شارتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, تۇرىكمەنستاننىڭ جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2006 جىلعى 8 قىركۇيەكتە سەمەي قالاسىندا قول قويۋى يادرولىق قارۋسىزدانۋ پروتسەسى ءۇشىن تەرەڭ سيمۆوليكالىق مانگە يە. حالىقارالىق شارتتىڭ قول قويىلعان جەرى بويىنشا اتاۋ قالىپتاسقان پراكتيكاعا سايكەس, ءبىزدىڭ ايماقتى ءجيى «سەمەي شارتى» دەپ اتايدى.
ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق بىرقاتار ەرەكشەلىكتەرگە يە. بۇل يادرولىق قارۋدى بەلسەندى تۇردە ورىستەتۋ جانە سىناۋ ءۇشىن پوليگون رەتىندە سانالعان سولتۇستىك جارتى شار وڭىرىندەگى العاشقى يادرولىق قارۋسىز ايماق. وعان قوسا, واياقاا يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر اراسىنداعى يادروسىز ارال بولىپ تابىلادى. رەسمي يادرولىق مەملەكەتتەر – رەسەي مەن قىتاي, سونداي – اق يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت (ياقتش) تۇرعىسىنان تانىلماعان – ءۇندىستان مەن پاكىستاندى اتاپ وتەمىن. سونىمەن بىرگە, سەمەي شارتىندا ۋران قالدىقتار قويمالارىن جانە يادرولىق سىناق پوليگونىندارىن ەكولوگيالىق وڭالتۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر جازىلعان.
قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز ايماقتاعى ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسىپ ءتۇرلى باعىتتا دايەكتى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. 2018 جىلى وزبەكستان ايماقتىڭ توراعاسى رەتىندە وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اتىنان واياققا بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى قارار جوباسىن ەنگىزدى. قارار 2018 جىلى نيۋ-يوركتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 73-سەسسياسى بارىسىندا كونسەنسۋسپەن قابىلداندى.
قازاقستان 2019 جىلى واياققا توراعاسى رەتىندە ورتالىق ازيالىق ايماققا مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ استانا قالاسىندا كەزەكتى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىن وتكىزۋدى جوسپارلاۋدا. توراعالىق ەتۋ بارىسىندا ءبىز ايماق شەڭبەرىندە ۇيلەستىرۋدى نىعايتۋ ماسەلەلەرىنە, سونداي-اق «يادرولىق جانە راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ زاڭسىز اينالىمىن بولدىرماۋ جانە ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق تۋرالى شارتقا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ يادرولىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەس جونىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى شارتتى» ىلگەرىلەتۋگە نازار اۋدارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
سەمەي شارتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى ۇلىبريتانيا, قىتاي, رەسەي, اقش جانە فرانتسيا ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قول قويعان جاعىمسىز كەپىلدىكتەر تۋرالى حاتتاما بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا اقش-تان باسقا «يادرولىق بەستىكتىڭ» بارلىق ەلدەرى حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. ءبىز امەريكاندىق تاراپپەن بۇل ماسەلە بويىنشا تۇراقتى تۇردە كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋدەمىز.
جالپى العاندا, يادرولىق قارۋسىز ايماقتار جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرىندە ەڭ ءتيىمدى قۇرالداردىڭ ءبىرى بولىپ قالۋدا. قازاقستان تاياۋ شىعىستا, سولتۇستىك-شىعىس ازيادا جانە ەۋروپادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتاردى قۇرۋ بۇكىل پلانەتامىزدىڭ بىرتىندەپ يادرولىق قارۋسىز بىرەگەي ايماققا اينالۋى جولىندا يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋگە جول اشادى دەپ سانايدى.
قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتاردىڭ بارلىعىمەن ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىن ىسكە اسىرۋدا. بۇل رەتتە, ەلوردادا بارلىق ايماقتار وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزۋ پىسىقتالۋدا.
گۇلبارشىن ساباەۆا,
«ەqemen Qazaqstan»
الماتى