جەتىگەندى وياتقان قازاق قىزى

جەتىگەن – قازاق حالقىنىڭ ەڭ كونە اسپاپتارىنىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن IV-V عاسىرلاردا, قازاق قازاق بولماي تۇرىپ پايدا بولعان, ازيا مەن تۇركى ەلدەرى اراسىندا كەڭىنەن قولدانىلعان اسپاپ قوي. بىراق XIX عاسىردا ول مۇلدە ءبىراز ۋاقىتقا ۇمىت بولادى. ءبىر عاسىر بويى ءۇنسىز قالعان فولكلورلىق اسپاپتاردى ەتنوگراف عالىم, اكادەميك بولات سارىباەۆ 60-جىلدارى ىزدەپ تاۋىپ, قايتا جاڭعىرتادى. ونى ءبىرىنشى كەزدە قولعا العان قۇرمانباي ماقانوۆ پەن تالعات سارىباەۆ بولعان. ال بولات سارىباەۆ ءوزى ورىنداپ كورسەتىپ, جەتىگەن ءانسامبلىن اشىپ, حالىققا قايتا تانىستىرادى. ودان كەيىن 80-جىلدارى «وتىرار سازى» ءانسامبلىنىڭ قۇرامىندا «عاسىرلار سازى» ءانسامبلى قۇرىلىپ, جاڭا قوسىلعان اسپاپتا ەدىل قۇسايىنوۆ, شاھبانۋ قىلىشباەۆا, ساۋلە مەرەكەەۆا سىندى ءبىرلى-جارىم ونەر ساڭلاقتارى ويناي باستايدى. 

وسىلايشا كونەدەن جەتكەن سارىن ەپتەپ-ەپتەپ الماتىدا ەستىلەدى. سودان كەيىن 1988 جىلى «سازگەن» انسامبلىنە نۇرگۇل بيجانقىزى كەلەدى. بىراق, جە­تىگەن اسپابى تاعى دە بىرەن-ساران ورىن­داۋشىسىنىڭ ساۋساقتارىندا عانا تىڭ­دارمانىنا جول تاۋىپ جۇرەدى. 2000 جىل­دىڭ باسىندا مۋزىكانتتار تاراپىنان فولكلورلىق اسپاپتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق پايدا بولادى. وسى تۇستا رەسپۋبليكالىق ونەر بايقاۋلارىن ۇيىمداستىرۋشىلار دا جەتىگەنگە كو­ڭىل ءبولىپ, انسامبلدەر قۇرامىندا فول­كلور­لىق اسپاپتاردىڭ بولعانىن قالاسا كەرەك.

وسى تۇستا جەتىگەنگە ۇيرەتەتىن ۇستاز­داردىڭ دا كەرەك ەكەنى بايقالىپ, «ساز­گەن» ءانسامبلىنىڭ قۇرامىنداعى جەتى­گەندە ويناي الاتىن ساۋساقپەن سانار­لىق ونەر يەسى نۇرگۇل جاقىپبەك احمەت جۇبانوۆ اتىنداعى مۋزىكا مەكتەپ-ينتەرناتىنا, كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكالىق ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىنا وقىتۋشىلىققا شاقىرىلادى.

2002-2003 جىلدان باستاپ مۋزىكا مەكتەپتەرىندە جەتىگەن ونەرىن ۇيرەنىپ جۇرگەن شاكىرتتەر شوعىرى قالىپتاسىپ, بىرتىندەپ ونىڭ سيقىرلى ءۇنى 2005 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنا دا جەتەدى. بۇل جەردە بىرقاتار ستۋدەنت جەتىگەندى ماماندىق ەمەس, قوسىمشا ساباق رەتىندە ۇيرەنە باس­تايدى.

قىسقاشا قا­يىر­عاندا, ۇمىت قال­عان اسپاپتىڭ قايتا ورالۋ تاريحى وسىنداي. قازىر جاسىنا قاراماي جەتىگەن اس­پابىن ۇيرەنۋگە ىنتالانىپ جۇر­گەن ادامدار از ەمەس. بۇگىندە جەتىگەن اسپابى جەتكىلىكتى تۇر­دە تانىمال ءارى وعان دەگەن سۇرانىس تا بار. الماتىدا عانا ەمەس, قا­زاقستاننىڭ ءار تۇك­پىرىنەن جە­تىگەندە وي­نايتىن ونەرلى جان­داردى تابۋعا بولادى. ماسەلەن, قازىر پ.چايكوۆسكي اتىن­داعى مۋ­­­زىكالىق كوللەدجى مەن ج.ەلە­­بەكوۆ اتىنداعى ەس­ترا­دا-تسيرك كوللەدجىندە ما­مان­دىق رەتىندە اشىلىپ, قا­زىر ما­گيسترانتتار ءبىلىم الىپ ءجۇر.

جەتىگەن اسپابى ەلىمىزدە كەڭ تارالىپ كەلەدى دەسەك تە, ونى ۇيرەتەتىن ماماندار ءالى دە تاپ­شى. سوندىقتان بولار, ونى شىنداپ مەڭگەرىسى كەلەتىندەر ءالى دە نۇرگۇل بيجانقىزىنا كەلەدى. ويتكەنى ول اتالمىش اسپاپتى كاسىپقوي دەڭگەيدە مەڭگەرگەن جانە ەلگە تاراتىپ, ناسيحاتتاپ وتىرعان تاجىريبەلى ما­مان. وعان قوسا نۇرگۇل جەتىگەن ۇي­رەنۋ كىتابىن جا­رىققا شى­عاردى. ونى قۇرىلىمىن عى­لىمي تۇردە زەرتتەپ, ادىس­تە­مەلىك وقۋ­لىق جازدى.

قىسقاسى, نۇرگۇل جاقىپ­بەكتى تاۋەل­سىزدىك تۇسىن­داعى تۇڭعىش جەتىگەن مەك­تەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, سىنىپ اشۋ­شى دەپ ايتۋعا بولادى. تانىمال دا تا­­جى­ريبەلى مۋزىكانتقا قاي كەزدە دە جە­تى­گەن ۇيرەنۋگە كەلەتىن شاكىرتتەر لەگى ۇزىل­گەن ەمەس.

سوندىقتان نۇرگۇل زاماناۋي جەتى­گەنشىلەر مەكتەبىنىڭ ۇلكەن ۇستازى. ونىڭ تانىمالدىلىعى مەن تارالۋىنا ءبىر كىسىدەي ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر ماگيسترى ءوز بىلگەنىمەن شەكتەلىپ قالماي, عىلىم كانديداتتىعىن قورعاۋ ءۇشىن بىشكەك قالاسىنداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا ىزدەنىستەرىن جەتىل­دىرۋ ۇستىندە. قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريادا ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقيدى. 

– كۇننەن كۇنگە كونە جەتىگەننىڭ تانىمالدىلىعى ۇلعايىپ كەلەدى. بۇل اسپاپتىڭ دامىعانى سونشالىقتى, بۇرىن ونىمەن قىسقا كۇيلەر, اندەر عانا ورىندالسا, قازىر كۇردەلى ۇلكەن كلاس­سيكالىق شىعارمالار ويناۋعا بولادى. رەسپۋبليكا اياسىنان شىعىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ونەر دودالارىنا قوسىلدى. شەتەلدىك مۋزىكالىق بايقاۋلاردىڭ باس جۇلدەسىن اكەلىپ ءجۇر. قازىر ازيا ەلدەرىنەن ونەرتانۋشىلار وسى اسپاپتى ارنايى ىزدەپ كەلىپ, بىز­دەگى دامۋ ۇردىسىنە, ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىگىمىزگە قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. قىتايدا وسى اسپاپتىڭ تاريحىن زەرتتەپ, دامىتاتىن ۇيىم بار ەكەن. ولاردىڭ دا مۋزىكالىق ساراپشىلارى قازاقستانعا جەتىگەندى ىزدەپ كەلدى. ويتكەنى ولاردا دا جەتىگەن تەكتەس مۋزىكا اسپابى بار. ولار ءبىزدىڭ مۋزىكالىق اسپابىمىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن تەكسەرىپ, ويناۋ ادىستەرىمىزگە وڭ باعاسىن بەرىپ كەتتى. وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەندەر دە يۋنەسكو شەڭبەرىندە زەرتتەلگەن ءبىزدىڭ جەتىگەنىمىزدى كوردى. بىزدە بۇل اسپاپتىڭ مىقتى دامىپ كەلە جاتقانىن مويىندايدى. سوندىقتان شەت مەملەكەتتەر جەتىگەن اسپابىن باعالاپ, ءبىلىپ وتىر, – دەيدى نۇرگۇل بيجانقىزى.

العاشقى بولعان قاشاندا قيىن, بىراق, ۇزدىكسىز ىزدەنىستەر جەمىسىن بەرە باس­تادى. وسىلايشا نۇرگۇل جاقىپبەكتىڭ جەتىگەن مەكتەبىنىڭ ويناۋ ادىستەرى مەن ۇلگىلەرى قالىپتاستى. حالىقارالىق ونەر بايقاۋلارىنان جۇلدەمەن ورالىپ جۇرگەن جەتىگەنشىلەرىمىزدەن بولەك, انسامبلىنەن بولەك, «كاۋسار» اتتى تريو قۇرىلدى. وسى «كاۋسار» ءانسامبلى 2017 جىلى يتاليانىڭ سان-ەلپيديو قالاسىندا وتكەن ءبىرىنشى كرەاتيۆتى مۋزىكا فەستيۆالىنەن گران-پري الىپ كەلدى.

جوعارىدا ايتىپ وتىرعانىمىزداي, ەلىمىزدىڭ ءار شالعايىنان جەتىگەن ونەرىن ىزدەپ كەلىپ, ۇيرەنىپ جۇرگەن جاستار بار. سوندىقتان كونە اسپاپتا ويناي الاتىن ورىنداۋشىلار قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. قازىر امەريكالىق ياشا حوففمان دا جەتىگەن, دومبىرا ۇيرەنۋ ءۇشىن قازاق­ستان­دا ءجۇر. ال نۇرگۇل بيجانقىزى ەندى ءاۋ باس­تا جەتىگەن اسپابىنىڭ ورىن­داۋىندا بولعان كونە شى­عار­مالاردى نوتاعا ءتۇسىرۋدى باس­تاپ بەرىپ, ونى شاكىرتتەرى جال­­عاستىرىپ, رەپەرتۋارلىق ۇلەس­تەرىن قوسا باستادى.

ايناش ەسالي,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى