جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:05
ءبارى كۇنى كەشە سياقتى ەدى… قايران, قاس-قاعىمدا وتە شىعاتىن ءومىر-اي. اعا دوسىم ساكەن يماناسوۆتىڭ جەر-بەسىككە بولەنگەنىنە دە قىرىق كۇن بولىپتى. ال ەكەۋمىزدىڭ العاش تانىسقانىمىزعا اتتاي 50 جىل. 1960 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قايىرلى قارا شاڭىراق, قازاق جاستارىنىڭ سۇيىكتى گازەتى «لەنينشىل جاستىڭ» (قازىرگى «جاس الاش») تابالدىرىعىن اتتاعانمىن. سول ءبىر التىن ۇيادا ۇلتىمىزدىڭ نەبىر جاقسى-جايساڭ ۇل-قىزدارىمەن تانىسىپ, تابىسقان ەدىم.
جۇما, 18 قاڭتار 2013 7:05
ءبارى كۇنى كەشە سياقتى ەدى… قايران, قاس-قاعىمدا وتە شىعاتىن ءومىر-اي. اعا دوسىم ساكەن يماناسوۆتىڭ جەر-بەسىككە بولەنگەنىنە دە قىرىق كۇن بولىپتى. ال ەكەۋمىزدىڭ العاش تانىسقانىمىزعا اتتاي 50 جىل. 1960 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قايىرلى قارا شاڭىراق, قازاق جاستارىنىڭ سۇيىكتى گازەتى «لەنينشىل جاستىڭ» (قازىرگى «جاس الاش») تابالدىرىعىن اتتاعانمىن. سول ءبىر التىن ۇيادا ۇلتىمىزدىڭ نەبىر جاقسى-جايساڭ ۇل-قىزدارىمەن تانىسىپ, تابىسقان ەدىم.
سولاردىڭ ءبىرى وسى ساكەن بولاتىن. جاسى 20-دان جاڭا اسقان بوزبالا. جاس اقىن, قالامى توسەلىپ قالعان جورنالشى. وسى جىلدىڭ باسىندا ارنايى شاقىرتۋمەن كەلىپ, جۇمىسقا ورنالاسىپتى. وعان دەيىن اۋداندىق گازەتتە ىستەگەن. ەلدەن جولداعان توپتاما ماقالالارى ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ, سوعان وراي بەدەلدى باسىلىمنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى قاتارىنا قوسىلعان. ەل ىشىندە, قالىڭ قازاق ورتاسىنىڭ تاربيەسىندە وسكەندىكتەن دە بولار, ءارى جاس ايىرماشىلىعىمىز دا الشاق ەمەس, ءبىز تەز ارادا ارالاسىپ-قۇرالاسىپ كەتتىك. باس ارىقتىڭ (قازىرگى اباي داڭعىلى) جوعارعى جاعىنداعى جىپىرلاعان جەر ۇيلەردىڭ بىرىندە پاتەر جالداپ تۇراتىن ساكەن ارا-تۇرا ۇيىنە ەرتىپ اپاراتىن, كەيدە قاسىنا قونىپ تا قالاتىنمىن.
الايدا, ارالاسۋىمىز ۇزاققا سوزىلمادى. ءبىر ءمىنايى سەبەپپەن ساكەن قىزمەتىن تاستاپ, ەلىنە قايتاتىن بولدى. سول كۇنى ەلىنە – ۇشارالعا قاتىنايتىن اۆتوبۋس كەشتەتە جۇرەدى ەكەن. مەن شىعارىپ سالعالى پاتەرىنە باردىم. كۇن جەكسەنبى بولاتىن. ول ازدى-كەم كيىم-كەشەگىن, قاعاز-قالامدارىن جول سومكەسىنە سالىپ الدى. جولاي «قازاقستان» كينوتەاترىنا سوعىپ, كينو كوردىك, بۋفەتىنەن تۇستەندىك. سوسىن اياڭداپ اۆتوبەكەتكە جەتتىك. ءسويتىپ, ساكەن كوكەمدى شىعارىپ سالعانىم, قيماي قوشتاسقانىم كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە.
سودان كەيىن ارادا ءبىراز جىل ءوتتى. ساكەن قىزمەتىن قايتادان اۋداندىق, ودان كەيىن وبلىستىق گازەتتەردە جالعاستىرىپ, سوسىن ماسكەۋدە ەكى جىل وقىپ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە نۇسقاۋشى قىزمەتتەرىن ىستەپ بارىپ, الماتىعا ورالعان. ول مەنىڭ اسكەر قاتارىندا بولىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋىمدى ءبىتىرىپ, «لەنينشىل جاستا» ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە ءجۇرگەن كەزىم. ەسكى دوستىق قايتا جالعاستى. ءجيى ارالاستىق. قىزىق-قۋانىشىمىزدى, رەنىش-قايعىمىزدى بولىستىك. ول «جازۋشى» مەن «جالىن» باسپالارىندا قاتارلاسا ىستەپ, شىعارماشىلىق-قىزمەتتىك ءىسساپارلاردا دا بىرگە جۇرگەن كۇندەرىمىز كوپ بولدى. باسىمىز قوسىلعان كەزدەردەگى اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى جەلىسى ءومىر مەن ولەڭ اياسىندا ءوربيتىن. سول سىيلاستىق, سول سىرلاسۋلار كۇنى كەشەگى كوزى جۇمىلعانعا دەيىن جالعاستى. ەكەۋمىز اراسىن سۋىتپاي تەلەفون ارقىلى تىلدەسىپ تۇراتىنبىز. ەڭ سوڭعى ءسويلەسۋىمىز وتكەن جىلدىڭ 6 جەلتوقسان كۇنى ەدى. قادىربەك سەگىزباەۆ ەكەۋمىز اقسەلەۋدىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا اتتانىپ بارا جاتىر ەدىك. ساكەن كوكەم قالتا تەلەفونىما حابارلاستى. سونىڭ الدىندا ءوزى اۋرۋحانادان شىققاننان كەيىن تەلەفون سوعىپ ۇيىنە شاقىرعان. كورىسپەگەنىمىزگە ايدان استى, كەلىپ ءماريام جەڭگەڭنىڭ ءشايىن ءىشىپ كەتسەڭشى. ءبىراز وتىرىپ اڭگىمەلەسەيىك. سوڭعى جازعان جىرلارىمدى وقىپ بەرەيىن, پىكىرىڭدى تىڭدايىن دەگەن. مەن جولدا كەتىپ بارا جاتقانىمىزدى, كەلگەن سوڭ باراتىنىمدى ايتتىم. ءبىز الماتىعا 9 جەلتوقسان كۇنى كەشكىلىك كەلىپ تۇستىك. كەلەسى كۇنى ەرتەلەتە شىر ەتە قالعان تەلەفوننان قارالى حاباردى ەستىدىم. بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق ءومىر دەگەن وسى ەكەن.
سونشاما جىل جاقىن ءجۇرىپ, اعايىنداي ارالاسقان ساكەن كوكەمنىڭ الاڭسىز اق كوڭىل, اق نيەت كىسىلىكتى بەينەسىنە كىر شالدىرماي وتكەن ءومىر جولىنا ءتانتىمىن. ول ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ اق تۋىن جىقپاي وتكەن ازامات. بىرەۋدىڭ سىرتىنان سىباپ, عايبات ءسوز ايتقانىن ەشقاشان ەستىگەن ەمەسپىن. ول كىم بولسا دا, قانداي جاعدايدا دا ءمىنىن بەتىنە باسىپ, كوزىنشە ايتاتىن. ءسويتىپ, تۋراسىن ايتامىن دەپ, تۋعانىنا جاقپاعان كەزدەرى دە بارشىلىق. اقىننىڭ ومىرلىك ۇستانىمى مىنا ءبىر شۋماق ولەڭىندە ايقىن ايعاقتالعان.
ايتتىم بۇگىن – ايتسام دەگەن ءسوزىم ەڭ,
دۇنيەگە قاراپ شىندىق كوزىمەن.
ار الدىندا مەن ءوزىمدى ءاردايىم
دار الدىندا تۇرعانداي سەزىنەم!..
تۇسىنگەن, تۇيسىنگەن ادامعا بۇل جايباراقات ءيا لەپىرە ايتا سالاتىن ۇران ەمەس. جانى كۇيىپ ايتقان جانايقاي دەسە دە ارتىق ەمەس. بۇل – ءوزى تۋرالى ايتا وتىرىپ, قالىڭ وقىرمانعا وي تاستاۋدى ماقسات ەتكەن اقىننىڭ اقيقاتى.
ساكەن كوكەمنىڭ ادامي قاسيەتىنىڭ ايعاعىن تۇيىندەۋ ءۇشىن اقىننىڭ جازۋشى ءىنىسى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنا ارناعان ولەڭىنەن ءبىر ءۇزىندى وقىڭىز.
…ازاماتتىڭ اينالىپ ۇلگىسىنە,
پەندەلىكتى جۋىتپاي كۇللى ىسىنە
الماعايىپ تىرلىكتە جاعىنىپ تا,
تابىنىپ تا كورمەگەن ءبىر كىسىگە!..
ولەڭدەگى وسى سيپاتتاۋ ساكەننىڭ تۋرا ءوز اۆتوپورترەتى.
ساكەن كوكەمنىڭ تال بويىنداعى تاعى ءبىر تاماشا قاسيەتى وتباسى – بالا-شاعا, نەمەرەلەرىنە دەگەن ايرىقشا مەيىر, ماحابباتى. البەتتە, ءوزىنىڭ تۋىس-تۋعانىن, ەت جاقىن باۋىرلارىن كىم-كىمدە جانىنداي جاقسى كورەتىنى جاڭالىق ەمەس. الايدا, ساكەننىڭ سەزىمى ەرەكشە ەل تاڭدانارلىق ەكەنىن كوزىم كورىپ, كوڭىلىم سەڭگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن. ءبىر عانا دالەل. ول كەنجەسى گاۋھار مەن نەمەرەسى جانىبەك تۋعاننان كەيىن, ەكەۋىنە ارناپ ولەڭ, ەرتەگىلەر جازىپ, بالالار اقىنى اتاندى. ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ مازمۇنى ويدان شىعارىلىپ, قيالدان قۇراستىرىلماعاندىعى. ياعني, كەيىن الدەنەشە سۋرەتتى كىتاپشا بولىپ جاريالانعان بۇل شىعارمالاردىڭ ءبارىنىڭ سيۋجەتى قىزى مەن نەمەرەسىنىڭ مىنەز-قىلىقتارىن بايانداۋدان باستاۋ العان. بالا ءتىلى بال ەكەندىگىن اڭعارعان اقىن تالانتىنىڭ جاڭا قىرى وسىلاي اشىلعان. سول كىتاپتاردىڭ ءبىرى وتكەن جىلى بالالار ادەبيەتىنە ارنالعان بايگەنىڭ باس جۇلدەسىن العانىنا دا كۋامىز.
ساكەن كوكەمنىڭ اقىندىعى ازاماتتىعىنا ساي بولاتىن. ول ءوزى جازعانداي, ولەڭ-جىر اۋىلىنا اتباسىن ەرتە بۇرعانىمەن, پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا تۇڭعىش كىتابى 28 جاسىندا جارىق كورگەن. سودان كوپ ۇزاماي اكەسى مەن اعاسى قايتىس بولىپ, وزىمەن وكشەلەس ءىنىسى اسكەرگە الىنىپ, ۇزىن-ىرعاسى 15 شامالى وتباسىن اسىراۋ مىندەتى ۇيدەگى بالانىڭ ۇلكەنى ساكەننىڭ موينىنا قامىت بولىپ كيىلگەن ەكەن. تۇرمىس تاۋقىمەتىمەن ءجۇرىپ ول بىرنەشە جىل بويى ولەڭ جازۋدى ۇمىتسا كەرەك. سودان ءىنى-قارىنداستارىنىڭ ءوز قولى وزدەرىنە جەتە باستاعان شاقتا ول جاڭادان اشىلىپ جاتقان وبلىستىق گازەتكە – تالدىقورعانعا قونىس اۋدارىپتى. جاڭا رەداكتور ۇزاق باعاەۆ بولسا, ساكەننىڭ كىتابى شىققانىن, كەزىندە اقىندار ايتىسىنا قاتىسقانىن بىلەدى ەكەن. جورنالشىنىڭ جولىندا ءجۇرگەن ونىڭ جىرعا قايتا ورالۋىنا سول كىسى سەبەپشى بولىپتى. ۇزاماي ءبىر بۋما ولەڭدەرىن الىپ, الماتىعا اتتانادى. باسپادا ىستەيتىن جۇمەكەن وقىپ, جاقسى پىكىر جازىپ بەرگەن. سول جولى باسپاعا تاپسىرىپ كەتكەن قولجازباسى 1973 جىلى «اقداريعا» دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ جارىق كورگەن. كەيىن الماتىعا قىزمەت اۋىسقاننان سوڭ, ءجيى-ءجيى, قالىڭ-قالىڭ بولماسا دا جىر جيناقتارى جارىق كورە باستاعانى بەلگىلى. جاڭا كىتاپتارىنىڭ قاي-قايسىسى دا اتاۋسىز قالعان جوق. ۇلكەندى-كىشىلى ماقالالار, رەتسەنزيالار جاريالانىپ جاتتى. ەكى مارتە مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلسا دا, سول قۇرمەتكە لايىق بولسا دا, جولى بولمادى. ەسەسىنە حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىن الدى. كەيىنىرەك قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, 1993 جىلى ەڭ العاش تاراپ كەتكەن پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى دا بولىپ سايلانعانى بار. وسىنىڭ ءبارى ساكەننىڭ ابىرويلى ازامات, كورنەكتى اقىن ەكەندىگىنىڭ ارقاسى.
مەن ءوزىمدى ساكەن يماناسوۆتىڭ قازاق پوەزياسىنداعى الاتىن ورنىن جەتە بىلەتىندەر قاتارىندامىن دەپ سانايمىن. ءويتكەنى, اقىننىڭ 60-70 جاسقا تولعان مەرەيتويلارىندا, مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان ساتتەرىندە ارنايى ماقالالار جازىپ, ولار رەسپۋبليكانىڭ بەدەلدى گازەتتەرىندە جاريالانعان. جۇرتشىلىق تاراپىنان دا جاقسى باعالانعان.
اقىن ساكەننىڭ ورنى شىن مانىسىندە قارىمدى دا دارىندى قالامگەرلەردىڭ ءتورىندە. اسىرەسە, ونىڭ «وتكىردىڭ ءجۇزى» مەن «ار الدىندا» دەيتىن سوڭعى كىتاپتارىنا ەنگەن ولەڭدەرى ساكەننىڭ اقىندىق قىرىنىڭ جاڭا دا جارقىن تاراۋلارى. ولاردا جاڭارعان زامان, وزگەرگەن قوعام, بۇگىندە عۇمىر كەشىپ جاتقان زامانداستار ءومىرى ولەڭدەرىندە وزگەشە ورنەكتەلگەن. تاپقان تاقىرىبى دا, وزىندىك وي-تۇجىرىمى دا دارا قاسيەتىمەن, سارا سيپاتىمەن قازاق پوەزياسىن جاڭا بەلەسكە كوتەرگەنى شىنايى شىندىق. بۇل پىكىرىمىزدىڭ اقيقاتتىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن اقىن ولەڭدەرىن تالداپ, مىسالدار كەلتىرىپ, كەڭىنەن توقتالۋ ەستەلىك ماقالانىڭ ەنشىسى ەمەس-اۋ دەيمىن.
ساكەننىڭ ادالدىقتان جاراتىلعان بەكزات بەينەسىمەن, شىندىقتىڭ قىرىمەن, سىرىن اشقان شۇرايلى ءتىلدى شىرايلى شىعارماشىلىعىمەن تانىسىپ, ءتالىم الۋعا تالپىنعان وقىرمان اقىننىڭ ارتىندا قالدىرعان مول مۇراسى جيناقتالعان بەس تومدىق كىتابىن زەيىن قويىپ, زەردەلەي وقىسا بولعانى. سوندا عانا كوكىرەك كوزى اشىلىپ, جانى بايىپ, رۋحاني ورەسىنەن ونەگە الارى ءسوزسىز. ويتكەنى, ساكەن ولەڭدەرى ورشىلدىك, تازالىق, ادالدىق, كىسىلىك سىندى سىندارلى قاسيەتتەرىمەن دارالانىپ تۇر. كۇللى قازاق ءسوزىن ءتاڭىرىنىڭ تۋىنداي كوككە كوتەرگەن اقىننىڭ ونەردەگى ءومىرىنىڭ باعىت-باعدارى قانداي بولعاندىعىن مىنا ءبىر جىر جولدارى ايعاقتاپ تۇر ەمەس پە؟!
بارا جاتسا شىنىمەن بىلگىڭىز كەپ,
ايتپاساق تا, الاشقا ۇلگىمىز دەپ,
كىسىلىكتەن باسقاعا بۇرىلماعان,
شىرىلداعان بىرەۋ ەك شىندىق ىزدەپ…
قىزىعى مەن شىجىعى كوپ قىسقا ءومىردىڭ اششى-تۇششى سىرلارىن جىرلارىندا اقتارىلا ايتقان, ولەڭىنىڭ ەندى ولمەسىن سەزگەن اقىن ارمانىنا قۇلاق تۇرەيىكشى:
…قالسام دەپ ەم ءبىرى بولىپ
قالاۋلىڭنىڭ,
جانىمدى الاۋ قىلدىم,
جالاۋ قىلدىم.
ءبىرى دەپ سەن دە مەنى سانا, حالقىم,
ساندا دا, ساناتتا بار ساناۋلىڭمىن…
ءوزى ولسە دە ولەڭىنىڭ ولمەسىنە سەنگەن اقىن اماناتى دا اسقاق:
اتىمىز قىردا قالار… جىردا قالار,
قالىڭ ەل ءتۇبى كەلىپ ءبىر باعالار.
الدىندا اقتاردى دەپ بارىمىزدى
الدىمەن زارىمىزدى تىڭداپ الار…
الاتىن ءار ءسوزىمدى مىڭعا بالاپ,
ءبىزدىڭ ەل بار دەۋشى ەدى جىردا قانات.
ەندىگى مۇڭىمىز دا, شىنىمىز دا
ىلەسكەن ارتىمىزدان ۇلعا امانات…
جەر بەتىندەگى ساناۋلى عۇمىرى اياقتالسا دا, ساناتكەر اقىن ساكەننىڭ ونەردەگى ءومىرى ولەڭدەرىنىڭ نۇرلى جولدارى ارقىلى, ال ادامي عۇمىرى ۇرپاقتارى ارقىلى جالعاسا بەرەتىنىنە بەك سەنەمىز.
قۋانىشباي قۇرمانعالي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.