جۇما, 20 ءساۋىر 2012 7:49
قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىنىڭ بەرىك, شاڭىراعىنىڭ بيىك بولۋى جولىندا جان اياماي كۇرەسكەن قايراتكەرلەردى ەسكە العاندا, ەسىمى جۇماباي شاياحمەتوۆ, جۇمابەك تاشەنوۆ سىندى ساڭلاقتارمەن قاتار اتالاتىن ءبىر تۇلعا بار. ول – كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى فازىل كارىبجانوۆ. جاقىندا عانا قازاق باسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالعان تانىمال قالامگەر, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى جاراسباي سۇلەيمەنوۆتىڭ ەسىمى ەلىمىزگە جاقسى تانىمال ازامات, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جانىبەك ءسالىم ۇلى كارىبجانوۆپەن سۇحباتىندا فازىل كارىم ۇلىنىڭ ءومىر جولى, قىزمەتى, قايراتكەرلىك, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى, بولمىس-ءبىتىمى جايلى اڭگىمە قوزعالادى.
جۇما, 20 ءساۋىر 2012 7:49
قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىنىڭ بەرىك, شاڭىراعىنىڭ بيىك بولۋى جولىندا جان اياماي كۇرەسكەن قايراتكەرلەردى ەسكە العاندا, ەسىمى جۇماباي شاياحمەتوۆ, جۇمابەك تاشەنوۆ سىندى ساڭلاقتارمەن قاتار اتالاتىن ءبىر تۇلعا بار. ول – كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى فازىل كارىبجانوۆ. جاقىندا عانا قازاق باسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالعان تانىمال قالامگەر, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى جاراسباي سۇلەيمەنوۆتىڭ ەسىمى ەلىمىزگە جاقسى تانىمال ازامات, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جانىبەك ءسالىم ۇلى كارىبجانوۆپەن سۇحباتىندا فازىل كارىم ۇلىنىڭ ءومىر جولى, قىزمەتى, قايراتكەرلىك, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى, بولمىس-ءبىتىمى جايلى اڭگىمە قوزعالادى.
– جانىبەك ءسالىم ۇلى, ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن, قازاق جەرىنىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن اياماي تەر توككەن, بۇگىن حالقى تۋعانىنا ءجۇز جىل تولۋىنا وراي ەسكە الىپ جاتقان ءىرى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ءسىزدىڭ اتاڭىز, وسىلاي دەپ ايتساق دۇرىس پا, فازىل كارىم ۇلى كارىبجانوۆ تۇلعاسى ءتوڭىرەگىندە وربىمەك. دەگەنمەن, وسى اڭگىمەگە كوشپەس بۇرىن فازىل كارىم ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان شارباقكول تۋرالى ءسوز ساباقتاي كەتۋ ارتىق ەمەس سياقتى. شارباقكول – جۇماباي شاياحمەتوۆ, فازىل كارىبجانوۆ سىندى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ, الاشتىڭ اتاقتى اقىنى قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى. وسىنىڭ ءوزى-اق ويعا جەتەلەيدى, كوپ جايدان سىر ۇقتىراتىن سياقتى. شارباقكول تۋرالى ءسىز نە بىلەسىز؟
– مەنىڭ ۇلى اتام كارىم مەن ۇلى اجەم ءاليپانىڭ ايتقوجا, سەيىتقوجا, باتكەن جانە فازىل دەگەن ءتورت بالاسى بولعان. اكەم – ءسالىم ايتقوجادان تۋعانمەن, ۇلى اجەم ءاليپانىڭ ۇلكەن شاڭىراقتىڭ تىزگىنىن ۇستاپ قالعان فازەكەڭنىڭ تاربيەسىن الدى. سوعان قاراعاندا, فازىل كارىم ۇلى ماعان شىن مانىندە اتا بولىپ كەلەدى. ال شارباقكولگە ويىسساق, بۇل ءوڭىر – ەرەكشە جەر, قاسيەتتى مەكەن. تابيعاتىن سۋرەتتەۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت! اينالا قاراعايى, قايىڭ-تەرەگى ارالاس قالىڭ ورماندار, مونشاقتاي مولدىرەگەن كولدەر… ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سۋلى دا نۋلى, شىرايلى دا, شۇرايلى جەر. ءسىرا, اتالارىمىز قونىس تاڭداعاندا قاتەلەسپەگەن. ءبىزدىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىمىز – ايباس اۋىلىنىڭ ورنالاسقان جەرى دە تاماشا, تۇرمىسقا وتە قولايلى ەدى.
– شارباقكول قازىر رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنا قارايدى عوي. بۇل جەردى قازاقتار قاي كەزدەن مەكەندەي باستادى ەكەن؟
– اقساقالدار بۇل تۇپكى ءوز جەرىمىز, ءبىزدىڭ ەجەلگى مەكەنىمىز دەيتىن. ايتسا ايتقانداي, ول وڭىردە قازاقتار ءبىرشاما تىعىز ورنالاسقان. تاريحىن قازبالاساڭ تەرەڭگە كەتەدى. دەمەك, ۇلكەندەرىمىزدىڭ ءبىز كىرمە ەمەسپىز, ءوز جەرىمىزدە, اتاجۇرتىمىزدا وتىرمىز دەۋلەرىنىڭ نەگىزى بار ما دەيمىن. ايباس اۋىلىنىڭ اتاعى كەڭگە جايىلعان. ەجەلدەن قازاقى قالپىن ساقتاعان, ءبىرلىگى مىقتى اۋىل. وندا قازاق ورتا مەكتەبى بار. فازىل كارىم ۇلى وسىندا ەگىن ەگىپ, مال ءوسىرۋمەن اينالىسقان قاراپايىم وتباسىندا ءومىرگە كەلدى. وكىنىشكە قاراي بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ ءبىر جاسىندا اكەسىنەن ايىرىلادى. وسىلاي ويلاماعان جەردەن شيەتتەي ءتورت بالامەن جەسىر قالعان ۇلى اجەمىز ءاليپا تاعدىر موينىنا ىلگەن قيىنشىلىقتارعا مويىماي, تۇرمىستىڭ اۋىر ازابىن تارتا ءجۇرىپ, بالالارىن ءوسىرىپ, ەرجەتكىزدى, ەشكىمنەن كەم قىلعان جوق. اۋىلداستارى بۇل وتباسىنىڭ ۇيىمشىلدىعىن, ءبىر ءبىرىنە دەگەن باۋىرمالدىعىن ءالى كۇنگە جىر قىلىپ ايتادى. راسىندا دا, سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە, وتباسىندا تۇسىنىستىك, ىنتىماق-بىرلىك بولماسا, ەل قاتارىنا قوسىلۋ قيىن ەدى.
– ءسىز فازىل كارىم ۇلىن كورگەن شىعارسىز. ول كىسى ۇلكەن قىزمەتكە ىلىككەننەن كەيىن ۇنەمى ات ۇستىندە بولدى عوي. تۋعان جەرىنە قانشالىقتى ءجيى سوعىپ ءجۇردى؟
– فازىل اتامىزبەن بايلانىسىمىز ۇزىلگەن جوق. ول كىسى قايدا جۇرسە دە اۋىلىن ۇمىتپايتىن. وتە جۇمىسباستى بولدى عوي, سونىڭ وزىندە جىلىنا ءبىر رەت, كەيدە ەكى رەت اۋىلعا سوعىپ, شەشەسىنىڭ, اعايىن-تۋعاندارىنىڭ اماندىعىن ءبىلىپ تۇردى. بالا بولساق تا اتامىزدىڭ ادامگەرشىلىگىن, كىشىپەيىلدىلىگىن سەگىنەتىنبىز. مەنىڭ ەسىمدە, ىلعي اۋىلعا تۇندەلەتىپ كەلەدى. سول كەزدە بۇل كىسى نەگە تۇندە ءجۇرەدى دەپ ويلاۋشى ەدىم. كەيىن ءتۇسىندىم. جۇمىسى ءاردايىم باسىنان اسىپ جاتاتىندىقتان, جولعا كەش شىعادى ەكەن عوي. جول الىس, كوكشەتاۋ, قىزىلتۋدى باسىپ, شارباقكولگە جەتكەنشە ءبىراز ۋاقىت وتەدى. جانە ول كەزدە قازىرگىدەي ءجۇيرىك كولىكتەر بولعان جوق. ءۇيىمىز شاعىن, انامىز بىزگە توسەكتى ساكىگە سالادى, وپىر-توپىر جاتامىز. ءبىر كۇنى قاننەن-قاپەرسىز ۇيىقتاپ جاتقانبىز. اكەمىزدىڭ: «تۇرىڭدار, تۇرىڭدار, اعاتايلارىڭ ء(بىز ءبارىمىز ول كىسىنى وسىلاي اتايتىنبىز) كەلدى», دەگەن داۋىسى ەستىلدى. كۇنى بويى ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسىپ, اراسىندا ويىندى سوعىپ, كەشكە ۇشىپ جىعىلاتىن ءبىز, ارينە, اتىپ تۇرا قويمايمىز, كورپەنىڭ استىنان سىعالاپ, ءالىپتىڭ ارتىن باعامىز. ءسويتكەنشە بولعان جوق, ءبىر توپ ادام ساۋ ەتىپ ۇيگە كىرىپ كەلدى. اعاتايىم جالعىز جۇرمەيتىن. وتە كوپشىل ادام بولدى. اكەم تۇر-تۇرلاپ جاتىر. «ءسالىم, سەن بالالاردى قوزعاما, قازىر ولاردىڭ ناعىز ۇيىقتايتىن شاعى عوي, ءبىز دە كوپ وتىرمايمىز, دەم الامىز», دەپ باسۋ ايتىپ جاتىر ول كىسى.
اعاتايىم كەلگەندە ءبىزدىڭ ۇيگە كىسى سىيماي كەتەدى. اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى – ءبارى جينالادى, سالەم بەرەدى, جوعارى جاقتىڭ اڭگىمەسىن تىڭدايمىز دەيدى. ءبىر كۇنى ءبىر قىزىق وقيعا بولدى. اۋىلىمىزدا ءبىر باستىقسىماق بار ەدى, سول كىسى ءبىر توپ ادامنىڭ ۇستىنە كىرىپ كەلدى دە, بىردەن تورگە وزباق بولدى. اعاتايىم ۇلكەندەر بار جەردە ەشقاشان تورگە شىقپايتىن, سول جولى دا تومەنىرەك وتىرعان. اقىرىن عانا: «باسەكە, بەرى كەلىڭىز, ءتور اقساقالداردىكى, ءبىزدىڭ ورنىمىز مىنا جاقتا. باستىق بولساق, ءبىز جۇمىستا باستىقپىز», دەدى. جۇرتتىڭ ءبارى ك ۇلىپ جاتىر. الگى كىسى قىزاراقتاپ, اعاتايىمنىڭ قاسىنا وتىرا كەتتى.
ۇلكەندەردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, وتە زەرەك, بىلىمگە قۇشتار بولىپتى. 1929 جىلى اۋىلداعى مەكتەپتىڭ بەسىنشى سىنىبىن اياقتاعاننان كەيىن شارباقكول اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن وقۋىن جۇمىسشى جاستار فاكۋلتەتىندە جالعاستىرادى. ونى تامامداعان سوڭ, 1933 جىلى ومبىداعى ءسىبىر اكادەمياسىنا تۇسەدى. كەزىندە بۇل – اكادەميك ن.ۆ.تسيتسين, پروفەسسورلار ا.د.ستولگونە, ت.ت.پەتروۆ سىندى عالىمدارىمەن اتى شىققان وتە ءىرى ءارى بەدەلدى وقۋ ورنى بولاتىن. كەيىن ودان بىرنەشە ينستيتۋت ءبولىنىپ شىقتى. اتامىز مۇندا دا جاقسى وقيدى. بىراق تۇرمىسى اۋىر بولسا كەرەك. وسى ينستيتۋتتا ءبىلىم العان, كەيىن قازاقستان عىلىم اكادەمياسىن باسقارعان اكادەميك شافيك ءشوكيننىڭ: «فازىل ەكەۋمىزگە سىرتتان كومەكتەسەتىن ەشكىم بولمادى. كوبىنە اشقۇرساق جۇرەمىز, ايتەۋىر, جاستىقپەن بىلىنبەيدى. كۇندىز وقۋ وقىساق, كەشكە, تۇندە جۇمىسقا جەگىلەمىز, ۆاگونداردان جۇك تۇسىرەمىز, باسقا دا قارا جۇمىستاردى اتقارىپ ءجۇردىك», دەپ جازعانىن وقىعانىم بار.
ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن اتامىز قاتارداعى اگرونومدىقتان باستايدى. ارادا ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن 1941 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى.
– بۇل ەلىمىزگە نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارى باسا-كوكتەپ كىرگەن كەز عوي.
– ءيا, الاپات سوعىس ءورتى تۇتانعان قيىن-قىستاۋ زامان. بالا كەزىندە قاپىلىستا ءبىر كوزىن زاقىمداپ العان اتامىز سوعىسقا قاتىسقان جوق. ول تىلدا ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتتى, بار كۇش-جىگەرىن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جۇمىلدىردى. ءسويتىپ, ءوزىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىلگىر ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە تانىتا ءبىلدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە, ەلدىڭ جوعارى ماراپاتتارىنا يە بولىپ, 1945 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلادى. ال سوعىس اياقتالعاننان كەيىن قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولادى. ول جاڭا قىزمەتتەرىنە دە قۇلشىنا كىرىسىپ, جان اياماي ەڭبەك ەتەدى. وعان سول كەزدەرى اتامىزبەن بىرگە قىزمەت ءىستەگەن, كەيىن بەلگىلى عالىم اتانعان فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى ج.جاندوسوۆتىڭ: «قاراعاندىنىڭ قازاقستاننىڭ ونەركاسىپ ورتالىعىنا اينالۋىنا فازىل كارىم ۇلىنىڭ قوسقان ۇلەسى وتە زور. ءبىز تاۋلىگىنە 12-16 ساعات جۇمىس ىستەدىك. ول بارلىق ماسەلەلەرگە الاڭدايتىن. دۇكەندەرگە قانداي ونىمدەر ءتۇسىپ جاتىر, شاحتەرلەردىڭ كيىمى جىلى ما, ءبۇتىن بە, جاستار نەمەن اينالىسۋدا, وسى جانە باسقا ماسەلەلەردى, ۇساق-تۇيەك دەمەي, قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىردى. ول جۇمىسشى جاستارمەن ءجيى ارالاساتىن. ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا, وسۋىنە قامقورلىق جاساپ وتىردى. ءوزىنىڭ ەڭبەگىن, قىزمەتىن بۇلدامايتىن, اشىق, اقجارقىن, وتە قاراپايىم ەدى», دەگەن سوزدەرى دالەل بولا الادى. ايتسا ايتقانداي, اتامنىڭ عانا ەڭبەگى دەۋدەن اۋلاقپىن, وسى جىلدارى (1946-1951 ج. ج. ) قاراعاندى وبلىسى ەرەكشە قارقىنمەن داميدى. تەمىرتاۋداعى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ 3 پروكات ستانى, ەكى مارتەن پەشى ىسكە قوسىلادى. قاراعاندىدا كومىر وندىرەتىن 6 جاڭا شاحتانىڭ جۇمىسى جولعا قويىلادى. وسىلاي 1950 جىلى رەسپۋبليكادا كومىر ءوندىرۋ سوعىسقا دەيىنگى دەڭگەيدەن 2, 5 ەسە اسىپ تۇسەدى. سول جىلدارداعى ەڭبەگى ءۇشىن ول ەكىنشى مارتە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. ال 1953 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالادى.
– وسى ارادا ءبىر سۇراق قويعىم كەلىپ وتىر. جۇرتتىڭ ءبارى ول كىسىنى كارىبجانوۆتار اۋلەتىنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە اتايدى. شىن مانىندە سولاي ما؟ جالپى, فازىل كارىم ۇلى ءسىزدىڭ ءومىر جولىن تاڭداۋىڭىزعا, قالىپتاسۋىڭىزعا قانشالىقتى اسەر ەتتى؟
– ول كىسى قايتىس بولعاندا مەن ون ەكى جاستاعى بالا ەدىم. ءدال سول ۋاقىتتا اتامداي بولامىن دەپ ارماندادىم دەسەم, كەيبىرەۋلەر اسىرا ايتقاندىق دەپ تۇسىنەر. بىراق كەيىن مەكتەپتى بىتىرەر كەزدە, ماماندىق تاڭداۋدا ول كىسىنى ەسكە الىپ, ايتقان اقىل-كەڭەستەرىن وي تارازىسىنا سالىپ بارىپ شەشىم قابىلدادىم. اتام سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى بولۋعا ۇيعاردىم.
– قازاق باتا بەرگەندە: «اكەدەن ۇل تۋسا يگى, اكە جولىن قۋسا يگى», دەپ جاقسىنىڭ جولىن تىلەپ جاتادى. ءسىزدى دە اتاڭىزدىڭ جولى اداستىرماعان سەكىلدى.
– ءيا, اتامىز ءبىراز قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ادام. جوعارىدا قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولعانىن ايتتىق. سودان كەيىن وسىندا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىن باسقاردى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترى بولدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. اباي اتامىز «بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەگەن عوي, ءدام جازىپ, مەن دە اتام وقىعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتادىم. ماسەلە ءتىپتى قىزمەتتە ەمەس. مەنىڭ عىلىم جولىمەن كەتۋىمە دە بولاتىن ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءتامامداپ, اگرونوم-ەكونوميست ديپلومىن العاننان كەيىن ماماندىعىم بويىنشا ەڭبەك جولىمدى باستادىم. 1975 جىلى ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق كيبەرنەتيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا ءتۇسىپ, “اۋىل شارۋاشىلىعى مەحانيزاتسياسىنىڭ ەكونوميكالىق-ماتەماتيكالىق نۇسقاسى” دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعادىم. ينستيتۋت باسشىلىعى مەنى وسىندا قىزمەتكە قالدىردى, لابوراتورياعا باسشىلىق جاساۋدى سەنىپ تاپسىردى. جاس مامان ءۇشىن بۇل ۇلكەن قىزمەت-ءتىن. سول جەردە قالىپ قويۋىما دا بولاتىن ەدى. بىراق ەلگە ورالسام دەگەن وي مازالاي بەردى. اتام ءبىزدى وسىعان ۇيرەتتى. ول كىسى: «ءوز حالقىڭا قىزمەت ەتكەننەن ارتىق ەشتەڭە جوق», دەيتىن اركەز. ءسويتىپ, ەلگە ورالىپ, 1982-1987 جىلدارى تورعاي وبلىسىنداعى وكتيابر اۋدانىنا قاراستى “زاريا كوممۋنيزما” كەڭشارىنىڭ باس ەكونوميسى, پانفيلوۆ اتىنداعى كەڭشاردىڭ ديرەكتورى, تورعاي وبلىستىق اگروونەركاسىپتىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ودان كەيىنگى ەكى جىلدا قازاقستان اگروونەركاسىپتىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقاردىم.
– فازىل كارىم ۇلى دا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن باسقاردى عوي.
– ول كەزدەگىنى ءبىزدىڭ زامانمەن سالىستىرۋعا ءتىپتى بولمايدى, تىڭ يگەرۋ كەزى, قول قىسقا, الاساپىران… سونىڭ وزىندە 1956 جىلى قازاقستان تۇڭعىش رەت ميلليارد پۇت استىق الدى. وعان اتامىزدىڭ دا قوسقان ۇلەسى ەسكەرىلىپ, 1957 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتى – لەنين وردەنىنە يە بولدى. وسى جىلدىڭ اياعىندا قىزمەتى دە جوعارىلاپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنا سايلانادى.
– وسى جەردە ەل اۋزىندا جۇرگەن ءبىر وقيعا ويىما ورالىپ وتىر. حح سەزدە بۇعان دەيىن قازاقستاندى باسقارىپ كەلگەن لەونيد برەجنەۆ سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىنە سايلانادى دا, ول ءوزىنىڭ ورنىنا ي.ياكوۆلەۆتى, ەكىنشى حاتشىلىققا ن.ءجۋريندى ۇسىنىپ, ماسكەۋدىڭ كەلىسىمىن الىپ كەلەدى. قىزمەتى جوعارىلاعان ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىنىڭ قانداي بولاتىنى بەلگىلى عوي, ل.برەجنەۆ تە ويىندا ەشتەڭە جوق, ءوزىنىڭ ءىزباسارلارىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلەرىنە تانىستىرا باستايدى. سوندا قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ءبىرى, سول كەزدە جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن جۇمابەك تاشەنوۆ: «قازاقستانداعى يگەرىلگەن تىڭ جەر, ودان وندىرىلگەن استىق كولەمى الەمگە ايگىلى. بۇل كۇردەلى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدا قازاق حالقى, پارتيا ۇيىمى تاربيەلەگەن كادرلار وزدەرىنىڭ قابىلەتىن كورسەتتى. ميلليونداعان ادامدار كەلىپ, جۇزدەگەن كەڭشارلار پايدا بولدى. ولارعا ورىسشا اتاۋلار بەرىلدى. وعان قازاقتاردىڭ قارسىلىقتارى بولمادى. ۇلكەن ىستە تالاي ساڭلاقتار ءوستى. اۋدان, وبلىستاردا, ورتالىق اپپاراتتا, مينيسترلىكتەردە ەكىنشى حاتشىعا لايىق قازاق ازاماتتارى از ەمەس. مىناۋ وتىرعان وك-ءنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى حاتشىسى فازىل كارىبجانوۆ كىمنەن كەم؟ ول ەكىنشى حاتشىلىققا جاراماي ما؟ سوندىقتان, وسىنداي دايىن تۇرعان كادرلاردى كوزگە ىلمەۋ مەنى تاڭعالدىرادى. مەن مۇنى قازاق كادرلارىنا سەنىمسىزدىك نە بىلگىسى كەلمەگەندىك دەپ تۇسىنەمىن», دەپ ويىنداعىنى اقتارا سالىپ, ل.برەجنەۆتى قاتتى ساستىرعان عوي. بۇل, ءسوز جوق, كوزسىز ەرلىك ەدى. سونداي-اق, وسى سوزدەردىڭ استارىنان سول كەزدە ىسكەر باسشى, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە قالىپتاسىپ قالعان قايراتكەر فازىل كارىبجانوۆتىڭ تۇلعاسىن دا كورەمىز. تاشەنوۆتىڭ وزىنەن سونداي باعا العان فازىل اتامىز وسال بولماعانى عوي.
– قازاقتىڭ تاريحىندا جۇمەكەڭدەي ارىستار كوپ ەمەس. اتامىز سول كىسىلەرمەن ۇزەڭگىلەس بولۋدىڭ باقىتىنا بولەنگەن جان. ال شىنىنا كەلسەك, جۇمەكەڭ كوپ ماسەلەلەردە اتامىزبەن اقىلداسىپ وتىردى, ونى اعا دەپ ارقا تۇتتى. مىسال ءۇشىن ايتاتىن بولساق, تىڭ يگەرۋ بىردەن باستالىپ كەتكەن جوق. ول, ەڭ الدىمەن, سول كەزدە قازاقستاندى باسقارىپ وتىرعانداردىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولدى. وسى ماسەلەمەن ن. حرۋششەۆ ج.شاياحمەتوۆتى ماسكەۋگە شاقىرتقاندا, ج.تاشەنوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى فازىل كارىبجانوۆتان وسىنداي جاعداي بار, ءسىز قالاي ويلايسىز دەپ سۇرايدى. سوندا اتامىز مۇنداي قادامنىڭ قازاق ەلىنە اكەلەتىن جاقسىلىقتارىنا توقتالا كەلىپ, زاردابى دا قازاققا از بولمايتىنىن, الدىمەن مال باسىنىڭ كۇرت كەميتىنىن, كەلىمسەكتەردىڭ قاپتايتىنىن, جات كوبەيسە قازاق ءتىلىنىڭ ءحالى مۇشكىل بولاتىنىن اشىق ايتىپتى. مۇنىڭ سوڭى نەمەن اياقتالعانى تاريحتان بەلگىلى. حرۋششەۆ ج.شاياحمەتوۆتى قىزمەتىنەن تايدىرىپ تىندى. فازىل اتامىز تىڭ يگەرۋدە وسىلاي ساقتىق تانىتقانمەن, كەيىن وزىنە جۇكتەلگەن ءمىندەتتەردى ادال اتقاردى. تىڭ يگەرۋ قازاق دالاسىنا وراسان زور وزگەرىستەر اكەلدى. تىڭ يگەرىلەتىن وبلىستاردا عانا ءبىر جىل ىشىندە 337 كەڭشار قۇرىلىپ, ەگىستىك جەر كولەمى 17 ملن. گەكتارعا دەيىن ۇلعايدى. ول سالانى ءوزى باسقارعان جىلدارى مال شارۋاشىلىعىنا زيانى تيەدى, مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان قازاققا, ەگىنشىلىككە ءتيىمسىز دەپ جايىلىمدىق جەرلەردى جىرتۋعا جول بەرمەدى. كەيىن نە بولعانىن ءوزىڭىز بىلەسىز.
– قازاقتىڭ بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قورنەكتى اقىنى كاكىمبەك سالىقوۆ فازىل كارىم ۇلىنىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن «زامان سىرى» دەگەن پوەماسىندا: «قازاق بولىپ تۋعان جۇرەگى وداقتى جاسقانتقان», دەپ جىرلايدى. مەن وسىنى ف. كارىبجانوۆ باتىل, مىنەزى تىك, تۋرا سويلەيتىن, ەشكىمنەن قايمىقپاعان قايسار جان بولعان دەپ ءتۇسىندىم.
– فازىل اتامىز جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر ىستەي ءجۇرىپ, ەلدىڭ, ۇلتتىڭ جايىن ءبىر ەلى دە ويىنان شىعارماعان. سەمەيدەگى اتوم جارىلىسىنا اشىق قارسى شىققان ازاماتتار كوپ ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى فازىل اتامىز. ول اشىق جاعدايدا جۇرگىزىلەتىن سىناقتاردىڭ جەرگىلىكتى حالىققا كوپ زالالى بار ەكەنىن جوعارى جاققا جەتكىزىپ, ولاردىڭ نازارىن اۋدارماق بولادى. بىراق ءماسكەۋ ورىندى تالاپقا قۇلاق اسا قويمايدى. كەيىن وعان قازاقتىڭ ءىرى عالىمى قانىش ساتباەۆ قولداۋ ءبىلدىرىپ, اقىرى اشىق سىناقتار تىيىلىپ, جەر استى سىناقتارى باستالادى. بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇبەگەيلى شەشىلۋىنە تاۋەلسىزدىك جىلدارى, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا عانا قول جەتتى. ارينە, اتامىزدىڭ تۋعان حالقىنا دەگەن جاناشىرلىعىن ماسكەۋ باعالاعان جوق, قايتا ونى ۇلتشىلدىق دەپ, رەتى كەلسە اياقتان شالۋعا تىرىستى. باسقالارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, سول كەزدە قازاقستاندى باسقارىپ تۇرعان ن.بەلياەۆ وعان اشىق وشىگىپ, تۋعان شەشەسى قايتىس بولىپ جاتقاندا, اناۋ-مىناۋدى سىلتاۋ ەتىپ, جەرلەۋگە قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەگەن.
فازىل اتامىزدىڭ ويىنداعىسىن اشىق ايتاتىن ءور مىنەزدى ادام بولعانىن ول كىسىنى كورگەندەر, بىرگە قىزمەت ىستەگەندەر ەستەلىكتەرىندە جازادى. بىرەۋدىڭ لاۋازىمى جوعارى ەكەن دەپ ەشكىمنىڭ ىعىنا جىعىلماعان. بەلياەۆ سياقتىلارعا جاقپاي قالۋىنىڭ دا ءبىر سەبەبى وسى. مىسالى, 1958 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى ن. بەلياەۆ اتباساردا جينالىس وتكىزىپ, ەگىندى بولەكتەپ نەگە ورمايسىڭدار دەپ دىگىرلەي باستايدى. وعان قارسى ءۋاج ايتقاندار بولمايدى. تەك فازىل كارىبجانوۆ پەن سول كەزدە ۇكىمەتتى باسقارىپ جۇرگەن جۇمابەك تاشەنوۆ ول ءادىستى اۋا رايى جاعدايىن, شارۋاشىلىقتاردىڭ تەحنيكامەن جابدىقتالۋىن ەسكەرمەي قولدانۋعا بولمايدى, مۇنىڭ اياعى ىسىراپقا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن دەپ قارسىلىق بىلدىرەدى. بىراق كەۋدەمسوق باسشى بوي بەرمەيدى, ءوز دەگەنىن ءىستەتەدى. سونىڭ سالدارىنان سول جىلى قوستاناي وبلىسىندا ەگىننىڭ جارتىسى جينالماي قالادى.
– بۇگىنگە جەتكەن دەرەكتەرگە زەر سالساق, فازىل كارىم ۇلىنىڭ رۋحانيات ماسەلەلەرىنە دە كوپ كوڭىل بولگەنى, قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداعانى بايقالادى. بۇل شارۋاشىلىق, ەكونوميكا ماسەلەلەرىمەن اينالىسقان ەل اعالارىنىڭ ءبارىنىڭ بىردەي بويىنان تابىلا بەرمەيتىن قاسيەت قوي. ول كىسى قايتىس بولعاندا قازاقتىڭ جۇمابەك ءتاشەنوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى ارىستارى كوز جاستارىن تىيا الماي, ەگىلىپتى. وسىندا نە سىر بار؟
– ول كىسى سان قىرلى ادام بولعان عوي, كوپ وقىعان. سول كەزدە «باتىر باياندى», «ماناستى», بۇقار جىراۋدىڭ, ۇكىلى ىبىرايدىڭ, ماحامبەتتىڭ جىرلارىن جاتقا ايتاتىن. وسى ونەرىنە ءسۇيسىنگەن, مەملەكەت جانە قوعام كايراتكەرى, عالىم حايدار ارىستانبەكوۆ: «فازەكەڭنىڭ «ەكىنشى ماماندىعى – قازاق ادەبيەتى», دەگەن ەكەن.
ءبىز ول كىسىگە ءوزىمىز بارىپ تۇردىق. جازعى دەمالىسىمىزدىڭ كوپ ۋاقىتى سول ۇيدە وتەتىن. Cوندا كورگەنىم – اتامىز قازاقتىڭ بەتكە ۇستار زيالىلارىمەن كوپ ارالاستى. ۇيلەرىنە مۇحتار اۋەزوۆ, ءىلياس وماروۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, قانىش ساتباەۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ ءجيى كەلەتىن. كۇلاش بايسەيىتوۆانى دا تالاي رەت كوردىم. سولاردىڭ ءبارىنىڭ شىعارماشىلىعىنا زەر سالىپ, قولداپ وتىرعان. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزىنىڭ كۇندەلىگىنە فازىل كارىم ۇلى تۋرالى ارقا سۇيەۋگە بولاتىن سەنىمدى ادام, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى وتە مول, جۇرەگى مەيىرىمدى, مەن وسىنداي ازاماتپەن كەزدەسكەنىمە قۋانىشتىمىن دەپ جازعانىنان دا كوپ وي تۇيۋگە بولادى. اتامىز قازاق زيالىلارىنا قولىنان كەلگەن كومەگىن جاساپ وتىرعان. وسىنداي ءبىر اڭگىمەنى ماعان كوزى تىرىسىندە قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرلەرىنىڭ ءبىرى قالتاي مۇحامەدجانوۆ ايتقان ەدى. كەيىن ول كىسى جازدى دا. ول كەزدە مەن الماتىدا قىزمەت ىستەيمىن. بىردە قابىلداۋ ءبولمەسىندە وتىراتىن حاتشى قىز سىزگە قالتاي مۇحامەدجانوۆ دەگەن جازۋشى كەلىپ وتىر دەدى. ول كىسىمەن ارالاسپاسام دا سىرتتاي تانيتىنمىن, كىرسىن دەدىم. ءبىراز اڭگىمەلەستىك. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن قالەكەڭ تاعى كەلدى. وسىلاي ءۇش-ءتورت قايتا كەزدەستىك. سوڭعى كەلگەندە, ۇلكەن كىسى عوي, ءبىر بۇيىمتايى بار شىعار, ايتا الماي ءجۇر مە دەپ اعا, ءبىر كومەك كەرەك بولسا, قىسىلماي ايتىڭىز دەدىم. ول كىسى ك ۇلىپ الدى دا, ماعان ەشتەڭە كەرەك ەمەس, ءوزىڭدى كورەيىن, اڭگىمەلەسەيىن دەپ كەلەمىن, سەنى كورگەندە فازەكەڭدى كورگەندەي بولامىن دەدى.
سوسىن ماعان جانارىن تىك قاداپ, سەن ءاجىمبەت دەگەن ۇلى اتاڭدى بىلەسىڭ بە دەدى. مەن ەستىگەنىم بولماسا, بىلەتىنىم شامالى ەكەنىن ايتتىم. سول اتاڭ ءوز زامانىندا وتە اتاقتى ادام بولعان, ومبىنىڭ اعا سۇلتانى قىزمەتىن اتقارعان. شىلدە ايىندا قايتىس بولادى. سوعان قاراماستان ونى سول كەزدەگى داستۇرمەن تۇركىستانعا اپارىپ جەرلەيدى. فازەكەڭ سونداي اسىلدىڭ تۇياعى ەدى عوي. شاراپاتى مول جان ەدى. مەنى دە تۋرا كەلگەن ءبىر قاۋىپتەن قۇتقارىپ قالعانى بار. «بولتىرىك بورىك استىندا» اتتى پەسامنان ۇلتشىلدىقتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇر دەپ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ن. ءجاندىلدين قىرىنا الماسى بار ما. پەسام ساحنادان الىناتىن بولىپ, ءوزىم سىننىڭ استىندا قالدىم. وسىلاي شاقشاداي باسىم شاراداي بولىپ, قاتتى قينالدىم. اعا, مىنا پالەدەن قۇتقارا كورىڭىز دەپ مۇحتار اۋەزوۆكە باردىم. ول كىسى بۇل ماسەلەدە ساعان كىم كومەكتەسە الاتىنىن بىلەمىن, فازىل كارىم ۇلى كارىبجانوۆ قۇتقارادى. ءبىز سپەكتاكلىڭە بىرگە كەلەمىز, سول ارادا اڭگىمەلەسەمىز, دەدى.
قويىلىم 6 ساۋىردە كورسەتىلەتىن بولدى. شىمىلدىقتىڭ سىرتىنان زالعا كوز سالسام, مۇحاڭ قاسىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشىسى حاتشىسى فازىل كارىبجانوۆ بار, زالدا وتىر ەكەن. مەن وسىنداي جوعارى لاۋازىمدى ادامنىڭ ءالى كورەرمەنگە تانىلىپ ۇلگەرمەگەن جاس دراماتۋرگتىڭ سپەكتاكلىنە كەلگەنىنە تاڭعالدىم. قويىلىمنان كەيىن كەزدەسىپ اڭگىمەلەستىك. فازىل كارىم ۇلى: «جارايسىڭ, جاستار تۋرالى جاقسى ەڭبەك ەكەن, وسىلاي جازا بەر», دەدى. كەلەسى كۇنى بارلىق گازەتتەردە دەرلىك قويىلىمنىڭ ءساتتى وتكەنى جايلى ماقالالار جاريالاندى. سودان كەيىن مەنى ەشكىم مازالاعان جوق.
– فازىل كارىم ۇلىنىڭ ۇرپاقتارىنان كىمدەر بار؟
– 1944 جىلى تۋعان ۇلكەن ۇلى جان, ودان ءتورت جاس كىشى ولەگ قازىر زەينەت دەمالىسىندا. ۆالەري دەگەن ۇلى الماتىدا تۇرادى, گەولوگ. نەمەرەلەرى, شوبەرەلەرى بار. جەڭگەمىز ليديا پەتروۆنا 1980 جىلى قايتتى.
– فازىل كارىم ۇلى نەبارى 48-اق جىل ءومىر ءسۇرىپتى. زەرتتەۋشىلەردىڭ جازۋلارىنا قاراعاندا, دەمالىس دەگەندى بىلمەپتى, وزىنەن گورى وزگەلەردىڭ جايىن كوبىرەك ويلاپ, اسا ساقتانباسا كەرەك. ولاي دەيتىنىم, سەمەيدە سىناق ءجۇرىپ جاتقاندا, ول جاققا اتباسىن بۇرۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن بىلە تۇرا, قايتا-قايتا بارادى, اۋىلداردى ارالايدى, حالىقتىڭ حال-جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورەدى, دابىل قاعادى. قايدا قىزمەت ىستەسە دە جاقسى ىسىمەن تانىلادى, ارتىنا ءىز قالدىرادى. مىنە, وسىنداي ەلىنە, حالقىنا ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتقا ءبىز لايىقتى قۇرمەت كورسەتە الدىق پا؟
– دەربەس مەملەكەت رەتىندە دامي باستاعانىمىزعا 20 جىلدان جاڭا اسىپ بارادى. بۇل – تاريح ءۇشىن كوپ ۋاقىت ەمەس. ءبارى ورنىنا كەلەدى دەپ ويلايمىن. باياعىلار: «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى», دەگەن عوي. بۇگىنگى ۇرپاق بابالاردىڭ ءورلىگى مەن ەرلىگىن ەستەن شىعارماۋعا ءتيىس. فازىل كارىبجانوۆتىڭ ەسىمى الماتى قالاسى ءماسليحاتى مەن اكىمدىگىنىڭ 2003 جىلعى 27 اقپانداعى قاۋلىسىمەن الماتى قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسىنە بەرىلدى.
– ول كىسىنىڭ قاراعاندى وبلىسىندا بولماسا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ءىزى قالمادى ما؟ وسى وبلىستاردا كوشەلەرگە نەمەسە وقۋ ورىندارىنا ول كىسىنىڭ اتىن بەرسەك ارتىق ەمەس قوي. سەمەيدەگى سىناقتاردى توقتاتۋ ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسكەنىن جوعارىدا ايتتىق. قانشاما اۋىلداردى, قانشاما حالىقتى امان الىپ قالدى. وسىنداي ەرلىكتى ۇمىتۋعا بولا ما؟
– دۇرىس ايتاسىز. بولاشاعىمىزدىڭ ىرگەسى بەرىك بولسىن دەسەك, وتكەندى ۇمىتپاۋىمىز, حالقىمىزدى بۇگىنگىدەي دارەجەگە كوتەرۋگە ۇلەس قوسقانداردى ەستە ۇستاپ, ولارعا لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋىمىز كەرەك. فازىل اتامىز مۇلدە ۇمىت قالدى دەي المايمىن. قۇدايعا شۇكىر, ۇرپاقتارى بار, اۋىلى ورنىندا. ومبىداعى ءوزى وقىعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قابىرعاسىنا ءىلىنگەن اتاقتى تۇلەكتەردىڭ قاتارىندا ول كىسىنىڭ دە سۋرەتى تۇر. ەلىمىزگە ايگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى د.قوناەۆ, ج.تاشەنوۆ, ا.اسقاروۆ, ۆ.ليۆەنتسوۆ, ح.ارىستانبەكوۆ, م.قوزىباەۆ ەستەلىكتەرىندە اتامىز تۋرالى جىلى لەبىزدەر ءبىلدىرەدى. ماسەلەن, 1997 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانىندا عىلىم اكادەمياسىنىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتىمەن بىرلەسىپ فازىل كارىم ۇلى كارىبجانوۆتى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان كەش وتكىزدى. كەيىن ول جالعاسىن تاۋىپ, وسىنداي ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ءىرى تۇلعالارعا ارنالعان شارالاردىڭ باستاۋىنا اينالدى. مىنە, وسى كەشتە ءسوز العان اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: «فازىل اعا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى, ءوز ەلىنىڭ ارداقتى ۇلى بولدى, سوندىقتان دا ونىڭ قىزمەتى دە لايىقتى باعالانۋعا ءتيىس. ءبىز بۇگىن ءوز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرىن ءوز زامانىنىڭ ۇلى ادامى دەپ اتاساق ارتىق ەمەس», دەدى.
وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن كاكىمبەك اعامىز «فازىل اعا» دەگەن كىتاپ شىعاردى. سول كىتاپقا ەنگەن ءبىر ولەڭىندە اقىن:
اۋىلدىڭ شىن قامقورى قازاناتسىڭ,
ەڭبەگىڭ جازىلماعان تازا حاتسىڭ.
شاياحمەتوۆ, تاشەنوۆ ارىستارعا
دەم بەرگەن, اقىل قوسقان ازاماتسىڭ, – دەپ تولعانادى.
فازەكەڭدەي ازاماتتاردىڭ ۇمىتىلمايتىنىنا سەنگىم كەلەدى. ويتكەنى, ولاردىڭ تاريحتا ىزدەرى سايراپ جاتىر.
– جانىبەك ءسالىم ۇلى! اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت, ەل يگىلىگىنە باعىتتالعان ەڭبەگىڭىز جانا بەرسىن.
اڭگىمەلەسكەن جاراسباي سۇلەيمەنوۆ.
استانا.