كوشپەندىلەر اتانعان اتا-تەكتىڭ كىم ەكەنىن تۇگەندەيتىن كەزەڭ كەلدى. ءتىلى مەن ءدىنىن ۇمىتا باستاپ, قايتا باس كوتەرۋ – ءولىپ قايتا ءتىرىلۋ سەكىلدى وڭايعا تۇسپەسى انىق.
اۋىز ادەبيەتىمەن سان عاسىر ۇرپاعىن تاربيەلەگەن ءبىزدىڭ قازاقتىڭ سوڭعى ايتقىشتارىن ازداپ بولسا دا كورە قالعان ۇرپاقتىڭ ءبىرى ەكەنىمە قايران قالام.
قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاق اۋىز ادەبيەتىنەن» ءدارىس وقىعان ۇستازىم ءامينا سۇلەيمەنقىزى مامەتوۆا (مانشۇك مامەتوۆانىڭ اناسى – اۆت.) ءار ساباعىن «ەستە جوق ەسكى زاماندا» دەپ باستايتىن ەدى. ساباق بويى قازاق ماقال-ماتەلدەرىن كوپ قولداناتىن.
ءوز اجەم قاتيرا بولسا, سوزدەرىنە موڭكە ءبيدىڭ ولەڭ شۋماقتارىن قوساتىن.
«نەشە جاقسى دەسەڭ دە,
نەشە جامان دەسەڭ دە,
تارتپاي قويماس نەگىزگە», – دەپ ءبىر قايىرادى.
ول بۇگىنگى عىلىمنىڭ گەنەتيكا تاراۋى ەكەن-اۋ.
تەككە تارتاتىندى قازاق ارىدەن-اق بىلگەن. ومىردەن زەرتتەپ بىلگەن سياقتى.
ۇلى دالا كوشپەندىلەرى ايتاتىن ماقالدى كۇنى كەشە مەنىڭ اجەم ءتۇسىندىرىپ وتىراتىن. «قازاننان قاقپاق كەتسە – يتتەن ۇيات كەتەر» دەپ سويلەيتىن ەدى.
نەگە ولاي دەگەنىن تارقاتىپ ايتاتىن. «دالا زاڭى ءارى قاتال, ءارى ادال بولعان» دەر ەدى ودان ءارى. قازانىن تۇندە اشىپ تاستاعان كەلىندى توركىنىنە قايتا اپارىپ تاستايتىن دا بولعان. نەگە دەسەڭىز, ول ايەل تازالىق ساقتاي بىلمەسە – وتباسىن تۇگەل اۋىرتادى دەگەن. ول كەزدە جالعىز قارا قازانىن تازا ۇستاماعان ايەلدەن نە كۇتۋگە بولادى؟ بۇل – بۇگىنگى ءبىزدىڭ گيگيەنا, سانيتاريا دەگەنگە كەلەدى.
ال تەرەڭىرەك ويلانساڭ, باسقارعان ىسىڭە, ەلىڭنىڭ ىرىسىنا مۇقيات بول دەگەنگە كەلىپ تىرەلەتىن تەرەڭ ءماندى ماقال.
«قايتا شاپقان جاۋ جامان, قايتىپ كەلگەن قىز جامان» دەيدى اجەم تاعى ءبىر ماقالىندا. قىسقا سوزدە ۇلكەن ءمان جاتىر. بۇگىن ءبىز قايتىپ كەلگەن قىزعا ءمىن تاقپايتىن بولدىق. ال تەرەڭ ۇڭىلسەك شە؟ بالكىم, ۇلى بابالار بالانىڭ بولاشاعىن ويلاپ وسىلاي دەگەن بولار... سەبەبى, بۇل كۇندە تىرىدەي جەسىر كەلىنشەك ءتىرى جەتىم بالاسىن جەتەكتەپ ءجۇر ەمەس پە؟ جەتىم بالا قوعامدا كوبەيىپ تۇر. جالعىزباستى ايەل اكەسى بەلگىسىز بالانى جەتەلەپ جۇرگەننىڭ نەسى جاقسى؟ ول بالالارعا ءدارىس ايتقاندا كوشپەندى بابالار پايدالانعان «اتا كورگەن – وق جونار, انا كورگەن – تون پىشەر» دەگەن ماقالدى ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. كوبىنىڭ اكەسى جوق. ەندەشە كوشپەندىلەر وسىنى مەڭزەپ ايتسا كەرەك و باستا. تەرەڭ, ءماندى ءسوز ەكەنى داۋسىز. ۇرپاق قامىن ويلاعان ۇلى ءسوز.
ات ۇستىندە ءومىر كەشىپ, ارعىماقتىڭ جالىندا ۇيىقتاعان ۇلى دالانىڭ ۇرپاعى اسىل جانۋار جايلى دا سان الۋان ماقال ايتقان.
«قاسقا ايعىردىڭ بالاسى ۇقساماسا دا توبەل تۋادى» دەيدى بابالار. بۇل دا بۇگىنگى ءبىزدىڭ وقىپ جۇرگەن گەنەتيكا بولسا كەرەك. ءيا, تۇقىمعا تارتادى, قاننان بەرىلەدى. ايعىرى قاسقا بولسا, اق توبەل ق ۇلىن تۋادى.
ارعى ءتۇبى تۇقىمعا, تەككە بالا تارتادى دەگەن ماعىنا بەرەدى.
«بەسىك كورگەندى ال» دەپ ەر جەتكەن ۇلعا كەڭەس بەرەدى, «بەسىك كورگەنگە بار» دەپ بوي جەتكەن قىزعا اقىل ايتادى. نە دەگەن ءسوز؟
بەسىك – تاربيە قۇرالى. ونى دۇرىس پايدالانسا, بالا دۇرىس وسەدى. الدىمەن ءالدي ءان تىڭدايدى, ءتۇزۋ جاتىپ ۇيرەنەدى, باسى دا, دەنەسى دە تازا, جۇيكەسى دۇرىس بولادى.
بەسىك كورمەگەن – جۇيەلى تاربيە كورمەگەن دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. مىنە, ۇلى دالا كوشپەندىسىنىڭ ۇلى مادەنيەتى بەسىكتەن باستالعان. ال ءبىز, ءبىر جاقتان وزگە ءتىلدى بىرەۋ كەلىپ «تاك ەتو ۆرەدنو» دەپ كەتكەنى ءۇشىن بابالار پايدالانعان بەسىكتەن بەزىپ كەتتىك.
ال قىتايلار ۇلى دەگەن كونفۋتسي نەسىمەن ۇلى؟ ول ايتادى: «ەگەر باباسىنىڭ جولىن اكەسى, اكەسىنىڭ جولىن بالاسى, ونىڭ جولىن كەلەر ۇرپاعى جوعالتپاي جالعاسا – ول ۇلت ماڭگى جاساي بەرەدى», دەيدى. ويلاپ قاراساڭ, ۇلى دالا مادەنيەتى دە ۇرپاققا جالعاسىن تاپسا – كوشپەندىلەر ۇرپاعى ماڭگى ءومىر سۇرۋگە ءتيىس.
«اناسىن كورىپ – قىزىن ال» دەگەن نەمەنە؟ اناسى تاربيەلى ءۇيدىڭ قىزى دا تاربيەلى بولماق. ال بۇگىن ءبىز كوشەدە تانىسامىز. كوپ قاتە سودان كەتىپ جاتىر ەمەس پە؟
سوڭعى ءبىر جىلداردا ۇشاقتا ءبىر بەيتانىس ايەلمەن اڭگىمە ايتتىق. «مەن ءسىزدى تەلەديداردان قازاق قىزىنىڭ تاربيەسى جايىندا ءسوز سويلەگەنىڭىزدەن بىلەمىن», دەدى جانىمداعى ورىنعا جايعاسقان ايەل. ودان ءارى باسىنان وتكەن وقيعاسىن باياندادى. – ەكى ۇلىم بار ەدى, – دەدى داۋسىنان ريزاشىلىقتىڭ ءۇنى بايقالىپ. – سونىڭ ۇلكەنى ۇيلەنەتىن بولدى. قۋانىپ كەتتىك. توقسانىنشى جىلدار, قيىن-قىستاۋ كەزەڭ ەدى عوي. ول كەزدە اۋىلدىق جەردە تۇراتىنبىز. اۋداندار تارقاپ, ازىپ-توزا باستاعانبىز. ءالى دە مالىمىز بار بولاتىن. وتاعاسى ەكەۋمىز سولاردى ساتىپ, قۇدالاسىپ, توي جاساۋعا جينالدىق. قازىرگى جاستارعا نە دەيسىڭ, ءبىر اپتانىڭ ىشىندە بولاشاق كەلىن ۇلىمىزعا ەرىپ كەلىپ, ۇيگە تۇرىپ الدى. بىزدە مازا جوق, تەزدەتىپ توي قامىنا كىرىستىك. از سويلەستىك. «ەسىمىم – گۋليا. باسقا وبلىستان دوس قىزىما كەلگەنمىن, جۇمىس ىزدەپ ءجۇرمىن» دەدى. بالامىز «سۇيەم» دەپ اكەلگەن, وزىمىزدەي قازاقتىڭ قىزى دەپ قابىلدادىق. سولاي تويعا جينالدىق. زۋىلداپ اي ءوتىپ كەتتى. ءبىر كۇنى مال ساتقان اقشا, تويعا العان سىيلىقتارمەن گۋليا قىز جوعالىپ كەتتى. ول كەزدە سۋرەتكە تۇسىرەتىن تەلەفون دا جوق ەدى, سۋرەتى دە بولمادى. پاسپورتىن دا سۇرامادىق قوي. قايدان كەلگەن گۋليا, قايدا كەتتى گۋليا, بىلمەيمىز. فاميلياسىن دا بىلمەيدى ەكەنبىز. الدانعان ۇلىمنىڭ ەندى ۇيلەنەتىن ءتۇرى جوق, كوڭىلى قالعان كۇيى قارتايىپ كەلەدى, – دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى.
مىنە, بۇگىنگى ءبىزدىڭ ءبىر قىزىمىزدىڭ ءجۇرىسى وسى. قازاق قىزىنا لايىق ءىس پە ەدى بۇل؟ ونى وسىرگەن قانداي انا ەكەن؟!
ۇلى دالا ۇلدارى قايسار بولاتىنىن ءوز باسىم باۋىرجان مومىش ۇلىن كورگەندە كوزىم جەتتى. تاكاپپار بولىپ كورىنەتىن جۇرەگى جىلى باتىر ءبىر كەزدەسۋدە شەگەلەپ تۇرىپ بىلاي دەگەن: «مەن ۇلتتى وشىرەتىن ءۇش نارسەنى انىق بىلەمىن. ءبىرىنشىسى – بەسىك تەربەتىپ وتىرىپ ءالدي جىرىن ايتا المايتىن ايەل, ەكىنشىسى – نەمەرەسىنە كەشكى ەرتەگى ايتا المايتىن اجە, ءۇشىنشىسى – قازاق جىگىتىنىڭ وزگە ۇلتتان العان ايەلى». ەندەشە, ۇلت تاعدىرى – ايەلگە بايلانىستى ەكەن. دەمەك, بۇكىل قوعام بولىپ ويلاناتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى سياقتى.
ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى ۇلى ويدىڭ ويانۋىنا سەبەپشى بولعان تاريحي ءمانى زور ماقالا بولدى. اتا-بابادان قالعان ءبىر اۋىز سوزگە دەيىن قاسيەتتى ەكەنىن ۇعىنۋ ءۇشىن انا تىلگە ۇلكەن ءمان بەرىلۋى كەرەك. ءوز تىلىندەگى ءسوزدىڭ ءمانىن ۇقپايتىندارعا, ارينە ۇلى دالانىڭ سىرىن, كوشپەندى بابانىڭ مۇڭىن, ونىڭ ۇلى مادەنيەتىنىڭ ءتۇپ-تامىرىن ۇعىنۋ – وڭاي شارۋا ەمەس.
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا,
اقىن,مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى