دۇرىسى – دەنە تاربيەسى

نەگىزىندە, بارلىعى ءاۋ باستا دۇرىس قالىپتاسپاعان ۇعىمدار. ءسوزدى توتەسىنەن قويىپ ايتساق, «دەنە شىنىقتىرۋ» ۇعىمىن قولدا­نۋ دۇرىس ەمەس. «فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» تەرمينى, ۇعىمى قازاق تىلىنە «دەنە مادەنيەتى» دەپ اۋدا­رىلۋى كەرەك ەدى. «مادەنيەت» دەگەن ءسوزدى «شىنىقتىرۋ» دەگەن سوزبەن اۋىستىرۋ ارقىلى عانا ءبىز بۇكىل «دەنە مادەنيەتى» تەرمينى كورسەتە الاتىن كەڭ, ءمان-ماعىنالى ۇعىمنان ايىرىلىپ وتىرمىز. ويتكەنى «دەنە شىنىق­تى­رۋ» دەگەن ءسوز ورىس تىلىندە «زاكاليۆانيا تەلا» دەگەن ماعىنانى عانا بەرەدى.

بۇل قاتەلىك و باستا قالاي جى­بە­­­رىلگەن؟ 

مەنىڭ ويىمشا, «دەنە شى­نىق­­تىرۋ» دەگەن ۇعىمدى دەنە تاربيەسى جانە سپورت ماماندارى ەمەس, ءتىل ماماندارى دەنە ما­دەنيە­­تى سالاسىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفيا­سىن تۇسىنبەي ەنگىزگەن بولۋى كەرەك. سپورت باپكەرلەرىنىڭ, دەنە تاربيەسى مۇعالىمدەرىنىڭ بەرەتىن نەگىزگى ءبىلىمى − قوزعالىسقا ۇي­رە­تۋ. سپورت باپكەرلەرى جارىس جاتتىعۋلارىنىڭ تەحنيكاسىن ۇيرەتىپ, جەتىلدىرسە, دەنە تاربيەسى مۇعالىمى وقۋشىلارعا ومىرگە قاجەت قوزعالىس شەبەرلىگى مەن داعدىسىن ۇيرەتەدى. تەوريا­لىق ماعلۇماتتار بەرەدى, سپورت­شى­لاردىڭ, وقۋشىلاردىڭ دەنە قۋاتى قاسيەتتەرىن: كۇش, جىل­دام­­دىق, توزىمدىلىك, ەپتىلىك, يكەم­دى­لى­گىن دامىتادى.

«فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» دەگەن تەرمين ورىس ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىندا XIX عاسىر­دىڭ اياعىندا پايدا بولدى. ونى كىرگىزگەن, 1827-1909 جىل­دارى ءومىر سۇرگەن ورىس دارى­گەرى, اناتومى جانە پەدا­­گوگى پ.ف.لەسگافت تاريحتا رەسەي مەملەكەتىنىڭ دەنە مادە­نيەتى جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قا­لاۋ­شى رەتىندە تانىلدى. ول 1874-1876 جىلدارى اسكەري مينيسترلىكتىڭ تاپسىرماسىمەن باتىس ەۋروپانىڭ 13 ەلىنىڭ 26 قالاسىندا بولىپ, دەنە مادەنيەتى مەن سپورتتى, دەنە تاربيەسى ماماندارىن دايارلاۋدى زەرتتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1888 جىلى «مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ دەنە تاربيەسى ءبىلىمىن باسقارۋ» اتتى ءبىرىنشى كىتابى جارىق كوردى.

«كۋلتۋرا» دەگەن تەرمين لا­تىن­­نىڭ «CuItura» دەگەن سوزىنەن شىققان. «تاربيەلەۋ», ء«بىلىم بەرۋ», «دامىتۋ», «سىيلاستىق» دەگەن ماعىنالاردى بەرەدى. قازىرگى كەز­دەگى ارنايى ادەبيەتتەردە «ما­دەنيەت» دەگەن ءسوزدىڭ انىق­تا­ماسى – «قوعامعا جانە جەكە باس­قا قۇندىلىق اكەلەتىن ءوزىنىڭ امالدارى مەن ادىستەرى, ادىستەمەلەرى بار ادامنىڭ نەمەسە قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر ارەكەت ءتۇرى» بولىپ تابىلادى. «مادەنيەت» دەگەن ءسوزدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى «تابي­عات» دەگەن سوزبەن سالىستىرادى. تابي­عاتقا, ادامنىڭ ارالاسۋىنسىز تابيعي تۇردە پايدا بولعان جان­دى, جانسىز زاتتار جاتادى. ال ما­دەنيەتكە جاتاتىندار, ادام­­زاتتىڭ پايدالانۋى ءۇشىن ادام­­دار­دىڭ كۇشىمەن جاسالعان نار­سە­لەر.

دەنە مادەنيەتى – جالپى ما­دە­نيەتتىڭ ءبىر سالاسى. ادام ما­دەنيەتتىڭ بارلىق سالاسىن قولدان جاساسا, ونىڭ دەنەسىنە, اعزاسىنا اسەر ەتىپ, ونى وسى سالالاردى وركەندەتۋگە مۇمكىنشىلىك بەرىپ وتىرعان دەنە مادەنيەتى سانالادى. ءبىز جوو-داعى ماگيسترانت, ستۋدەنتتەرگە «دەنە مادەنيەتى جانە سپورتتىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسى» پانىنەن ساباق بەرەتىن تەورەتيك عالىمدار «دەنە شى­نىقتىرۋ» دەگەن ۇعىم­دى قول­دان­بايمىز. ويتكەنى «شىنىق­تى­رۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىندا قوزعالىسقا ۇيرەتۋ دەگەن ءسوز, وي جوق (مەنىڭ باسپادان باسىلىپ شىققان 15-تەن استام وقۋ قۇرالدارىم, وقۋلىق, مونوگرافيام بار). بۇل تەك قانا دەنەنى شىنىقتىرۋدى بىلدىرەدى. ال دەنەنى جاتتىعۋ ورىنداپ قانا ەمەس, سۋىق سۋعا ءتۇسىپ, كۇنگە كۇيىپ تە شىنىقتىرۋعا بولادى.

دەنە مادەنيەتى ۇعىمىنا انىق­­تاما بەرەيىك. دەنە مادە­نيە­­تى – ادامداردى جوعا­رى جە­تىس­تىك­تەرگە, كەلەشەك ماماندىققا دا­يىندايتىن, دەنساۋلىعىن نىعاي­تا­تىن, دەنە, ءمۇسىن سۇلۋلىعىن, قي­مىل-قوزعالىس ادەمىلىگىن, ۇي­لە­­سىمدىلىگىن, دەنە قۋاتىن, جان دۇنيە­سىن جەتىلدىرۋگە قول­دانى­لا­تىن مەملەكەتتىڭ, قوعام­نىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني باي­لى­­عىن قۇرايتىن, حالىقتىڭ جال­پى مادەنيەتىنىڭ ءبىر سالاسى. ونىڭ ماتەريالدىق بايلىقتارى – سپورت سارايلارى, ستاديوندار, باسسەيندەر, سپورت زالدارى, ءتۇرلى سپورتتىق عيماراتتار, قۇرال جابدىقتار. ال رۋحاني بايلىقتارى – دەنە تاربيەسى مەن سپورت سالاسىنداعى ارناۋلى ءبىلىم, عىلىمي زەرتتەۋلەر, ادىستەمەلەر, تاجىريبەلەر, يدەيا­لار.

دەنە مادەنيەتى نەگىزىنەن 5 ۇلكەن بولىمدەرگە بولىنەدى: ولار – بازالىق, سپورت, قولدانبالى, ساۋىقتىرۋ جانە جەكە باس دە­نە مادەنيەتى. نەگىزگى دەنە مادە­نيە­تى­نە بالاباقشا, مەكتەپ, كوللەدج, جوو-داعى دەنە تاربيەسى ساباعى جاتادى.

مەكتەپتەردەگى «فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» ساباعىن دا تەك قانا «دەنە تاربيەسى» دەپ اتاۋ كەرەك. ورىس تىلىندە دە مەكتەپتىڭ دەنە تاربيەسى ساباعى «فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» دەپ دۇرىس اتالماعان. ل.پ.ماتۆەەۆتىڭ «تەوريا ي مەتوديكا فيزيچەسكوگو ۆوسپيتانيا» اتتى 1976 جىلى ماسكەۋدەگى «فيزكۋلتۋرا ي سپورت» باسپاسى­نان شىققان كىتابىنىڭ 12-بەتىن­دە «تەرمين «فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» يمەەت ي درۋگيە, بولەە ۋزكيە زناچەنيا. ۆو يزبەجانيە پۋتانيتسى پونياتي ەست سمىسل, پول­زۋياس تەرمينوم «فيزيچەس­كايا كۋلتۋرا» ۆ چاستنىح زناچەنياح, دوباۆليات سووتۆەتستۆۋيۋ­ششەە پريلاگاتەلنوە: «ليچنايا فيزيچەسكايا كۋلتۋرا», «شكولنايا فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» ي.ت.د.» دەپ جازىلعان. سوندىقتان ءبىز مەملە­كەتتىك تىلىمىزدەگى تەرمين­دەر­دى شاتاستىرماي دۇرىس قول­دا­نۋ ءۇشىن, رەسەي عالىمدارى سەكىل­دى دەنە مادەنيەتىنىڭ كەڭ ماعى­ناسى, دەنە مادەنيەتىنىڭ تار ماعىناسى دەمەي, مەكتەپتىڭ دەنە تاربيەسى ساباعىن تەك قانا «دەنە تاربيەسى» دەپ اتاۋىمىز كەرەك. انىقتاما بويىنشا: «دەنە تاربيەسى دەگەنىمىز – تاربيە­نىڭ ءبىر ءتۇرى, مىندەتتەرى قوزعالىسقا ۇيرەتۋ, دەنە قۋاتى قاسيەتتەرىن دامىتۋ جانە دەنە تاربيەسى مەن سپورت سالاسىندا تەوريالىق ءبىلىم بەرۋ». قازاق ماقالدارىندا ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق», «دەنى ساۋدىڭ جانى ساۋ» دەلىنگەن. حالىق دانالىعىن بىلدىرەتىن, وتە ورىندى ايتىلعان سوزدەر. دەمەك «دەنە تاربيەسى» ساباعى دەگەنىمىز – تەك جاتتىعۋلاردى ورىنداۋ عانا ەمەس, وقۋشىلاردى ەڭبەكسۇيگىشتىككە, قاجىرلىلىققا, توزىمدىلىككە, باتىلدىققا, باتىرلىققا, جىگەر­لى­لىككە, پاتريوتتىققا, وتانسۇي­گىش­­­تىككە تاربيەلەيتىن ءپان. ول ادام­نىڭ ءتانىن عانا ەمەس, جان دۇنيە­سىن, رۋحىن تاربيەلەيدى. دەمەك, «دەنە تاربيەسى» تەرمينى, ۇعىمى مەكتەپ ساباعىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن اشىپ, انىقتاپ, كورسەتىپ تۇر. 

مىنە, دەنە تاربيەسى, جاس­تار­دى, بالالاردى سپورتقا باۋ­لۋ سالاسىندا, ونىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە دۇرىس قالىپ­تاس­پاي وتىرعان اتاۋلار مەن تەر­مين سوز­دەر­گە قاتىستى ەسكە­رە­تىن ماسە­لەلەر كوپ. بىزگە نە­گى­زى كوپ كەشىك­پەي وسىنداي كەمشى­لىك­تەر­دەن ارىلۋ كەرەك.

ەركىن ۋانباەۆ,

س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ دوتسەنتى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

شىعىس قازاقستان وبلىسى