام ەكولوگياسى ءتارىزدى كوپتەگەن ءماسەلەگە نازار اۋدارعان. ەڭبەكتە قازاقستان ەكولوگياسىنىڭ بارلىق ۇڭعىل-شۇڭعىلى قامتىلىپتى. عالىم ءتىپتى ەكولوگيا ءماسەلەسىنىڭ يادرولىق قارۋدان دا قاۋىپتى ەكەنىن ايتقان. ياعني, ەكولوگيا ماسەلەسى ادامزاتتىق سيپاتقا يە بولىپ وتىر.
ارينە, قازاقستان ەكولوگياسىنىڭ بۇزىلۋىنا كەڭەس وداعى كەزىندە جۇرگىزىلگەن وندىرىستىك-شارۋاشىلىق قىزمەت پەن عىلىمي نەگىزسىز جاسالعان جوبالاردىڭ ىقپالى زور بولعانى بەلگىلى جايت. وعان قازاق دالاسىن يادرولىق سىناق ايماعىنا اينالعانىن قوسىڭىز. وسىنداي فاكتورلاردىڭ سالدارىنان قورشاعان ورتاعا وراسان زيان كەلدى. سويتە تۇرا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە ەكولوگيالىق احۋالدى تىم جاقسارتا المادىق. راس, ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋىن توقتاتۋ ءۇشىن «كىشى ارال» جوباسى جاسالىپ, حالىقارالىق ارال قورى قۇرىلدى. سەمەي پوليگونى باستاعان بىرقاتار سىناق الاڭدارىن جاپتىق. كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا دا ازدى-كوپتى كوڭىل ءبولىپ كەلەمىز. الايدا, قازاق ەلىندەگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر مۇنىمەن عانا شەكتەلمەيدى. وزگە دە كۇردەلى جاعدايلار قالىپتاسقان. اكادەميك مۇنداي جاعدايلاردىڭ ءبارىنە جەكە توقتالىپ ءوتىپتى. مونوگرافيانىڭ قۇندىلىعى دا سوندا.
الماتى الەمدەگى ەڭ لاس 25 قالانىڭ بىرىنە اينالدى
ءيا, الماتى الەمدەگى لاستانعان 25 قالانىڭ قاتارىنا كىرىپتى. مۇنداي دەرەكتى مونوگرافيادا اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا العا تارتادى. بالكىم, ءسىز «الماتى ءدال ءۇندىستاننىڭ كەيبىر قالالارىنداي لاس ەمەس», دەيتىن شىعارسىز. مۇنداي ءۋاج ايتۋعا دا قۇقىلىسىز. الايدا, الاتاۋ بوكتەرىندەگى شاھار اۋاسىنىڭ تىم لاس ەكەنى راس. قالادا جارتى ميلليوننان استام كولىك ءجۇر قازىر. قالاعا كۇن سايىن كىرىپ-شىعاتىن كولىكتەردىڭ سانى دا 200 مىڭعا جۋىقتايتىن بولسا كەرەك. ال بۇل اۋانى لاستاۋدا وزگە فاكتورلارعا قاراعاندا «قارا ءۇزىپ» كەتەدى. ويتكەنى ءاربىر مىڭ كولىك 3 مىڭ كيلو كومىرتەگى وكسيدى مەن وزگە دە زياندى قالدىقتار بولەدى. ءسويتىپ قالاداعى كولىكتەر جىل سايىن اۋاعا 280 ملن توننا كومىرتەگى توتىعىن, 56 ملن توننا كومىرسۋتەك, 28 ملن توننا ازوت توتىعىن قوسادى. كولىكتەردەن بولىنەتىن گازدىڭ قۇرامىندا 200-دەن استام كۇردەلى حيميالىق قوسپا بولادى ەكەن. مىنە, مۇنداي دەرەكتەردى وقىعاننان كەيىن «ارۋ الماتى» دەگەن تىركەستى قولدانۋدىڭ ءوزى قيسىنسىزداۋ كورىنەدى. ءاليا سارسەنقىزى «2 ميلليون حالقى بار الماتى اۋاسى بۇلاي لاستانىپ جاتقاندا, 20 ميلليون حالقى بار ءىرى قالالار قانداي كۇي كەشۋدە دەيتىندەر دە تابىلادى ارامىزدان. جوق, لاستانۋ كورسەتكىشى جاعىنان قالامىز 20 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار مەحيكو, 17 ميلليونداي حالىق ءومىر سۇرەتىن تەگەران مەن شانحاي, 10-15 ميلليوننىڭ ارالىعىنداعى حالقى بار نيۋ-يورك, لوندون, ىستانبۇل, توكيو مەن ماسكەۋ سياقتى قالالاردىڭ الدىندا تۇر. ولاردىڭ قاسىندا اياداي الماتىنىڭ ەكولوگياسىن جاقسارتا الماي جۇرگەنىمىز ۇيات», دەپ جازادى. مونوگرافيامەن تانىسقان ادام لاستانعان قالالاردىڭ الماتى عانا ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. ەلىمىزدەگى لاستانۋ دەڭگەيى جوعارى قالالاردىڭ قاتارىنا جەزقازعان, قاراتاۋ, قاراعاندى, شىمكەنت, تەمىرتاۋ, وسكەمەن مەن گلۋبوكوە كەنتى كىرەدى ەكەن. ودان كەيىن نۇر-سۇلتان, الماتى, اقتوبە, جاڭاتاس, سەمەي, ريددەر, تاراز, اقتاۋ, بالقاش, شۋ قالالارىنىڭ لاستانۋ دەڭگەيى اجەپتاۋىر ەكەنى انىقتالىپتى.
پوليگونداردىڭ زيانى دا از ەمەس
اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا ءوز ەڭبەگىندە قازاق دالاسىنداعى اسكەري پوليگونداردىڭ دا ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارعان. كەڭەس وداعى كەزىندە اشىلعان سىناق الاڭدارى ەلىمىزدە از ەمەس ەكەنىن جۇرت بىلەدى. وكىنىشكە قاراي ولاردىڭ كوبى يادرولىق سىناق جاساۋ ماقساتىندا قولدانىلدى. جۇرت بىلەتىن سەمەي پوليگونىنان بولەك, كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستاننىڭ 27 جەرىندە 38 يادرولىق جارىلىس جاسالىپتى. ورال وڭىرىندە
8 جارىلىس جاسالسا, قالعانى اقتوبە, اقمولا, ماڭعىستاۋ, قازىرگى تۇركىستان وبلىسى جەرىندە جاسالدى. 1990 جىلعى ءمالىمەت بويىنشا, قازاقستان اۋماعىنىڭ 16 ملن 686 مىڭ گەكتاردان استام جەرىندە ءتۇرلى قارۋلار سىنالعان. ال سەمەيدىڭ وزىندە 468 يادرولىق جارىلىس جاسالعان. ءاليا سارسەنقىزى مونوگرافياسىندا سەمەي, بايقوڭىر, جەم, ارال, چكالوۆو, ازعىر, تايسويعان, سارىشاعان, تورەتام ءتارىزدى بىرقاتار سىناق الاڭدارىنىڭ بولعانىن جازادى. سونىمەن قاتار ءاربىر پوليگونداعى جارىلىستار سانى مەن قازىرگى حال-كۇيىنە توقتالعان. جاسالعان سىناقتاردىڭ قانداي زارداپ اكەلگەنىنە دە نازار اۋدارادى. سونداي-اق ەڭبەكتەن يادرولىق, باكتەرەولوگيالىق قارۋلاردى سىناۋدىڭ حرونولوگياسىن دا كەزدەستىرەسىز. ءوڭىردىڭ تابيعاتىنا كەلگەن زيان, ءتۇرلى حيميالىق ەلەمەنتتەر مەن قوسپالاردىڭ مولشەرى, جارىلىس كەزىندە تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى دە تابۋعا بولادى. ءتىپتى 1953 جىلى سەمەي پوليگونىندا يادرولىق سىناق جاسالعان كەزدە قاراۋىل ەلدى مەكەنىندە قالىپ قويعان ازاماتتاردىڭ ءتىزىمى دە بار. دۇرىسى, ولار پوليگون اۋماعىندا قالىپ قويعان جوق, اسكەريلەر ادەيى تاستاپ كەتىپتى. سىناق سالدارىنان ەلدى مەكەندە قالعان 40 ادامنىڭ بارلىعى ءارتۇرلى كەزەڭدە ومىردەن وزىپتى. مونوگرافيادا راديوەكولوگيا, ادام ەكولوگياسى, عالامدىق ەكولوگيا ءتارىزدى باعىتتاردىڭ دا ەرەكشەلىكتەرى سيپاتتالىپ, مول ماعلۇمات بەرىلگەن. قىسقاسى, «قازاق ەلىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى» اتتى مونوگرافيا ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ تولىق كارتيناسىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭبەك.