ەلىمىزدە وسىنشاما جىل بويى القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوت قىزمەت ەتىپ كەلسە دە, ونىڭ ومىردە بار ەكەندىگى ءداستۇرلى سوتىمىزداي جەتە سەزىلە قويماعاندىعى بەلگىلى. ءتىپتى القا بيلەر سوتى بار ما, جوق پا, ونى انىق ءبىلمەيتىندەر دە كەزدەسەدى.
قالاي دەسەك تە, القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوتتىڭ پارمەندى ءۇنى كوپ ەستىلە قويمايتىندىعىنا ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. ويتكەنى ونىڭ سوت ءىسىن قاراۋ اياسى تارىلىپ كەتكەن. ايتپەسە, اياعىن شالىس باسىپ نەمەسە باسى داۋعا قالىپ, شاراسىزدىقتان ادىلدىك تابا الماي جۇرگەن جان كوپ. ءداستۇرلى سوت شەشىمدەرىنە دە ريزا بولماي جۇرگەندەر قانشاما. سولاردىڭ باسىن قوسسا, القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوتقا كەزەك تە ۇزارار ەدى. الايدا ولاي بولماي تۇر.
ارينە, القا بيلەردى قاتىستىرۋمەن ءىس قاراۋدىڭ تيىمدىلىگى بار. بىلتىرعى جىلى پاۆلودار وبلىسىنىڭ مايقايىڭ اۋىلىندا 76 جاستاعى قارت پەن 78 جاستاعى اجەيدىڭ ازاپتاپ ءولتىرىلگەنى جۇرتقا ءمالىم. ولارعا 66 جەردەن پىشاق سۇعىلعان ەكەن. سودان پوليتسيا بۇل قىلمىستى جاساعان 27 جاستاعى د.دۇيسەنوۆ دەپ, ونى ۇستايدى. ونىڭ ءىسىن القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن پاۆلوداردىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتى قارايدى. تەرگەۋشىلەردىڭ دالەلدەپ بەرگەن ىسىنە سايكەس, پروكۋرور ايىپتالۋشىنى 21 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى سۇرايدى. بىراق ءىستى تالقىلاي كەلگەندە د.دۇيسەنوۆتىڭ بۇل قىلمىسقا ەش قاتىسى بولماعاندىعى انىقتالدى. بار بولعانى ول مارقۇمداردىڭ بانكتىك كارتاسىن تاۋىپ العان. سوسىن وندا اقشا بار ما, جوق پا دەپ بانكوماتقا بارعان. بولدى. ال قىلمىستى مويىنداتۋ ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ونى ۇرىپ-سوققان. باسىنا پوليەتيلەن پاكەت كيگىزىپ تۇنشىقتىرعان, ءابدەن ازاپتاعان. سودان ول شىداي الماي, «ولتىرگەن مەن» دەپ مويىنداۋعا ءماجبۇر بولعان. بىراق القا بيلەر مۇنىڭ ءبارى جالعان ەكەنىنە ناقتى كوز جەتكىزىپ, ونى اقتاعان.
مىنە, وسىلايشا القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوتتى ەنگىزۋگە الدىمەن قانداي سەبەپ بولعاندىعى دا جاسىرىن بولماي وتىر. ويتكەنى اق پەن قارانى ايىرۋعا حالىق وكىلدەرى قاتىسۋىنىڭ ءمانى زور. سوندىقتان حالىق اراسىنان تاڭداپ الىنعان ون ەكى ادام كەز كەلگەن اۋىر ءىستىڭ شەشىمىن وزدەرى ايتۋعا ءتيىس بولدى. ءويتكەنى ولار, حالىق كوزىمەن قارار بولساق, تەك ءادىلدىكتى عانا ايتادى. بىراق القا بيلەر زاڭگەر بولماعاندىقتان, ولارعا كوبىنە قارالاتىن ءىستىڭ زاڭدىلىق جاعىنان باعىت بەرەتىن, كورسەتەتىن ءبىر كاسىپتىك سۋديا بولاتىندىعى دا ءمالىم. ال ونىڭ القا بيلەرگە ءوز ۇستانىمىن ۇسىناتىندىعى دا بەلگىلى. ماسەلەن, كەزىندە باق-تا جازىلعانداي, كامەلەتتىك جاسقا تولماعان ءجاسوسپىرىمدى ايىپتاعان قاراعاندىلىق ءىستىڭ شۋى كوپ بولدى. وندا كەڭەسۋ بولمەسىندە كاسىپتىك سۋديا القا بيلەرگە ءجاسوسپىرىمدى ايىپتى دەپ تانۋدى تالاپ ەتكەن. بىراق شىندىقتى ءوز قۇلاعىمەن ەستىپ وتىرعان القا بيلەر سوتتالۋشىنى كىنالى دەپ تانۋدان باس تارتقان. ال سۋديا ايتقانىنان تانباي, القا بيلەردى تاراتىپ جىبەرگەن دە, جاڭاسىن جاساقتاۋعا قاۋلى شىعارعان. ءتىپتى جابىق سوت وتىرىسىنداعى ءمالىمەتتەردىڭ تارالۋىنا كىنالى دەپ القا بيلەر مۇشەلەرىنە ايىپ سالىنعان. مۇنداي ءۇردىس تەك ءبىر سۋدياعا ەمەس, تۇتاس جۇيەگە كىر كەلتىرەتىنى بەلگىلى.
ەندەشە ەڭ الدىمەن, القا بيلەر قاتىسۋىمەن وتەتىن سوتقا حالىقتىڭ سەنىمى نىعايۋى كەرەك. قوعام شىنايىلىقتى, ادىلدىكتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دا كەز كەلگەن سوتتىڭ شەشىمى ءادىل بولۋعا ءتيىس. سوندا حالىق وزدەرىنىڭ ۇنەمى نارازىلىعىن تۋدىراتىن سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىسى سوت شەشىمىنە كولەڭكەسىن ءتۇسىردى دەمەيدى. بۇل ورايدا كاسىپتىك سوت تورەلىگى جۇيەسىن رەفورمالاۋدان وزگە, حالىق وكىلدەرىنىڭ سوت تورەلىگىن تىكەلەي ورناتۋعا اتسالىسۋىنا جول اشۋ كەرەك. 10-12 ادامنان قۇرالاتىن القا بيلەردىڭ بارىنە بىردەي پارا بەرىپ, ساتىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل قاتارداعى ازاماتتاردىڭ سوت ادىلدىگىنە كوزدەرىن جەتكىزەدى. ءتىپتى ايىپتالۋشى سوتتالسا دا تەڭ قۇقىلى سوتپەن سوتتالعانىنا سەنىمدى بولادى. الايدا كوپتەگەن ىستەر القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن سوتقا تۇسپەي قالادى.
سوندىقتان با, جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى جاقىپ اسانوۆ ايتقانداي, «القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوت اۋقىمى تارىلىپ بارادى». تەك 2018 جىلى ولاردىڭ قاتىسۋىمەن بار بولعانى 44 قىلمىستىق ءىس قارالعان ەكەن. بۇل نەلىكتەن دەپ جۇرت اڭ-تاڭ. سويتسەك ونىڭ سەبەبىن باس سۋديا: «بۇل الدىمەن زاڭدىلىق جاعدايىنا قاتىستى سەبەپتەرگە بايلانىستى بولىپ وتىر. قازىر القا بيلەر 13 قۇرام بويىنشا ءىس قارايدى. ال ۇلتتىق جوسپاردىڭ 21-قادامىنا سايكەس مىندەت – القا بيلەر قارايتىن ايانى كەڭەيتۋ. وسىعان وراي ءبىز, اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ كوبىن القا بيلەر قاراۋىنا بەرۋدى كوزدەيمىز. قازىر ءبىز 27 قۇرامدى ۇسىنىپ وتىرمىز, سوندا ءىس قاراۋ بىردەن ءۇش ەسەگە وسپەك», دەپ تۇسىندىرەدى.
كەيبىر ساراپشىلار ەلىمىزدە القا بيلەر سوتى جوق ەكەندىگىن, تەك القا بيلەر قاتىسۋشى بولىپ تابىلاتىن سوت بار ەكەنىن ايتادى. ولاي بولسا, وندا بىزدەگى القا بيلەر سوتى كلاسسيكالىق ۇلگىسى ەمەس. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى القا بيلەر قاتىسۋىمەن ءجۇرگىزىلەتىن سوت ۇلگىسى كاسىپتىك سۋديا مەن حالىق وكىلدەرىنەن قۇرالعان ارالاس القا بولىپ تابىلادى. ال كلاسسيكالىق القا بيلەر سوتىندا ولار كاسىپتىك سۋديانىڭ قاتىسۋىنسىز كەڭەسۋ بولمەسىندە وزدەرى عانا دۇرىس دەپ تاپقان شەشىمدى شىعارادى. كاسىپتىك سۋديا القا بيلەر زاڭدى جەتىك بىلمەيدى دەگەن پايىممەن, سوتتالۋشى تۋرالى ولارعا تەرىس تۇسىنىك تە بەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان زاڭگەرلەردىڭ كوبى «سۋديا القا بيلەرمەن بىرگە كەڭەسۋ ءبولمەسىندە بىرگە بولماۋى كەرەك» نەمەسە «كىنالى نە كىناسىزدىك تۋرالى شەشىمدى القا بيلەردىڭ وزدەرى شىعارۋى ءتيىس» دەيدى. سول سياقتى مۇنداي پىكىردى ادۆوكاتتاردىڭ بىرقاتارى قولدايدى ەكەن. ال نەلىكتەن مۇنداي ماسەلە ورىن الادى دەسەك, كاسىپتىك سوتتارعا قاراعاندا, القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالعان ىستە اقتاۋ ۇكىمى باسىم تۇسەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ سوت تورەلىگىندە «قىلمىستىق ءىس قوزعالعان بولسا – ايىپ بار» دەگەن قالىپتاسىپ قالعان قاعيدا باسىم تۇراتىن سەكىلدى. الايدا مۇنداي پروبلەمالار القا بيدىڭ كلاسسيكالىق مودەلى قالىپتاسقان ۇلىبريتانيا, اقش نەمەسە ءبىزدىڭ كورشىمىز رەسەيدىڭ وزىندە كەزدەسپەيدى. اقش-تىڭ كوپتەگەن شتاتتارىندا القا بيلەر شىعارعان شەشىمدى قايتا جويۋ مۇمكىن ەمەس.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن اقش-تىڭ ماسساچۋسەتس شتاتىنا قاراستى ۆۋستەر قالاسىنىڭ القا بيلەر سوتى امەريكالىق مەيوتتار وتباسىنىڭ اسىراپ العان قازاقستاندىق بالالارعا زورلىق ارەكەت جاساعانىن انىقتاعان بولاتىن. قازاقستاندىق بالالاردى باۋىرىنا باسقان مەيوتتار وتباسىنا قاتىستى سوت ۇكىمى دە شىقتى. 50 جاستاعى دجوزەف مەيوتتقا «اسىراپ العان 17 جاستاعى قازاقستاندىق قىزدى زورلادى, ۇرىپ-سوقتى, بالالارعا تەرىس اسەر قالدىراتىن فيلمدەر تاراتتى» دەگەن ايىپ تاعىلسا, ونىڭ ايەلى 49 جاستاعى ليندا مەيوتت «اسىراندى ۇلىن زورلاپ, ۇرىپ-سوققانى ءۇشىن» كىنالى دەپ تانىلدى. دەمەك, ءوزىن سۇتتەن اق, سۋدان تازامىن دەپ ەسەپتەگەن تاراپتاردىڭ القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوتقا كوبىرەك ۇمتىلۋى ءۇشىن, ارالاس سوتتان ارىلۋدىڭ دا ارتىقشىلىعى بار ما دەيمىز. ايتپەسە, ەلىمىزدە جىلىنا ورتا ەسەپپەن ون مىڭداعان قىلمىستىق ىستەر قارالىپ جاتقاندا, القا بيلەر قاتىسۋىمەن 40-45 ءىس قارالۋى تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق تۇجىرىمداما ساياساتى القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوتتاردا قارالاتىن قىلمىستىق ىستەر ساناتىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. ءسويتىپ الداعى كەزەڭدە القا بيلەر قاراۋىنا اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ كوبى بەرىلىپ, قازىرگى قارالاتىن 11قۇرامنىڭ ورنىنا, بارلىعى 45 قۇرامعا جەتپەك. دەگەنمەن, القا بيلەر سوتى ناقتى زاڭدىلىق قاعيدالارعا نەگىزدەلۋى كەرەك. ويتكەنى بۇل قىلمىستىق سوت ءوندىرىسىنىڭ دەموكراتيالىق نەگىزىن, سوت تورەلىگىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرىپ, قوعامنىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا جانە ودان ءارى ولاردى دامىتۋعا اسا قاجەت. الايدا قازىر القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق كودەكستىڭ اسا اۋىر قىلمىستىق 99 قۇرامى بويىنشا 13 قۇرام عانا قارالادى. سوندىقتان جوعارعى سوتتىڭ جانىنان قۇرالعان جۇمىس توبىنىڭ تالقىلاۋى بويىنشا, اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ 32 قۇرامىن القا بيلەر قاراۋىنا ۇسىنباق. ءسويتىپ ازىرگە القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوت قاراۋى 19 قۇرامعا عانا كەڭەيمەك.