ايتىلماي كەلگەن اڭگىمە

ايتىلماي كەلگەن اڭگىمە

سارسەنبى, 15 مامىر 2013 2:26

نەمەسە قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىندە بولعان كەزەڭ نەگە زەرتتەلمەيدى؟

تاۋەلسىزدىك تىزگىنىن قولىمىزعا العالى بەرى ءبىر جەتكەن جەتىس­­تىگىمىز – قازاق تاريحىن­دا­­­­­عى بۇرىنعى اقتاڭداقتاردىڭ ورنىن تول­تىرىپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ جولىنداعى ارەكەتتەرىمىز دەپ اي­تۋعا بولادى. ايرىقشا بۇرىنعى وتارلىق وكتەمشىلىك زامانداردا شەتەل باسقىن­شىلارىنىڭ, شاپقىنشىلارىنىڭ وزبىر­­­لىقتارىنا كونبەي, ۇلتتىق, ازامات­تىق نامىسىن بارىنەن جوعارى ۇستاپ, ازاتتىق تۋىن كوتەرىپ شىققان باياعى حاس باتىرلارىمىزدى ۋاقىتتىڭ شاڭ-توزاڭىنان ارشىپ الىپ, بۇگىنگى بەيبىت, بەيمارال تىنىشتىقتاي كورىنەتىن كەزەڭنىڭ ۇلكەن-كىشى ۇرپاعىنا ءتالىم- تاربيە, ۇلگى-ونەگە رەتىندە تانىتپاق نيەتىمىز دە ابدەن دۇرىس.

سارسەنبى, 15 مامىر 2013 2:26

نەمەسە قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىندە بولعان كەزەڭ نەگە زەرتتەلمەيدى؟

تاۋەلسىزدىك تىزگىنىن قولىمىزعا العالى بەرى ءبىر جەتكەن جەتىس­­تىگىمىز – قازاق تاريحىن­دا­­­­­عى بۇرىنعى اقتاڭداقتاردىڭ ورنىن تول­تىرىپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ جولىنداعى ارەكەتتەرىمىز دەپ اي­تۋعا بولادى. ايرىقشا بۇرىنعى وتارلىق وكتەمشىلىك زامانداردا شەتەل باسقىن­شىلارىنىڭ, شاپقىنشىلارىنىڭ وزبىر­­­لىقتارىنا كونبەي, ۇلتتىق, ازامات­تىق نامىسىن بارىنەن جوعارى ۇستاپ, ازاتتىق تۋىن كوتەرىپ شىققان باياعى حاس باتىرلارىمىزدى ۋاقىتتىڭ شاڭ-توزاڭىنان ارشىپ الىپ, بۇگىنگى بەيبىت, بەيمارال تىنىشتىقتاي كورىنەتىن كەزەڭنىڭ ۇلكەن-كىشى ۇرپاعىنا ءتالىم- تاربيە, ۇلگى-ونەگە رەتىندە تانىتپاق نيەتىمىز دە ابدەن دۇرىس. ەندى-ەندى عانا ەركىندىكتىڭ ءدامىن تاتا باستاعان بۇگىنگى قازاق ۇرپاعىنا امەريكالىق «اۆاتار» كينوفيلمىندەگى ويدان شىعارىلعان قيالي, قيسىنسىز قاھارمانداردىڭ تۇككە كەرەگى جوق. بۇلارسىز دا ءوزىمىزدىڭ ءتول تاريحىمىزدا ادىلەت, تەڭدىك جولىندا شىبىن جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ ارپالىسىپ وتكەن شىن جاۋجۇرەك, شىن جانقيار ەرلەرىمىز از بولماعان.

وسىنداي قيسىن جولىمەن قاراعاندا, ەجەلگى قازاقيا دالاسىن انە ءبىر جوڭعار-قالماق باسقىنشىلىعىنان تازارتۋ جو­لىنداعى سان عاسىرعا سوزىلعان سوعىس­­­­تار, ساياسي سوقتىعىستار قازىر اجەپ­تەۋىر زەرت­­تەلىپ, تاريحي زەردەدەن وتكىزىلىپ جاتىر. بۇل جاعىنان اسىرەسە, جازۋ­شى اعا­­يىن­دارىمىز بەلسەندىلىك بايقاتۋدا. سوڭعى جىلداردا قانشاما تاريحي ءاپسا­نالار, قالىڭ-قالىڭ روماندار جا­رىق كوردى. سولاردىڭ بارشاسىنىڭ قوز­عاي­­تىن تاقىرىبى – باياعى قازاق-قال­ماق ۇرىستارى, سول زاماندارداعى حان, سۇل­تان, باتىرلاردىڭ باياندارى. كينو­لا­رى­مىزدا دا وسى سارىن. ال شىنىنا كوش­سەك, اۋەلدەن-اق ىزگى نيەتتەن تۋىپ جات­قان وسى ەڭبەكتەر (ەڭبەك ەكە­نىنە ەش­كىم كۇماندانبايدى) بىرتە-بىرتە ءبىر­جاق­تىلىققا, تاپتاۋرىنعا, قاي­تا­لاۋ­عا, شەك­تەۋشىلىككە اينالىپ بارادى.

ال سوندا ون سان عاسىرلارعا سوزىلىپ جاتقان قازاق كوشىنىڭ جولىن جوڭعار-قالماقتان باسقا ەشكىم كەس-كەستەمەگەن بە ەكەن؟ باعزى مەزگىلدەر تاريحىن قوپارماساق تا, كەيىنگى تاياۋ عاسىرلار كولەمىندە, وزگەلەردى بىلاي قويعاندا, ىرگەلەس وتىرعان كورشىمىزدەن, كۇشى باسىم قاۋىمداستاردان قاراپايىم ەل-جۇرتىمىزدىڭ كورگەن قۇقايى از با ەدى؟ وتكەن تاريح قاتپارلارىن قازا بەرسەك, بۇگىنگى تاتۋ-ءتاتتى ەلدەر اراسىنا سىنا تۇسەدى-مىس, «ورىستار رەنجيدى», ايتپەسە «قىرعىزدار قىرىن قاراپ», «وزبەكتەر وكپەلەيدى» دەۋ تاريحي كوزقاراس ەمەس, توعىشارلىق تۇجىرىمسىماق بولار ەدى. تاريحي عىلىمنىڭ يدەولوگياعا, ساياساتقا نەداۋىر كىرىپتارلىعى راس, بىراق ومىردە بولعان شىندىق ءبارىبىر وزگەرمەيدى, بولعان كۇيىندە قالا بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە, اۋمالى-توكپەلى, الاي-تۇلەي, ايقاستى-شابىستى زامانداردا تىرلىك كەشكەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ قاتارداعى قارا­پا­يىم توبىنا (قازاق پا, وزبەك پە, ورىس پا – ءبارىبىر) تاريح قاشاننان ايىپ تاقپاي­دى. ال بۇگىنگى حالىقتارعا ول تىكەلەي قاتىستى ەمەس. وتارشىلدىق, ۇستەمشىلدىك, باس­قىن­شىلىق قوزعالىستاردىڭ باسىندا نەگى­زىندە بيلىك يەلەرىنىڭ (سونىڭ سوڭىنا ەرۋ­شىلەردىڭ) مۇددەلەرى تۇراتىنى بەلگىلى.

ەندەشە, ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قارا­مايتىن, وتپەلى ساياساتقا الاڭدامايتىن تاريحتى وقىپ, بىلۋگە ارقاشان مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك.

وسىنداي تالاپ تۇرعىسىنان قاراعاندا, اناۋ جوڭعارلارمەن ءجۇز ەلۋ-ەكى ءجۇز جىلعا سوزىلعان ۇزاق شايقاستاردا اقىرى قازاقيا جەڭىسكە جەتىپ, ازاتتىق جولىنا تۇسكەندەي بولعان كەزدە, كوپ ۇزاماي اۋەلى الىپ رەسەي, ارتىنان ءوزىمىزدىڭ كۇنگەي جاعىمىزدى جايلاپ جاتقان دىندەس, قانداس تۋىستارىمىز قوقان مەن حيۋا حاندىقتارى تاراپىنان قوماعاي, قورقاۋ دۇشپانداردىڭ باس كوتەرگەنى بەلگىلى. ءسويتىپ, ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا قازاقيانىڭ ۇلى دالاسىنداعى جورىق-جورتۋىلدار تولاستاماي, جالعاسا بەردى. قوقان, حيۋا حاندارىنىڭ ون توعى­زىن­شى عاسىردىڭ باسىندا سىر بويىن, جەتىسۋ ايماعىن باسىپ الىپ, قالىڭ ەلگە كورسەتپەگەن ازاپ-قورلىعى مەن قيا­نات-قاسىرەتتەرى از بولماعان. ەڭ اۋەلى حيۋا­لىقتار وزگە اعايىندارىنان ءبولىنىپ, جەكە مەملەكەت قۇرىپ الادى دا, مۇحامەد راحىم دەگەن حاننىڭ (1806-1825) تۇسىندا قاتتى جەلىگىپ, قازاقتىڭ كىشى ءجۇز بۇتاعى جايلاپ جۇرگەن سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى جاعالاۋىنا قاراي لاپ قويادى. ال قوقان حانى ءالىم (1800-1809) تۇسىندا سىرداريانىڭ جوعارعى, ورتاڭعى جاعالاۋىن جايلاپ جۇرگەن ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز بۇتاقتارىنا قول سالادى. ءسويتىپ, تاعى دا ونداعان جىلدارعا ۇزاعان وڭتۇستىك قازاقتارىنىڭ وتان سوعىسى باس­تالىپ كەتەدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ وتانداس تاريحشىلارىمىز ءالى كۇنگە شەيىن قازاق تاريحىنداعى وسى قيىن-قىستاۋ كەزەڭگە ءاتىزىن سالماي ءجۇر دەسەك تە وتىرىك ەمەس. مۇنىڭ ءبىز جوعارىدا اتاپ وتكەن سىلتاۋ-سەبەپتەرى بار.

تاريحي دەرەكتەر قوقان حانى وماردىڭ (1809-1822) تۇسىندا سان جاعىنان ەسەپتەگەندە ول تۇستا قوقاندىقتاردان الدەنەشە ارتىق وڭتۇستىك قازاقتارى باس­تارىن قوسا الماي, جىك-جىككە ءبولىنىپ ءجۇرىپ, جەكە-جەكە ۇرىس-قاقتىعىستاردا جاراقتى جاۋدان جەڭىلىپ, بىرتە-بىرتە بۇقپانتاي, باعىنىشتى تۇرمىسقا ۇيرەنە باستاعانداي ەدى. سول تۇستا شىمكەنت, سايرام, تۇركىستان, جاڭاقورعان, جولەك سەكىلدى ەسكى كەنت, قونىستار قوقاننىڭ قولىنا ءوتىپ, اسكەري بەكىنىستەرگە اينالادى. قاراۋسىز, قاراۋىلسىز قالعان حالىقتى قاناۋ, اياۋسىز جانشىپ-باسۋ, ءمادالى (1822-1842), قۇديار (1845-1875) حاندار بيلەگەن مەزگىلدەردە ايرىقشا اسقىنىپ كەتەدى. سونىڭ ىشىندە ءتۇتىن باسىنا سالىناتىن مولشەرسىز الىم-سالىقتار قاراپايىم قالىڭ ەلدى ءبىرجولا «وتىرا زەكەت» قىلىپ, تۇرالاتىپ بىتەدى. سول ۋاقىتتاردا قازاق تىلىنە ەنگەن «قوقان-لوققى» دەگەن تىركەس بار. بۇل ءسوز قازىر دە ءجيى ايتىلادى. ماعىناسى: قورقىتۋ, ۇركىتۋ, دوق كورسەتۋ, ايبات شەگۋ. قوقاندىقتار جاي ايبات شەگىپ قانا قويماي, جازىقسىز ەلدى تالاي مارتە قانعا بوكتىرىپ, اياۋسىز جازالاعانى تاريح بەتىنە ءتۇسىپ قالعان. ولار اسىرەسە, قازاق ىشىندەگى قىپشاق تەكتەستەرگە ايرىقشا وشىگۋلى بولىپتى. ماسەلەن, مۇسىلمانقۇل حان 1852 جىلى وڭتۇستىكتەگى قىپشاقتارعا قارسى جويقىن جورىق باستايدى ەكەن. تاشكەنت شاھارىنداعى قوقان بەگى نۇرماعامبەتتىڭ بۇيرىعىمەن سونداعى قىپشاق تۇرعىندارىنىڭ ءۇي-جايى مەن باۋ-باقشاسىن تۇگەل ورتەتكىزىپ جىبەرەدى. ال بالىقشى قىستاعىندا 1500 قىپشاقتى سىردارياعا لاقتىرىپ, عارىق قىلعانى دەرەكتەردە جازىلىپ قالعان.

قوقان بيلىگى قاراۋىنا وتكەن قازاق­تاردى نەگىزىنەن رۋلىق جۇيە بويىنشا جىكتەپ, ءار رۋدىڭ باسىنا ءوزىنىڭ داتقالارىن قويعانى بەلگىلى. وڭتۇستىكتەگى, سىر بويىنداعى قىپشاقتاردى باسقارعان داتقالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اتاعى شىق­قاندارى تۇرعانباي سىرگەباي ۇلى (1794-1850), تۇرسىنباي بۇركىتباي ۇلى (1788-1863), تورعاي قۋاتباي ۇلى (1792-1872). وسىلاردىڭ ىشىندە ەكى داتقا – تۇرعانباي مەن تۇرسىنباي قوقاندىقتار قولىنان قازا تاۋىپ, ازاتتىق قۇرباندارى – شايىتتەر قاتارىنا قوسىلعان.

تۇرعانباي داتقا سىرگەباي ۇلىنىڭ (تاعى ءبىر دەرەكتەردە كەنشىمباي ۇلى) ءومى­­رى مەن ءولىمى بۇرىننان-اق ەل ىشىندە اڭىز-اڭگىمەگە اينالىپ, اقىنداردىڭ جىر-داستاندارىنا ارقاۋ بولعان. بۇگىنگى ۇر­­­پاقتان گورى سول زامانعا ءبىر تابان جا­قىن سىردىڭ سۇلەي اقىنى بۇداباي قا­بى­ل­­ ۇلى (1842-1912) جاسىنان ەل ىشىندە زور بە­­­­­دەلى بار تۇرعانبايدىڭ ەكى حان ارا­سىندا ەل­­شىلىكتە ءجۇرىپ, حات-حابار جەت­كىزگەنىن, وسىنداي قاتەرلى جولدا تالاي قي­ىن­­دىقتاردان امان وتكەنىن ماداقتاي كەلىپ:

جول ءجۇرىپ تالاي قيىن امان كەلدى,

حانىنا ۇرگەنىشتىڭ حابار بەردى.

حان سوندا ىرزا بولىپ, تۇرعانبايعا

ءھام داتقا, ءھام پانسات دەپ امال بەردى, – دەپ جىرلايدى.

ارينە, تۇرعانبايدىڭ قوقان ءامىرشى­سىنىڭ ءبىر جاۋاپتى تاپسىرماسىن تياناقتاپ ورىنداعانى ءۇشىن داتقالىققا قولى جەتپەگەنى تۇسىنىكتى. قوقان بيلەۋشىلەرى ەل ىشىندەگى اۋزى دۋالى, ءىس-ارەكەتى ءۋالى, ءباتۋالى, كوپشىلىكتى سوڭىنا ەرتە بىلەتىن ادامداردى عانا تارتىپ, تىزگىن ۇستاتىپ وتىرعان ء(ار زامانداعى ىشكى-سىرتقى ءامىر­شىنىڭ ۇيرەنشىكتى ءادىسى). ەندەشە, اۋەل باستا قولىنا امال تيگەن تۇستا وزگە­لەر سەكىلدى تۇرعانبايدىڭ دا, بۇداباي اقىن جىرلاعانداي, قوقان قوقيلارىنا «ءلاپباي تاقسىرلاپ» قىزمەت ىستەگەنى كۇمان تۋعىزبايدى.

تۇرعانباي ءسىرا الدەنەشە جىل داتقالىق امالىن ءمىنسىز اتقارعان بولۋى كەرەك. وعان داتقالىققا قوسا «پانسات» اتاعى بەرىلۋى, سول كەزدەگى قوقان بيلىگىندەگى ورتالىق شاھاردىڭ ءبىرى ءتۇر­كىستاننىڭ بەگى (حاننىڭ وكىلى) يمانبەردى دەگەننىڭ وڭ جامباسىنان ورىن الۋى وسىنىڭ ايعاعى. «پانسات» – قوقان بي­لى­گىندەگى ءۇشىنشى ساتىداعى (حان-بەك-پان­سات-داتقا) دارەجە بولىپتى. ونىڭ وزگە داتقالاردان ارتىقشىلىعى – اسكەر, جاساق ۇستاۋعا, قىلمىس جاساۋشىلاردى ءوز ىقتيارىمەن جازالاۋعا قۇقىق بەرىلەدى ەكەن. سول قۇقىقتارىن پايدالانعان تۇرعانباي داتقا قول استىنا وتكەن ەل­دىڭ ىشىندەگى ءارتۇرلى داۋ-شارالاردى ءادىل­دىكپەن شەشىپ وتىرادى. كەيدە شەكتەن شىعىپ كەتكەن ۇرى-قارىلاردى (قازاق اراسىندا ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن بارىمتاشى-قارىمتاشىلاردى) قاتال جازالاعان ەكەن, «سول سەبەپتەن وزگە ۇلىستار اراسىندا دا نارازىلىقتار تۋدىرىپتى» دەگەن ءسوزدى ءبىز اراگىدىك شەجىرەشى قاريالار اۋزىنان ەستىگەن دە ەدىك. ونىڭ ۇستىنە, قوقان قوقيلارى قازاق اراسىنىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋ ءۇشىن مۇنداي ۇرىمتال تۇستاردى «ۇتىمدى» پايدالانۋعا تىراشتاناتىنى بەلگىلى. سونىڭ سالدارى بولۋ كەرەك, ەل اۋزىندا سول زاماننان ەكى جول ولەڭ ساقتالىپ قالىپتى:

بۇيتە بەرسە, بۇل قىپشاق ءبىر شابىلار,

«الاتاۋلاپ» قوڭىرات ءبىر جابىلار.

ال بىراق وسىلايشا بىردە بەكىسىپ, بىردە شەكىسىپ جۇرەتىن رۋ, ۇلىستار تۇرعانباي داتقانىڭ باستاۋىمەن باستالعان ەڭ ءىرى قوزعالىس, «شىلىك سوعىسى» تۇسىندا (شامامەن 1850 جىلدارى) ءبارى ءبىر تۋدىڭ استىنا جينالىپتى, بۇلاردىڭ ۇزىن سانى ءتورت مىڭ ساربازعا جۋىقتاعان كورىنەدى. ءتورت مىڭ – ول زاماندا نەداۋىر قالىڭ قول, ۇلكەن كۇش بولعان.

مۇنداي قوزعالىستاردىڭ شىعۋ سە­بەپتەرى دە ءوزارا ۇقساس, ۇندەس. نەگىز­گىسى – بيلەۋشىلەر تاراپىنان توناۋ­شى­لىقتىڭ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ, قيا­ناتشىلدىقتىڭ شەكتەن شىعىپ اسقىنداپ كەتۋى الەۋمەتتىك ورتادا پاسسيو­نارلىق كەرنەۋلەر تۋعىزادى دا, سونىڭ اقىرى الەۋمەتتىك جارىلىستارعا اكەلىپ سوعادى.

وسى كەزدە قۇديار حان (1845-1875) قاراۋىنداعى قازاقتاردى باسقارۋدا «وسالدىق» تانىت­قان نامەستنيگى يمان­بەردىنى ورنىنان الىپ, رىسبەك دەگەن ءبىر اپەرباقانىن تۇركىستاننىڭ بەگى قىلىپ تاعايىندايدى. بۇل نەمە بەكتىك بيلىككە قولى جەتىسىمەن, بۇرىنعى قازاقتارمەن وزىنشە ىمىراعا كەلىپ, اينالاسىنا بەدەلدى بيلەر مەن رۋ باسىلارىن جيناپ الىپ, بۇلاڭ قۇيرىق بۇلتارما ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعان يمانبەردىدەي ەمەس, بىردەن اينالاسىنا ايداھارداي وت شاشىپ, جالاڭداعان جالاڭ قىلىشقا جارماساتىن قۋ ەكەن. «يمانبەردى قازاقتاردى بەتىمەن جايىلتىپ جىبەرىپتى, تۇركىستاندى قوقاننىڭ بەگى ەمەس, قازاقتىڭ ءبيى باسقارىپتى» دەپ حات جازىپ, حان يەسىنىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ قىزدىرمالاتا تۇسەدى ەكەن.

شىنىندا سول ۋاقىتتا تۇركىستان ءۋالاياتىندا تۇرعانبايدىڭ ابىروي-بەدەلى ەرەكشە اۋەلەپ تۇرعانىن ەل اۋزىندا ساقتالىپ قالعان اڭىز-اڭگىمەلەر, ولەڭ-جىرلار دا راستايدى. ءوزىنىڭ پانسات اتاعىن, بيلىكتەگى قۇقىن پايدالانعان باتىر بابامىز ورداسىنىڭ توڭىرەگىنە جينالعان نوكەرلەرى مەن اسكەرلەرى سانىن مۇلدەم كوبەيتىپ, جاراقتى جاساققا اينالدىرىپ جىبەرەدى.

ءمانسۇر اقىننىڭ (1875-1933) جىرلاۋىنشا, شىلىك شايقاسىنىڭ قارساڭىندا تۇرعانبايدىڭ قوسىنىنا قوسىلعان جي­ھان­گەرلەردىڭ سانى بەس جۇزگە جەتىپتى.

بولىپتى بەس ءجۇز جىگىت بەس ءجۇز قىران,

كوبىنىڭ ءنامى قىپشاك, ويباس – ۇران.

ات قىلىپ ايداھاردى مىنەر ەدى,

قولىنا قامشى ورنىنا ۇستاپ جىلان.

ءبارى دە بولات شايناپ, مۇزدى بۇرىككەن,

جاۋ كورسە جىگىت ەمەس تىزگىن ىرىككەن.

سەكىلدى شامبىلدەگى كورۇعىلىنداي,

ءناسىلى قايسار قايتپاس ءمۇسىلىم تۇرىكپەن.

ءمانسۇر اقىن وسى تاريحي داستانىندا ازاتتىق مايدانىندا ەلى مەن جەرىنىڭ نامىسىن قورعاپ, جانقيارلىقپەن سوعىسقان قىپشاق باتىرلارىنىڭ دا اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ كەتەدى.

بار ەدى وتەپ, جاقاپ جاقىنىنان,

ەرمەك, تۇيمە, كەنباي بار اتا ۇلىنان.

جانازار – شاعىر قىپشاق, بۇل ءجۇزباسى,

قازاقتىڭ نايزا ۇستاعان باتىرىنان.

سارداردا ءجۇزباسىلار وسى ايتىلعان,

وسىنداي وڭشەڭ نارعا قوس ارتىلعان.

جاقاپتىڭ مۇنان باسقا سالتاناتى,

كوبىسى شامامەنەن بوس ايتىلعان.

سولاردىڭ ءبارى اتتانىپ ەلدەن كەتكەن,

جاۋ شاپقان وڭاشادا كەلگەن شەتتەن.

مالبيكە-تۇرعانبايدىڭ بايبىشەسى,

دانىشپان ايەل ەدى ەردەن وتكەن…

سونىمەن الگى رىسبەك دەگەن اپەرباقان بەگى تۇركىستانعا كەلىسىمەن ەڭ اۋەلى ءۋالايات ورتالىعىن توڭىرەكتەپ نان تاۋىپ جەپ جۇرگەن, كۇللىسى تۇرعانباي داتقانى قارا تۇتقان قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىن, بيلەرى مەن ءدىلمارلارىن, ساۋداگەرى مەن مايدانگەرلەرىن تۇگەل ايداپ قۋىپ شىعىپ, قىزىل شاپان, كوك ەتىك كيگەن قوقاننىڭ شابارماندارى مەن الارماندارىن اتقا مىنگىزىپ قويادى.

مەزگىلىندە الىم-سالىق, زەكەت, ۇش­ىر­­­­لارىن تولەۋگە شاماسى كەلمەگەن اۋىل­دارعا الگىلەر شابۋىل جاساپ, شا­ڭىن اسپانعا شىعارادى. سۇلۋ, سىل­قىم قىز-قىرقىندارعا جاۋداي ءتيىپ, اتتارى­نا وڭگەرىپ الىپ كەتە بارادى. ورتا ازياداعى وسى ويراندى سىرتتاي باقىلاپ وتىرعان رەسەي تاراپىنان: «ءبارىڭ – مۇسىلمان حالقى ەمەسسىڭدەر مە؟ سەندەر نەگە قا­زاقتارعا مۇنشاما شاپقىنشىلىق جاساپ جاتىرسىڭدار؟» دەپ قويىلعان قي­تۇرقى سۇراققا وزبەكتەر تاراپىنان: «قازاقتار ءالى تولىق مۇسىلمان بولعان جوق. وسى كۇنگە شەيىن مولالاردى ارالاپ, ارۋاقتارعا تابىنادى. ءبىز ولاردى تولىق مۇسىلمان قاتارىنا قوسۋعا ءباتۋا جاسادىق», دەگەن سىڭايداعى جاۋا­­بى جازباعا ءتۇسىپتى. (ۆ.ن. باسيلوۆ, د.ن.كار­مىشەۆا, ءدىني نانىمدار. ا, 1995 ج.)

سوندا تۇركىستاننان كەتكەن تۇرعانباي داتقا اتا مەكەنى شىلىككە بارىپ تۋ تىگەدى. كوپ ۇزاماي ونىڭ اينالاسىنا قوقاننان قور­لىق كورگەن بۇقارا جۇرت جينالىپ لەز­دە قالىڭ قولعا اينالادى. قولدارىنا قى­لىش, نايزا, ايبالتا ۇستاعان بۇلار اياقتارى جەتكەن اۋىل, قىستاقتاردى ارالاپ, ءار جەر-ءار جەردە ەلدەن الىم-سالىق جيناپ, جەتىم-جەسىردى جىلاتىپ جۇرگەن قوقاننىڭ قولشوقپارلارىنا قۇرىق سالىپ ۇستاپ الىپ, سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قانىپەزەر قاراقشىلارىن ەلدىڭ الدىندا قويشا كوگەندەپ تاستاپ, تاباندارىن ءتىلىپ تۇز قۇيادى ەكەن دە, باقىرتىپ-شاقىرتىپ كەلگەن جاقتارىنا قۋىپ جىبەرەتىنگە ۇقسايدى.

ءسويتىپ, تۇركىستان توڭىرەگىن, قارناق, شورناق, سايرام, ءشاۋىلدىر, سوزاق جاعىن جاۋدان تازارتقان ءار رۋدان, ءار تاراپتان جاساقتالعان تۇرعانباي داتقانىڭ الاباجاق قارۋ اسىنعان الا-قۇلا جاساقتارى ءبىراز كۇش الىپ, ارۋاقتارى كوتەرىلگەن تۇستا قازاقتار قوقاننىڭ بيلەۋشى بەگى وتىرعان تۇركىستانعا شابۋىل جاساۋ قامىنا كىرىسەدى. بۇل كەزدە جاۋ جاعى دا قاراپ وتىرماي, قۇديار حاننىڭ پارمەنىمەن زەڭبىرەكتەرمەن, وزگە دە وزىق وتالعىش مىلتىقتارمەن مۇزداي قارۋلانعان قوقاندىقتاردىڭ قالىڭ اسكەرى تۇركىستانعا قاراي توعىتىلادى. ۇلكەن شاھاردىڭ كۇنباتىسىنان باسىپ كىرمەك بولعان قازاق ساربازدارى سوندا كۇركىرەگەن زەڭبىرەك وعىنىڭ استىندا قالىپ, دۇركىرەپ قاشا باستايدى. جاۋجۇرەك باتىرلارى قانشاما ايعاي سالىپ, قارا ارۋاقتارىنىڭ اتىن شاقىرعانمەن, كۇرسىلدەگەن زەڭبى­رەكتەر­دىڭ بۇرق-بۇرق جارىلعان تاجال دوپتا­رىنىڭ شابۋىلىنا شىداماعان ءارى وتە ناشار, قاراپايىم قارۋلانعان انشەيىندەگى دايىندىعى جەتكىلىكتى اسكەر ساناتىنان ەمەس, كادىمگى شارۋا قاتارىنداعى قازاقتار قالاعا باسىپ كىرە الماي, لاجسىزدان كەيىن قايتادى دا جاۋ­دى سىرتتان تورىپ, الدەنەشە كۇن سول ماڭدا بەكەردەن-بەكەر بوسقا شاشىلىپ جۇرەدى.

وسىنداي ساتسىزدىكتەن كەيىن تۇرعان­باي باستاعان ساربازدار سوڭىنا ەرگەن جىگىتتەرىمەن شىلىك دالاسىنا قاراي جىلجي باستايدى. وكىنىشكە قاراي, تۇركىستان تۇبىندەگى جەڭىلىستەن سوڭ تالاي بوزداقتارىنان ايىرىلعان كوتە­رىلىس­شىلەر اراسىندا الاۋىزدىق, ارازدىق تۋىنداپ, ءبىراز باتىرلار مەن بيلەر ءوز اعايىندارىن سوڭىنا ەرتىپ, قوسىننان شىعىپ كەتە بارادى. ءسويتىپ, اقىر اياعىندا سول تۇستاعى كۇشتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا اينالعان قوقان حاندىعىنا قارسى تايسالماي سوعىس اشقان قازاق داتقاسىنىڭ قاسىندا نەگىزىنەن ءوزىنىڭ تۋىستارى, ءمانسۇر اقىن دارىپتەگەن «ايداھاردى ات قىلىپ مىنگەن», «بولات شايناپ, مۇزدى بۇرىككەن» سەرىكتەرى عانا قالادى. قاتارى سيرەگەن تۇرعانباي شىلىكتى جەرىندەگى بىلقىلداق وزەننىڭ بويىندا بۇلاردىڭ ارتتارىنان قۋىپ جەتكەن قوقاننىڭ قالىڭ اسكەرىمەن ۇرىسقا كىرەدى. تاريحتا «شىلىك سوعىسى» اتىمەن بەلگىلى بۇل شايقاستىڭ قانشا ۋاقىتقا سوزىلعانى جونىندە ناقتى دەرەك جوق. قازاق باسپاسوزىندە وسى وقيعاعا ارنالىپ ەڭ تۇڭعىش جاريالانعان ماقالادا دا ماقالا اۆتورى قالجان قوڭىراتباەۆ («قازاق» گازەتى №24, 1916 جىل) بۇل جايعا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالماي, كوتەرىلىستىڭ جەڭىلىسكە ۇشىراۋ سەبەبىن اعايىن اراسىنداعى الاۋىزدىق پەن كۇنشىلدىكتەن بولادى دەپ باعالايدى.

قالاي باعالانسا دا, شىلىك سوعىسى – قازاق جۇرتىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعا­لىسىنداعى ەلەۋلى وقيعا رەتىندە زەرتتەلە بەرىلۋى كەرەك.

بۇل جولى دا قانشاما جانقيارلىق­پەن, ەرلىكپەن ايقاسقان قازاق قولى كۇشى باسىم, ايلاسى مول قوقان اسكەرىنە ءتو­تەپ بەرە الماي, قاراتاۋدىڭ ەتەگىن ج­ا­عا­لاپ, كۇنباتىسقا قاراي قوزعالا باس­تايدى. سول بەتتەرىمەن جاڭاقورعاننىڭ كۇنباتىس شەتىندەگى جەتى توبە ايماعىنان ءبىر-اق شىعادى ەكەن. ونىڭ ارتىنان قۋعىن سالعان رىسبەك بەك تە جەتىپ, ەگەر تۇرعانباي داتقا وسى باعىتىمەن ۇزاي بەرسە, سىردىڭ بويىندا وتىرعان قالىڭ ەلدىڭ ىشىنە كىرىپ, قارا ءۇزدىرىپ, قولعا تۇسپەي كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرىپ, قازاقتىڭ «ب ۇلىكشىل باتىرىنىڭ» ارتىنان ەلشى جىبەرەدى. سونداعى ايتاتىنى: «سەن, تۇرعانباي, بار قاتەلىگىڭدى مويىنداپ, ءوز اياعىڭمەن تۇركىستانعا كەلسەڭ, قۇديار حان ساعان كەشىرىم جاساۋعا اللا اتىمەن ۋادەسىن بەرەدى. ال بۇعان كونبەسەڭ, سەنىڭ سوڭىڭا ەرگەن ەلدىڭ ءبارى سويقان قىرعىنعا ۇشىرايدى. بۇعان دا اللا اتىمەن ۋادەسىن بەرەدى. وسىعان تەز جاۋاپ قايتار. ايتپەسە, كورەسىڭدى كورەسىڭ!» – دەپ كارىن توگەدى. «قازاق» گازەتىنىڭ جازۋىنشا: «تۇرعانباي ەندى سەنۋدەن كەتكەن ەدى. بارا قالسا ولەدى, بارمايمىن دەسە, ەل شابىلىپ, ب ۇلىكشىلىككە تۇسكەلى وتىر. اينالدىرعان ات توبەلىندەي قىپشاق كوپ جاۋعا قارسى تۇرا المايدى. نە كورسەم دە ءوزىم كورەيىن, ەل-جۇرتىم امان بولسىن دەپ, تۇرعانباي امالسىز كەرى قايتادى».

بۇدان كەيىن قوقاندار شىلىك كوتەرىلى­سىنىڭ كوسەمى تۇرعانباي سىرگەباي ۇلىن الدىمەن قىپشاقي ورتادان جىراقتاۋ ورنالاسقان تاشكەنت شاھارىنىڭ اباق­تىسىنا اپارىپ قاماپ تاستايدى. بۇدان كەيىن ەلدەگى كوتەرىلىسشىلەر اراسىنا جاراقتى جاساقتارىن جىبەرىپ, وسى دۇمپۋىلگە بەلسەنە قاتىسقان اسكەربا­سى­لارىنىڭ, بيلەر مەن بەدەلدى رۋ باسى­لارىنىڭ قولعا تۇسكەندەرىن قوساقتاپ ايداپ, تاشكەنتتىڭ ىرگەسىندە اعىپ جاتقان شىرشىق وزەنى جاعاسىنا اكەلگەن ەدى دەيدى. سول جەردە ورتاعا تۇرعانبايدى شى­عارىپ, قوقان حانىنىڭ پارمەنى بويىنشا, ىشىنە بۇرقىلداپ قايناعان سۋ تولتىرىلعان قارا قازاننان جەندەتتەر شەلەكتەپ سۋ تاسىپ, اينالاسىنا قاسقايىپ قاراپ تۇرعان, جاۋلارىنىڭ الدىندا يىلمەگەن, سىنباعان قازاق باتىرىنىڭ توبەسىنەن لاقىلداتىپ قۇيا باستاعان ەكەن… تۇرعانبايدىڭ ارتىنان قوقاندىقتار قىپشاقتىڭ 17 اسكەرباسىن دارعا اسىپ, 40 ءبيىن ىستىك قاداعا وتىرعىزىپ, ازاپ­تاپ ولتىرەدى. بۇدان سوڭ دا قىزىل قانعا ماس بولعان «جەڭىمپاز» قوقيلار ءتۇر­كىستان ماڭىندا وتىرعان بەيبىت حالىققا قويعا شاپقان قاسقىرشا ءتيىپ, ايرىقشا شىلىك كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقان قىپشاقتارعا قاتتى وشىگىپ, قاھارلارىن توگىپ-اق باعادى. سولاردىڭ ىشىندە ءشى­لىك سوعىسىندا ەلدەن ەرەك كوزگە ءتۇ­سىپ, جان­قيارلىقپەن ۇرىس سالعان ءارى ءوز­گە­­لەرگە قاراعاندا كوبىرەك شىعىنعا ۇشى­راعان تۇرعانبايدىڭ قانداس تۋىستارى, قىپشاقتىڭ شاشتىلار اۋلەتىن بارىنشا قۋعىنداپ, اۋىلدارىن شاۋىپ, مالدارىن ايداپ كەتۋدى ادەتكە اينالدىرادى. قوقاننىڭ تەپكىسىنە شىداماعان سول شاشتىلار اقىر سوڭىندا اتاقونىستارىن تاستاپ, تومەنگى جاققا قاراي (سىرداريا قازاقتارى ەجەلدە ۇلى داريانىڭ كۇن­شى­عىس بەتىن جوعارى, كۇنباتىس بەتىن تومەن دەپ اتايدى) جىلجىپ كوشە باستايدى.

مەنىڭ شەجىرەشى اكەم ايتىپ وتىرۋشى ەدى:

– شىعىس وقياسىنان كەيىن («وقيعا» دەمەيدى «وقيا» دەيتىن, سوعان قاراعاندا وسى ەكى ۇيقاسقان ءسوزدىڭ ماعىنالىق وزگەشەلىكتەرى بار بولۋى كەرەك – و.س.) ءبىزدىڭ بابالارىمىز سىردىڭ بويىن جاعالاپ وتىرىپ, وسى كۇنگى شيەلى, بايگەقۇم (جولەك) ماڭىنا كەلىپ تۇراقتاپ قالىپتى. ءبارى سىردىڭ كۇنگەيىندەگى توعايلى, سۋلى, نۋلى مەكەندەردى تاڭداپ, ءار اتا بالاسى ءوزارا مامىلەگە كەلىپ, ءوزىنىڭ وتىرىقشى جەرىن ءبولىسىپ الادى ەكەن دەيدى.

– ءبىزدىڭ اتاقونىسىمىز تۇركىستان ماڭى, شىلىكتى ەكەنىن قاريالار ايتىپ وتىرۋشى ەدى, – دەپ اكەم اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعار ەدى. – سونىڭ ءبىر دالەلى: مىناۋ وتراقشىل ماڭىنداعى داريا بويىنداعى ءداۋىتتىڭ ەسكى قورىمى. بۇل بۇرىندارى وسى شاشتىلار اۋلەتى جەرلەنەتىن ورتاق قورىم ەدى. ال بايقاسام, مىنا مەنىڭ ءۇشىنشى اتام شوڭايدىڭ ءھام ودان ىلگەرى وتكەن بابالارىمىزدىڭ سۇيەگى مۇندا جوق. بابالارىمىزدىڭ سۇيەگى ءسىرا سول تۇركىستان جاعىندا قالعان بولۋى كەرەك, – دەپ تۇجىرىمدار ەدى.

شىلىك سوعىسىنان كەيىن قوقان بيلىگى تاراپىنان كوبىسى قۋعىنعا ۇشىراپ, زارداپ شەگىڭكىرەگەن جەتى اتا شاشتىنىڭ ايدارعازى اۋلەتى ەدى دەسەدى. شىرشىقتا ىستىك قاداعا وتىرعىزىلعان 40 ءبيدىڭ ءبارى دەرلىك ايدارعازى تۋمالارى ەدى دەگەن دەرەك بار (پروف. ءا.قوڭىراتباەۆتىڭ زەرتتەۋى بويىنشا). بۇلاردان باسقا قۇتىم (تۇرعانبايدىڭ ءوزى وسى قۇتىمنان تارايدى), بايسارى اتا ۇرپاقتارىنا دا قوقان جاۋداي تيگەن ەكەن. سودان بولۋى كەرەك, ارادا 160 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, شاشتى قىپشاقتىڭ وزگە اتالارىنا قاراعاندا (شەجىرە قۇراستىرۋشىلاردىڭ ەسەبى بويىنشا), بۇل اتالمىش اعايىندىلاردىڭ بۇگىنگى ءتۇتىن سانى باسقالاردان ءبىراز كەم سوعىپ جاتادى. سوعىس جاڭعىرىعى دەگەنىمىز وسى ەمەس پە – جىلجىپ جىلدار وزسا دا, سونىڭ سالدارى ءۇزىلىپ-سوزىلىپ وسىلاي جالعاسا بەرەدى ەكەن.

تۇرعانباي اۋلەتىنىڭ تالايلى تايعاق تاعدىرى مۇنىمەن اياقتالمايدى. باتىر­دىڭ قايعىلى قازاسىنان كەيىن ونىڭ تۋعان ءىنىسى باسىعارا قاسىنا ەلىنىڭ بەدەل­دى اقساقالدارىن, يشان, مولدالارىن ەرتىپ الىپ, تۇركىستانعا بارىپ قاماۋ­دا جاتقان ەر-ازاماتتارعا ەجەلگى ءداس­تۇر­مەن ساۋعا سۇرايدى. بەك بۇلاردىڭ تىلەگىن قاپەرىنە الماستان, باسىعارانى قاماتىپ تاستاپ, قۇديار حانعا حابار بەرەدى ەكەن. «وسىلاي دا وسىلاي, قاندى بالاق قاراقشىنىڭ ءىنىسى ءوز اياعىمەن كەلىپ قولعا ءتۇستى. بۇل دا كەشەگى كۇندەرى بىزبەن اياۋسىز ايقاسقان كاتتا بۇزىقتىڭ ءوزى. ەندى مۇنى قايتپەك كەرەك؟» – دەپ سۇرايدى. قۇديار حان: «قىپشاقتارمەن قايتا اينالىپ سوعىسا بەرۋگە مەنىڭ مۇرساتىم جوق», – دەگەن سىلتاۋمەن تۇرعانبايدىڭ ءىنىسىن قاماۋدان بوساتتىرىپ جىبەرەدى. تۇرعانبايدىڭ ءىنىسى قاماۋدان بوساعان سوڭ نە ىستەيدى دەيسىز عوي؟ قاسىنا ورداباي, تىلەنشى اتتى جاۋجۇرەك ىنىلەرىن ەرتىپ الىپ, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, قوقان باسقىنشىلارىنا قارسى «پارتيزاندىق» (قازاقشاسى – «قاشا سوعىس» بولۋى كەرەك) ۇرىستارىن باستاپ كەتەدى. بىراق 1854 جىلى بۇلاردىڭ ۇشەۋى دە جاۋ قولىنان قازا تابادى.

ءسويتىپ, ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن باستاعان تۇرعانباي داتقا سىرگەباي (كەنشىمباي) ۇلىنىڭ اۋلەتى تۇگەلگە جۋىق قۇرىپ كەتۋگە اينالادى. «تۇگەلگە جۋىق» دەيتىنىمىزدە ءمان بار, ويتكەنى تۇرعانبايدىڭ بايبىشەسى مالبيكەدەن تۋعان جالعىز ۇلى بايمىرزا (قۇتپان) باسىنان تالاي حيكمەتتى وتكىزىپ ءجۇرىپ, ءتىرى قالادى ەمەس پە؟ وسى بايمىرزا تۇرعانباي ۇلى (1817-1914) ەسەيە كەلە كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ اسكەرىنە بارىپ قوسىلىپ, كەيىن بۇل دا قاماۋعا الىنادى, جەتىسۋ جەرىندە ايداۋدا ءجۇرىپ دۇنيەدەن وتەدى. ال تۇرعانبايدىڭ نەمەرەسى, اتاقتى دالا باتىرى ءيمانجۇسىپ قۇتپانوۆتىڭ (1863-1931) ەسىمى قازاق ەلىنىڭ ازاتكەرلىك تاريحىندا ماڭگى قالعانى ءمالىم.

ارينە, مۇنىڭ ءبارى وتكەن تاريح. بۇگىنگى كۇن باسقا. ەكى حالىق تا نەبىر سىناقتار­دان وتە كەلىپ, دوستىق داستۇرلەرىن ساقتاپ قال­دى. قازىر قاتارلاسا تاۋەلسىز ەل بولىپ وتىر. تاتۋلىق تۋى بەرىك قولدا. سوندا دا تاريح تاعىلىمدارى ەستە تۇرۋعا ءتيىس.

ورازبەك سارسەنباي,

جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.

الماتى.