ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ىبىراي التىنسارين «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار...» دەيتىن اتاقتى ولەڭىن جازدى. ۇلى اعارتۋشى سول كەزدىڭ وزىندە قازاقتىڭ عىلىم-بىلىمنەن الىس قالماۋىن تىلەسە كەرەك. ارينە, بۇگىنگى زامانداستارىمىز ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنداعى قازاق ەمەس.
قازىر ساۋاتتىمىز, كوزىمىز اشىق. ەل حالقى ساۋاتتىلىق جاعىنان الەمدە الدىڭعى قاتارعا كىرەدى. الايدا, عىلىم ماسەلەسىندە ولاي بولماي تۇر. ويتكەنى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋى, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءوندىرىسكە ەنگىزىلۋى كوڭىلدەن شىعاتىن دەڭگەيدە ەمەس. وتاندىق عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن جۇرتقا تانىستىرۋدا ناسيحات جەتپەي ءجۇر مە, الدە ءبىزدىڭ عالىمدار بۇقارا تۇسىنە قويمايتىن كۇردەلى سالالاردا عانا ەڭبەك ەتە مە, ايتەۋىر قازاقستان عالىمدارىنىڭ جاڭالىقتارىن سيرەك ەستيمىز. ونىڭ ۇستىنە زەرتتەۋشىلەردىڭ تابىسىنا قاتىستى ماسەلە تاعى بار. سوڭعى جىلدارى عالىمدار مەملەكەتتىڭ عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ىسىنە كوڭىلدەرى تولا قويمايتىنىن اڭعارتقان. عالىمداردىڭ اراسىنداعى داۋ-داماي ەلباسىنا دەيىن جەتكەن-ءدى. زەرتتەۋ ماقالالارىن جاھاندىق عىلىمي قاۋىمداستىققا بەيتانىس جۋرنالداردا جاريالاپ, عىلىمي اتاق قورعاعان عالىمدارىمىز دا بار. ماسس-مەديادا مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن عىلىمي جوبالاردى ىرىكتەيتىن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس قۇرامىنا قاتىستى داۋلى ماسەلەلەر دە كوتەرىلگەن ەدى. ءتىپتى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردىڭ قۇرامى زاڭدى ورەسكەل بۇزا وتىرىپ جاساقتالعانىن دا مالىمدەگەنى بار. بالكىم, وسىنداي «PR-دىڭ» كەسىرىنەن شىعار وتاندىق عىلىم تۋرالى ءسوز ەتكەن كەزدە الدىمەن سالاداعى جەتىستىكتەر ەمەس, داۋ-دامايعا تولى جاعدايلار بىردەن ءتىل ۇشىنا ورالا بەرەدى.
ونىڭ ۇستىنە الەمدىك عىلىمداعى تەڭدەسسىز جاڭالىقتار جايلى ەكى كۇننىڭ بىرىندە ەستىپ-ءبىلىپ وتىرعان جۇرتتىڭ قازاقستانداعى عىلىم مەن ونى قارجىلاندىرۋ تۋرالى اقپاراتتى ەستىگەندە كوڭىلى سۋ سەپكەندەي بولاتىنى تاعى بار. دامىعان ەلدەر تۇگىلى تمد ەلدەرىندە دە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جاعىنان الدىمىزدى وراپ كەتكەن مەملەكەتتەر كوپ. ال دامىعان ەلدەردە عىلىمعا جۇمسالاتىن جالپى شىعىن كولەمى الدەقايدا كوپ. ماسەلەن, عىلىمعا ايرىقشا كوڭىل بولەتىن ون ەلدىڭ كوشىن يزرايل مەملەكەتى باستاپ تۇر. دەمەك, دامۋ ءۇشىن عىلىمعا ايرىقشا كوڭىل بولگەن دۇرىس. الايدا, اۋىزدى مۇلدەم قۋ شوپپەن ءسۇرتۋدەن اۋلاقپىز. ءبىزدىڭ ەل دە عىلىمنىڭ دامۋىنا مۇددەلى ەكەنىن شاما-شارقىنشا بايقاتىپ كەلەدى. ءماسەلەن, 2004 جىلى قازاقستان عىلىمعا 13 ملرد 863 ملن تەڭگە ءبولسە, 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 72 ملرد 224 ملن تەڭگەگە جەتتى. ياعني, عىلىمعا ارناعان قارجىمىز 5,2 ەسە وسكەن. ال 2018 جىلى ەلدە عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسقان 384 مەكەمە تىركەلىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىسقا تارتىلعان قىزمەتكەرلەر سانى 22378 ادامعا جەتىپتى. ولاردىڭ ءىشىندە ناقتى زەرتتەۋشىلەر 17454-كە جەتتى. ياعني, عىلىمي جۇمىستارعا قاتىسقان زەرتتەۋشىلەر سانى از ەمەس. دەگەنمەن, قازىرگى كورسەتكىش 2014-2015 جىلدارداعى دەڭگەيگە جەتپەيدى. سول جىلدارى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا 18 مىڭنان استام زەرتتەۋشى قاتىستى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ازىرلەگەن 2017 جىلعى عىلىم تۋرالى ۇلتتىق باياندامادا زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كوبىنە ينجەنەرلىك سالانىڭ ماماندارى تارتىلعانى ايتىلعان. ولاردىڭ جالپى سانى 5 مىڭ ادام ەكەن. عىلىمنىڭ بۇل باعىتىنا 35 ملرد 596 تەڭگە ءبولىنىپتى. ودان سوڭ جاراتىلىستانۋ سالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ماماندار كوپ. بۇل باعىتقا 21 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى باعىتتالسا كەرەك. بەيرەسمي رەيتينگىنىڭ سوڭىندا مەديتسينا سالاسى تۇر. مۇندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىمدارىمىز جالپى كورسەتكىشتىڭ 6,1 پايىزىن عانا قۇراعان. 2017 جىلى مەديتسينا بويىنشا 327 عىلىم كانديداتى, 182 عىلىم دوكتورى, 47 بەيىنى بويىنشا دوكتور, 31 PhD فيلوسوفيا دوكتورى جəنە 202 ماگيستر زەرتتەۋ جاساپتى. بىراق بۇل سالاعا باعىتتالعان قارجى الەۋمەتتىك عىلىمدارعا بولىنگەن سومادان مولىراق. مەديتسينا عىلىمىنا 2,2 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بىراق ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جاقسى كوڭىل بولىنگەن. عىلىمي زەرتتەۋ ءجۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار ورتالىقتار جاساقتالدى. الايدا, سالادا زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ماماندار از. ال ينجەنەرلىك سالاداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپ بولۋىن تاۋ-كەن جانە مۇناي-گاز سەكتورىنداعى كاسىپورىندار تەحنيكالىق مامانداردى كوپتەپ قاجەت ەتەتىنىنە بايلانىستى بولسا كەرەك. ءارى ءىرى كورپوراتسيالار عالىمدارعا ءتۇرلى گرانتتار قاراستىرادى. البەتتە ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن, وزدەرىنە ىڭعايلى تەحنولوگيا دايارلاۋ ءۇشىن قارجى قاراستىرادى. ماسەلەن, «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى عىلىمي زەرتتەۋ جانە ءتاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا قوماقتى قارجى جۇمسايدى. ءتىپتى, كومپانيا ءبىراز جىل بۇرىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا 46 ملرد تەڭگە بولەتىنىن مالىمدەپ, ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارعان-دى. ودان بولەك, ەلىمىزدە تابىس تاۋىپ جۇرگەن شەتەلدىك ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ دا زەرتتەۋشىلەرگە بولەتىن ازدى-كوپتى قاراجاتى بار. دەمەك, قالاي بولعاندا دا ينجەنەر عالىمدارعا ناپاقا وزگە ءارىپتەستەرىنە قاراعاندا كوبىرەك جولىعادى دەگەن ءسوز.
ترانسۇلتتىق كورپوراتسيا دەمەكشى, الەمدەگى الپاۋىت كومپانيالار دا عىلىمي گرانتتاردى كوپ بولەدى. ءماسەلەن, سامسۋنگ كورپوراتسياسى جىل سايىن عىلىمعا 14 ملرد دوللار بولەدى. بۇل – كۇللى تمد ەلدەرىنىڭ عىلىمعا ارناعان قارجىسىنان 6-7 ەسە كوپ. سول عىلىمي گرانتتاردىڭ 10 پايىزى عانا كورەيادا قالاتىن كورىنەدى. وزگەسىن الەمدەگى عالىمدار مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارى ۇتىپ الاتىن بولسا كەرەك. ال Aplle, Volkswagen, Intel كومپانيالارى عىلىمعا جىل سايىن 15 ملرد دوللارعا دەيىن قارجى ءبولەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا تەحنولوگيالار جاساپ, ءوندىرىستى عانا ەمەس, مەملەكەتتى دە دامىتىپ جاتىر. مىنە, مۇنىڭ ءوزى زاماناۋي الەمدە عىلىمنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. ءارى وتاندىق عالىمدارعا شەتەلدىڭ عىلىمي ورتالىقتارىمەن بايلانىس ورناتۋ قاجەتتىگىن اڭعارتادى. ياعني, عالىمدارىمىزدىڭ دا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ماڭىزدى. ايتپەسە, مەملەكەتتەن قارجى دامەتۋمەن عانا كۇندەرى وتەدى.
عىلىم سالالارىنا بولىنگەن قارجى كولەمىن ءسوز ەتتىك قوي, ەندەشە ءتاۋىر قارجى بولىنەتىن سالالاردىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون بولار. بۇل سالاعا 7,9 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ءارى ناقتى وندىرىسكە ەنگىزىلۋ تۇرعىسىنان وسى سالا عالىمدارىنىڭ اجەپتاۋىر تابىسى بار. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدان باستاپ, ءداندى داقىلداردىڭ جاڭا سۇرىپتارىن شىعارىپ جاتادى. بۇل دا كوڭىلگە مەدەۋ. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەرەكشە ءۇمىت ارتىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, سالا عالىمدارىنان كۇتەرىمىز مول. الاقانداي نيدەرلاندى ەلى توڭىرەگىنە ازىق-ت ۇلىك ساتىپ وتىرعاندا, ءبىز نەگە ۇلان-عايىر دالامىزدان مول استىق جيناپ, مال ءوسىرىپ, وزگەگە ساتىپ, قارىق بولماسا دەگەن وي كەلەدى. بۇل ءۇشىن البەتتە عىلىمعا سۇيەنگەننەن باسقا جول جوق. ايتپاقشى, عىلىم دەگەندە ماسەلە جاراتىلىستانۋ نەمەسە تەحنيكاعا قاتىستى عىلىمدارعا عانا بارىپ تىرەلمەسە كەرەك. ارينە, ءوندىرىستى دامىتۋدا بۇل باعىتتاردىڭ ورنى بولەك. الايدا, قوعام ءۇشىن الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ دا ايرىقشا ماڭىزى بار. تاريحتى تانۋ, ءتىلدى دامىتۋ, قوعامدىق قۇبىلىستاردى ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ قاجەت. ويتكەنى ازاماتتىڭ اڭسارى, حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى مەن سۇرانىسى, ارمان-مۇراتى قانداي ەكەنىن انىقتاپ الۋ ماڭىزدى. «اش بالا توق بالامەن وينامايدى, توق بالا اش بولام دەپ ويلامايدى» دەگەندەي, ساناسىن تۇرمىس بيلەگەن, ماقساتى بولەك ازاماتتان جاقسى عالىم شىقپايدى. گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار كەيدە عالىمداردىڭ ءوزدەرىن زەرتتەيتىن عىلىمعا ۇقسايدى. ادام جانىنا ءۇڭىلەدى. تەك جۇيەلى تۇردە دامىتۋ قاجەت. الايدا, ەلىمىزدە بىلتىر گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا 3,7 ملرد, الەۋمەتتىك عىلىمدارعا 1,5 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى.
قىسقاسى, وتاندىق عىلىم جايىن ءسوز ەتكەندە قارجىدان باستاپ, عالىمداردىڭ ەڭبەكاقىسى, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلۋى ءتارىزدى سانسىز ماسەلە بار. ءبىز ماسەلەنىڭ ءبىر جاعىنا عانا ۇڭىلدىك.