ماندەلشتام – ماعجاننىڭ دوسى

ورىستار پۋشكيننىڭ ءاربىر مينۋتىن, ءاربىر كۇنىن زەرتتەگەن. پۋشكين – اقىن, پۋشكين – تەنتەك, پۋشكين – ايەلقۇمار. پۋشكينگە جان-جاقتان قاراۋعا بولادى. ال ءبىز ماعجاندى تولىق زەرتتەپ شىقتىق پا؟.. كوپ نۇكتە. «وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى زەيىن شاشكينمەن كەزدەسكەن ماندەلشتام ماعجانمەن دوس بولعاندىعىن ايتقان», – دەپ ەسكە الادى جازۋشى امانتاي ساتاەۆ. بارلىعىمىز بىلەتىندەي, ماعجان جۇماباي ۇلى جيىرماسىنشى جىلدارى ۆالەري بريۋسوۆتىڭ ينستيتۋتىندا وقىعان. بريۋسوۆتىڭ ءوزى: «ماعجان – قازاقتىڭ پۋش­كينى», – دەپ باعا بەرگەن. ورىس ادەبي ورتا­سىندا بولعان ماعجان ماندەلشتام, ەسە­نين­دەرمەن كەزدەسپەدى دەپ ايتا المايمىز. ەش نەگىز جوق. سوندىقتان بۇل – قيالدان تۋ­عان دۇنيە ەمەس.

زەيىن شاشكين 1934 جىلى ماسكەۋ رە­داك­تسيالىق-باسپا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەن ەكەن. ماسكەۋ كوشەسىندە كەلە جاتىپ ءبىر ادامعا كەزىگىپ قالسا كەرەك.

– ءاي, قازاق! – دەپ بىرەۋ تىنىشتىقتى بۇ­زىپتى. «ەي» نەمەسە «ەي» ەمەس, «ءاي» دەپ تۇر الگى ادام.

– سەن قازاقسىڭ با؟ ءبىزدىڭ ماگقا ۇق­سايدى ەكەنسىڭ؟ – قانداي ماگ؟ – نە, ماعجان جۇماباەۆتى تانىماي­سىڭ با؟ – ماگ... ماعجان. ارينە, بىلەمىن. بىراق كەزدەسكەن ەمەسپىن. – قىزىق, ءبارى ونىڭ ەسىمىن عانا بىلەدى. سولاي ەمەس پە؟ – ءسىز ءوزى كىم بولاسىز؟ – مەن ماندەلشتاممىن. بايقاۋىم­شا, ماگتىڭ ەسىمىن اتاۋدان قورقادى ەكەنسىڭ. ساۋ بول, قازاق! – دەدى دە ءوز جولىمەن كەتە باردى.

بۇل – زەيىن مەن ماندەلشتامنىڭ كەز­دەسۋى. ول كەزدە وسيپ ءتىرى. بۇل دا – قيال ەمەس.

امانتاي ساتاەۆ ماعجان مەن ماندەل­شتام­نىڭ كەزدەسكەنى جونىندە ەكىنشى رەت 70-جىلدارى قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ اۋزىنان ەستىپتى. قاينەكەي اعا اڭگىمەسىن بىلاي باستايدى:

– ماعجان ۆالەري بريۋسوۆ, سەرگەي ەسە­نين, وسيپ ماندەلشتام, ۆسەۆولود روج­­دەستۆەنسكي, ميحايل سۆەتلوۆتارمەن جاقسى ارالاسقان. مامين سەرەبرياك, ماك­سيم گوركي, ۆسەۆولود يۆانوۆتىڭ شىعار­مالارىن اۋدارعان. سونىڭ ىشىندە مەن ميحايل سۆەتلوۆپەن جاقسى ارالاستىم. ول ماعان ماعجان جايلى ەستەلىك ايتىپ بەردى: «ماعجان جۇماباەۆپەن جاقسى تانىس بولدىم. ونى بريۋسوۆ ماقتاعان. وسيپ ايتاتىن: «ول ادام ەمەس, كەنتاۆر», – دەپ. ماندەلشتام ونى «ماگ», مەن «جان» دەپ اتايتىنمىن. جان تراكتير نەمەسە كافەنىڭ اقشاسىن ءوزى كوتەرەتىن. ءاربىر كەزدەسۋدە ءوسيپتىڭ ولەڭىن جاتقا وقىپ بەرەتىن. وسيپ بالاشا قۋانىپ قالاتىن.

وسيپ ماندەلشتامنىڭ ماعجانعا ارنالعان ەكسپرومتى بار.

«– نۋ چتو, ماگجان بەكەنوۆيچ,

نا ۋليتسە تەمنو؟.. – ستوپ, ماگجان بەكەنوۆيچ! پود نوگامي – دەرمو... – پويدەم, ماگجان بەكەنوۆيچ, – ا نام-تو ۆسە راۆنو!..».

جوق, بولمايدى. ماعجان مەن وسيپ ەكەۋى عانا اڭگىمەلەسسىنشى. كەزەكتى سەندەرگە بەردىم:

«– وسيپ, مەن سەنى ەندى ماسا, سارى ماسا دەپ اتايتىن بولامىن. قازاقتىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلى دەگەن اقىنىنىڭ «سارى ماسا» دەگەن ولەڭى بار. ۇيقىداعى قازاقتى ىزىڭداپ وياتادى.

– اڭگىمە جاقسى باستالدى. ءارى قاراي تىڭ­داپ كورەيىك.

– ماسا قازاقتى وياتپاق بولادى. بىراق ول ونى جاۋ كورىپ, ءولتىرىپ تاستايدى. – ءيا, كوشپەندىلەر شىن دوستى جاۋ, دۇشپاندى دوس كورەدى. – ماگ, الاقانىڭدى بەرشى. سەنىڭ تاعدى­رىڭدى بولجاپ بەرەيىن... ءبىز ەكەۋمىز وتىزىن­شى­ جىلدارى تۋرا ءبىر ۋاقىتتا ولەدى ەكەنبىز. سەن جاڭا جەردە, مەن امۋردىڭ جاعاسىندا كوز جۇمادى ەكەنمىن.

ازىلدەدى مە, الدە اللا اۋزىنا سالدى ما – ءوسيپتىڭ ايتقانى تۋرا كەلدى. ەكەۋى دە 1938 جىلى اجال قۇشتى.

P.S. مەنى وسى ماسەلە مازالايدى. ۇلىلار­دىڭ جولىعىسۋى مەن كەزدەسۋى, اڭگىمەسى. ءاي­تەۋىر, تاريحشىلار ۇلى تۇلعالاردى ەسكەرت­كىش قالپىندا كورسەتەدى. ال مەن ماعجانمەن اڭگىمەلەسكىم كەلەدى. ولاردىڭ اڭگىمەسىنە ارالاسقىم كەلەدى. جاتىرقايدى. ۇيرەنەدى. سوسىن دوس بولامىز. ال ماعان كەرەگى دە – وسى. ەربولات قۋاتبەك,

سىنشى