جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا ماجار تۇرانشىلدىعى eرەكشە وزەكتى تاقىرىپ بولدى. 1910 جىلى الايوش پايكەرت قۇرعان «ماجار تۇران قوعامىنىڭ» (ماجار ازيا قوعامى) قۇرامىندا گەوگرافتار يەنو چولنوكي مەن پال تەلەكي, تۇركىتانۋشى ارمين ۆامبەري, يۆريت, اراب تىلدەرىنىڭ مامانى يگناتس گولدزيحەر جانە ميحاي كاروي بار ەدى. تۇرانشىلدار شىعىسقا بەت بۇرعاندا ماجار ۇلتتىق ساناسىن جاڭعىرتۋعا جانە ماجار عىلىمى مەن ەكونوميكاسىنا قاجەت ماڭىزدى دەرەكتەردى ىزدەدى: «قوعامنىڭ ماقساتى – بىزبەن تۋىس ەۋروپا جانە ازيا حالىقتارىنىڭ عىلىمىن, مادەنيەتىن جانە ەكونوميكاسىن زەرتتەۋ, دامىتۋ جانە ماجار مۇددەلەرىمەن ۇيلەستىرۋ. Aلترۋيستىك باعىتتى ۇستانادى, ساياساتقا, دىنگە جانە نانىم-سەنىمگە بايلانىستى ماسەلەلەرگە, جەكە باس مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتپەيدى. جۇمىسى نەگىزىنەن عىلىمي سيپاتتا, ىسكەرلىكپەن اينالىسپايدى. ماقساتتارىنا باسقا تۇران ەمەس حالىقتارمەن ۇندەستىكتە جانە ولارمەن بىرلەسە وتىرىپ جەتكىسى كەلەدى».
الايدا تۇرانشىلداردىڭ شىعىسقا باعىتتالعان ساۋدا-ەكونوميكالىق جوسپارلارى دا بولدى. شىعىس نارىعىن يگەرگىسى كەلدى. نەمىستەردىڭ, بەلگيالىقتار جانە گوللانديالىقتاردىڭ ۇلگىسىمەن ەكونوميكالىق مۇددەنى دە كوزدەدى. ازيانى باتىس وتارشىلارى سەكىلدى توناۋدى ماقسات ەتپەيتىندىكتەرىن, مۇمكىندىگىنشە تۇران حالىقتارىنا ەۋروپانىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن الىپ باراتىندارىن, ءسويتىپ ولارعا الەمدىك وركەنيەتكە قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەتىندەرىن ايتتى: «ماديار حالقى تۇران دالاسىنان جاڭا وتانىن ىزدەۋى كەرەك. باسقىنشى ەمەس, وتارشى ەمەس, كومەكشى اعايىن, تۇران دالاسى حالقىنىڭ وقىتۋشى شەبەرى رەتىندە». گەوگرافتار جەر استى بايلىعىن زەرتتەدى, كىشى ازياعا, كاسپيگە, كاۆكازعا, ارال تەڭىزىنە ەكسپەديتسيالار جونەلتىلدى. وسى ەكسپەديتسيالاردىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن ەتنوگرافيالىق دەرەكتەر جينالدى.
ماجار تۇرانشىلدىعىنىڭ نەگىزدەرى XIX عاسىردا-اق قالاندى. سول ۋاقىتتاعى ماجار عىلىمىنىڭ ءتىل ءبىلىمى, ەتنوگرافيا, تاريح, ارحەولوگيا جانە شىعىستانۋ سەكىلدى سالالارىندا جازىلعان ەڭبەكتەردىڭ قوماقتى بولىگى وسى تۇرانشىلدىق قوزعالىسىنىڭ اسەرىنەن تۋعان. وعان سەبەپ – ماجارلاردىڭ ءوز اتا-تەگىن, اتاجۇرتىن تۇران حالىقتارىنىڭ اراسىنان ىزدەۋى.
ماجارستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ارمين ۆامبەري, ماجار تۇركىتانۋىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى عالىم, تۇرانشىلدىقتىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلى جانە ونى عىلىمي نەگىزدەۋشى بولدى. ارينە ونىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارى نەگىزىنەن ەتنوگرافيالىق, تىلدىك زەرتتەۋلەرگە سۇيەندى. ماجار تۇرانشىلدارىنىڭ ىشىندە ديلەتانت عالىمداردىڭ دا بولۋىن بۇل قوزعالىستىڭ حالىقتىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتارىنا كەڭ تارالعاندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولاتىن سەكىلدى. ياعني, ولاردىڭ قۇرامىندا تەك كاسىبي ماماندار مەن عالىمدار عانا ەمەس, ءبىلىم دارەجەسى, دەڭگەيى ءارتۇرلى ازاماتتار دا بولدى.
Tۇرانشىلدىق ونەردە دە ءوز ءىزىن قالدىردى. سول كەزدەگى ماجار ەلىندە سالىنعان عيماراتتاردا, قىلقالام تۋىندىلارىندا شىعىستىق بەلگىلەر كوپتەپ ورىن الدى. اقىن, اۋدارماشى يانوش اران (1812-1882) – ماجارستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى, ماجار ءتىلىنىڭ تەگىنە بايلانىستى «ۋگور-تۇرىك سوعىسى» دەپ اتالعان عىلىمي تالاس-تارتىستا ارمين ۆامبەريدى قولداعان اقىن. ماجار ءرومانتيزمىنىڭ كورنەكتى وكىلى اران ءوزىنىڭ كوركەم تۋىندىلارىندا تاريحي تاقىرىپتارعا ءجيى جۇگىنەدى. ماجار رومانتيكاسىنىڭ ەرەكشەلىگى – تاريحيلىعىندا. اراننىڭ شىعارماشىلىعىن ماجار ادەبيەتىندەگى ورنىن تەك تۇرانشىلدىقپەن شەكتەپ قويۋعا بولماس. سەبەبى تۇرانشىلدىق ماجار ادەبيەتىندە ەرەكشە ءىز قالدىرعانمەن, ماجار ادەبيەتىنىڭ جالعىز تىرەگى ەمەس. اراننىڭ شىعارماشىلىعىن ماجار ادەبيەتتانۋشىلارى ەداۋىر كەڭ ماعىنادا قاراستىرادى. تۇرانشىلدىقتىڭ ادەبيەتتەگى باستاۋى اقىن ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە قالىپتاسقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سول كەزدە ماجار ادەبيەتىندە ماجارلاردىڭ ەسكى تاريحى, عۇندارعا, ساقتارعا بايلانىستى تاريحي اڭىزدار كوركەم ادەبيەتتىڭ سيۋجەتتەرىنە اينالدى. ماجارلاردىڭ «اتتيلا» تۋرالى ەپوستارى ساقتالماعان. الايدا ماجار ادەبيەتىندە رومانتيزم وكىلدەرى باتىرلىق جىرلاردى قايتا تىرىلتۋگە تىرىسقان. سولاردىڭ ءبىرى – يانوش اران. ول اتتيلانىڭ تاعدىرىنا قاتىستى «بۋدانىڭ ءولىمى» دەگەن پوەما جازدى. «بۋدا ءولىمىنىڭ» ماقساتى ماجاردىڭ ەسكى تاريحىن جازۋ, اڭعال ۇلتتىق ەپوستى قايتا جانداندىرۋ. اۋەلدە تاعى ءبىر ۇلى ماجار اقىنى ميحاي ءۆوروشمارتي جانە رەفورما ۋاقىتىنداعى رومانتيكانىڭ ىزىمەن ماجارلاردىڭ ەۋروپاعا كوشۋى بارىسىنداعى شايقاستاردى سۋرەتتەۋگە تالپىندى.
1848-1849 جىلعى گابسبۋرگتەر ۇستەمدىگىنە قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ جەڭىلىسكە ۇشىراۋى, وزگەرگەن تاريحي جاعداي عۇندار تاريحىنا نازار اۋدارتتى. جالپى, تۇرانشىلدىق ماجار تاريحىندا ماجار حالقىنىڭ شىعۋ تەگىنە قاتىستى سۇراقتارمەن تىكەلەي بايلانىستا تۋىپ, ەل باسىنا قيىندىق تۇسكەن ساتتەردە ەرەكشە سيپات الىپ, ۇدەپ وتىرعان. اراننىڭ كوتەرىلىس اياۋسىز باسىپ جانشىلعان سوڭ, ىلە-شالا ەپوس جازۋدى قولعا الۋىن وسىمەن تۇسىندىرۋگە بولار. اران يانوش شىعارمانىڭ جازىلۋىنا اسا ىجداعاتتىلىقپەن كىرىسكەن. سول كەزدەگى تاريح عىلىمى عۇندار مەن ماجارلاردىڭ تۋىستىعىن تەرىسكە شىعارماسا, اقىن سونى ءوز پوەماسىمەن بەكىتۋگە كۇش سالدى. كونە جىلناماشىلار انونيمۋس, كەزاي, تۋروتسيلەردىڭ ەسكى تاريحي جازبالارىن, ارنولد ءيپويدىڭ «ماجار ميفولوگياسىن», فرانتسيا تاريحشىسى تەرري امادەنىڭ اتتيلا تۋرالى زەرتتەۋلەرىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستى. اقىندى پارسى شايىرى ءفيردوۋسيدىڭ «شاحنامەسى» دە شابىتتاندىردى. يران جانە تۇران حالىقتارىنىڭ بىرنەشە ۇرپاقتارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن شايقاسىن عۇن-گوت كۇرەسىمەن سالىستىردى.
اۋەلدە يانوش اران عۇن ەپوسىن تريلوگيا بولادى دەپ جوسپارلادى. الايدا اقىن دىتتەگەن ماقساتىنا جەتپەدى. تەك ءبىرىنشى ءبولىم تولىق جازىلىپ, «بۋدا ءولىمى» دەگەن اتقا يە بولدى. يانوش اراننىڭ شىعارماسىندا بۋدا اتتيلانىڭ اعاسى دەپ بەرىلەدى. بۋدا پاتشا اتتيلا ىنىسىمەن (ەتەلەمەن) بيلىگىن بولىسەدى: ء«Iنىم سەن قىلىش بول, مەن تاياق بولعايمىن, ءتاڭىرىم جاقسىلىققا جاقسىلىق جولدايدى». الايدا بيلىكتەن باس تارتۋ تىنىشتىققا ەمەس, ەكى اعايىن ەلدىڭ اراسىنداعى ارازدىققا سەبەپ بولادى.
ماجار تۇرانشىلدىعىنىڭ ناعىز «ۇرانشىسى» دەپ ارپاد زەملەنيدى (1865-1919) اتاۋعا ابدەن بولادى. اقىننىڭ قايتىس بولعانىنا جيىرما جىل تولعاندا قالامداس دوستارى وعان ارناپ ەستەلىك جيناق شىعارادى. بeلا ۆيكار ول تۋرالى: «ارپاد زەمپلەني – ميحاي چوكوناي ۆيتەز, شاندور پەتوفي, يانوش ارانداردىڭ قاتارىنداعى اقىن, ياعني ماجاردىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ ءبىرى» – دەگەن باعا بەرەدى. ماجار تۇرانشىلدىعى تۋرالى مەيلىنشە سىنشىل كوزقاراسپەن جازىلعان, وسى قوزعالىستىڭ XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىن قامتىعان, ەڭ جاڭا زەرتتەۋ – ابلونتسزي بالاجدىڭ «شىعىسقا ماديار! (Kéletre magyar! 2016)» كىتابى. وسى زەرتتەۋدىڭ زەمپلەنيدىڭ ولەڭىمەن اتالۋى جانە وسى ولەڭىنىڭ ءبىر شۋماعىن ەپيگراف ەتىپ الۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. عالىم تۇرانشىل اقىن تۋرالى: «زەمپلەني شىعىسقا قاتىستى مازالاعان ويلاردىڭ, ءتۇپ-تامىرىمىزدى قايتا تابۋدىڭ «باردى» بولدى» – دەيدى.
Aقىننىڭ 1900-1910 جىلدارى جازىلعان «تۇران جىرلارى (Turáni dalok)» اتتى ولەڭدەرى مەن باللادالارى كوركەمدىك-بەينەلىلىك جاعىنان دا ماجار ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك تۋىندىلارىنان سانالادى. نەگىزىنەن اڭىزدىق جانە تاريحي, باتىرلىق جىرلاردان تۇرادى. ونىڭ «شىعىسقا ماديار!» ولەڭى ماجار تۇرانشىلدارىنىڭ ۇرانىنا اينالعان ولەڭ بولدى:
شىعىسقا ماديار!
بۇرىل شىعىسقا!
كەز بول داڭقتى,
ۇلى تۋىسقا.
ونداعى ەل-جۇرت
قاراماس ءاتۇستى.
قالدىر وزىنە
كۇنباتىستى.
سەگىز عاسىر بويى
قانىڭمەن سەنىڭ
باتىستىڭ ءبۇتىن
ءدىنى مەن جەرى.
شىعىسقا ماديار,
قارا شىعىسقا,
مىڭجىلدىقتاردا
ەركىن تىنىستا…».
بۇل ولەڭ ماجار حالقىنىڭ اراسىنا كەڭ تارادى. «تۇران جىرلارىندا» زەمپلەني نانىمى – شاماندىق, جاراتىلعان جەرى – اسپان مەن جەردىڭ اراسى, نامىستى, تەكتى تۇران حالىقتارىن ماداقتايدى.
زەمپلەني شۋمەرلەر جانە اككادتاردىڭ ميفتىك-ەپيكالىق باتىرى گيلگامەشتى جىرعا قوسادى, «ەددا» جىرىنىڭ وقيعاسىمەن «بالعا», «كەك» دەگەن ولەڭدەر, حانتى, ۆوگۋل اڭىزدارىنىڭ ىزىمەن دە ولەڭدەر جازادى. ماجار اڭىزدارىنىڭ سيۋجەتىمەن اتتيلا تۋرالى «قۇداي قىلىشى» دەگەن باللادا جازادى. سەنت-گاللەن وقيعاسى, ءسىبىر تاتارلارىنىڭ باللاداسى, نيمرودتىڭ ۇلدارىنا وسيەتى سەكىلدى ماجار, ۋرال-التاي حالىقتارىنىڭ اڭىزدارىنا, تاريحي وقيعالارىنا سۇيەنگەن جىرلار ورەدى. وسىلاردىڭ ءبارىن وقىرمانىنا تۇران حالىقتارىنىڭ جىرلارى دەپ ۇسىنادى.
ماجار ادەبيەتىندەگى تۇرانشىلدىقتىڭ تاعى ءبىر مىقتى وكىلى – اندور كوزما (1861-1933). ونىڭ «تۇران» اتتى داستانى ماجار ادەبيەتىندەگى ىرگەلى تۋىندىلاردىڭ قاتارىنان ورىن الدى. وندا تۇران حالىقتارىنىڭ اتاسى يران ميفولوگياسىندا تۇران حالىقتارىنىڭ اتاسى تۇردىڭ دۇنيەگە كەلۋى, ەرجەتۋى, جاۋلارمەن ايقاسۋى, ونىڭ ۇرپاقتارى, سونىڭ ىشىندە ماجارلاردىڭ تاريحى دا باياندالادى. 188 بەتتەن تۇراتىن قوماقتى جىردا تۇر ءناسىلىنىڭ تەكتىلىگى, باتىرلىعى جىرعا قوسىلادى. داستاندا تۇردان جەتى ۇل تارايدى: حۋنور, ماديار, شوم (سۋومي نەمەسە فينندەر), ۋگور, تۇرىك, تاتار, كۇن (ماجارشا ناپ, كۇنشىعىس حالىقتارى). بۇل داستان قازاقتىڭ باتىرلار جىرى سەكىلدى جەتى-سەگىز بۋىندى تارماقپەن جازىلعان.
سەرەنا پاپ-ۆاري ەلەمەرنە سيكلايدىڭ «تۇران اڭىزى (Turáni legenda, 1921)» اتتى كىتابى, ماريا كيسەيدىڭ ماجار حالقىنىڭ توعىز عاسىرلىق تاريحىنان سىر شەرتەتىن «تۇراندىقتار (Turániak, 1944)» رومانى دا تۇران قوزعالىسىنىڭ ىقپالىمەن تۋعان تۋىندىلار.
ماجار تۇرانشىلدىعى ماجار حالقىنىڭ ۇلتتىق سانا تاريحىندا ايرىقشا ورىن العان, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان, ۇزدىكسىز تالاس-تارتىستاردىڭ وزەگىنە اينالعان قۇبىلىس. بۇل قوزعالىستىڭ ماجارلاردىڭ ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمدەرىن بيىككە كوتەرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن تەرىسكە شىعارۋعا بولماس. تۇرانشىلدىقتىڭ ىقپالىمەن تۋعان كوركەم تۋىندىلار, عىلىمي-زەرتتەۋلەر ماجار ۇلتىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسىلىپ جاتقان ەڭبەكتەر. بۇل قوزعالىس ماجار حالقىنىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە, تۇران حالىقتارىمەن مادەني بايلانىسى تاريحىنا جاڭا بەينەلەر, جاڭا دەرەكتەر قوسا بەرمەك. ال تۇران حالىقتارى, اسىرەسە قازاقتار ءۇشىن, مۇنداي كوركەم تۋىندىلاردىڭ ماڭىزى ارقاشان جوعارى.
راۋشانگۇل مۇقىشەۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, سەگەد ۋنيۆەرسيتەتى