1975 جىلى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى جاس جازۋشىلاردى كينوعا تارتپاق بولىپ, ءبىر توپ جاس اقىن-جازۋشىلاردى كەشكىلىك كۋرسقا شاقىردى. كينونىڭ ەرەكشەلىگىمەن تانىستىردى, اكتەرلەر, رەجيسسەرلەر ساباق بەردى. ونىڭ سوڭى ماسكەۋ تۇبىندەگى كينوگەرلەردىڭ دەمالىس ۇيىنە بارىپ, وتاندىق, شەتەلدىك فيلمدەرمەن ەتەنە تانىساتىن ءبىر ايلىق كۋرستان وتۋىمىزبەن اياقتالدى. ودان قايتىپ كەلگەن سوڭ بارىمىزدەن بولاشاق ستسەناريدىڭ جوباسىن جازىپ اكەلۋدى تاپسىردى. مەن «گاۋھارتاس» پوۆەسى بويىنشا جوبا ەمەس, ستسەناريدىڭ العاشقى نۇسقاسىن تاپسىردىم. وسى نۇسقانىڭ ءوزى ستسەنارلىق كوللەگياعا ۇناپ قالىپتى. سودان جۇمىس قىزۋ باستالدى دا كەتتى. ستسەنارلىق كوللەگيانىڭ رەداكتورى تەلمان جانۇزاقوۆ, لاريك سون, باس رەداكتور ءابىش كەكىلباەۆ وسى ءبىرىنشى نۇسقا بويىنشا «قازاقفيلم» باسشىلىعىنا, مەملەكەتتىك كوميتەتكە اۆتورمەن كەلىسىمشارتقا وتىرۋدى ۇسىندى. كوپ ۇزاماي كەلىسىمشارتقا قول قويدىم. ەندىگى كەزەك, لاۆرەنتي سون ەكەۋىمىز ستسەناريدى باستان-اياق بىرنەشە رەت وڭدەپ, پروزالىق ءستيلدى كينو تىلىنە كوشىرگەن بولدىق. بارلىق تالقىلاۋ ءبىتىپ, وت پەن سۋدان امان وتكەن سوڭ «گوسكينونىڭ» سول كەزدەگى باس رەداكتورى قالتاي مۇحامەدجانوۆ ستسەناريدى قولتىعىنا قىسىپ, ماسكەۋگە جول تارتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, سول جىلى جوسپارداعى بىرنەشە ستسەناريدى ماسكەۋ جاراتپاي تاستاعان سوڭ, «قازاقفيلمنىڭ» بار ءۇمىتى «گاۋھارتاستا» عانا قالىپ ەدى. ەگەر بۇل ستسەناري دە جاراماي شىقسا كينوستۋديا بىردە-ءبىر اتالىمسىز قالعالى تۇر. دەمەك, اقشا دا جوق, ابىروي دا جوق. «قازاقفيلمنىڭ» جاعدايى مەن بەدەلى وداقتاس رەسپۋبليكالار بويىنشا ءبىر جىلدا بىردە-ءبىر تاتىمدى ستسەناري دايىنداي الماعان, شىعارماشىلىق بەلسەندىلىكتەرى دە, پوتەنتسيالى دا ەڭ تومەنگى دارەجەدەگى كينوستۋديا رەتىندە باعالانىپ, ونىڭ زاردابى الداعى جىلدارعا دا كەسىرىن تيگىزبەك.
ماسكەۋدە مىناداي قىزىق جاعداي بولىپتى. مەملەكەتتىك كوميتەت قىزمەتكەرلەرى ءبىر-ەكى كۇننىڭ ىشىندە ستسەناريدى مۇقيات وقىپ شىعىپ, نەگىزىنەن ۇناتىپتى دا, قالتاي مۇحامەدجانوۆتى ورتاعا الىپ: – ءبارى دۇرىس, قولداۋعا تۇرارلىق دۇنيە ەكەن. بىراق ۇلتتىق جاعىنان ۇلكەن ءبىر ولقىلىق بار. ستسەناريدە نەگە بىردە-ءبىر ورىس كەيىپكەرى جوق؟
سول كەزدە قالاعاڭ ءوزىنىڭ وتكىر تىلدىلىگىنە باسىپ:
– دۇرىس بايقاعانسىزدار. ول ولقىلىقتى ءوزىمىز دە بىلگەن ەدىك. ستسەناري قويشىلار ومىرىنەن عوي. ال قازاقستاندا سيىر باققان, شوشقا باققان ورىستار كوپتەپ تابىلعانىمەن, قوي باعىپ جۇرگەن بىردە-ءبىر ورىستى تابا المادىق, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. قالاعاڭنىڭ بۇل دايەكتى دالەلىنە وتىرعاندار دۋ ك ۇلىپ جىبەرىپتى دە, ستسەناريدى بەكىتىپ, ءمورىن باسىپ, باس رەداكتوردىڭ قولىن قويدىرىپ, الماتىعا قۋانىشپەن قايتارىپتى.
قالاعاڭنىڭ ماسكەۋدەن وسىلاي ولجالى كەلۋى بۇكىل كينوگەرلەر ءۇشىن ۇلكەن توي بولدى. بىرىنشىدەن, جالعىز ستسەناري امان-ەسەن بەكىدى, ەكىنشىدەن, «قازاقفيلم» ءبىر دە ءبىر ستسەناري دايىنداي المادى» دەگەن جامان اتتان قۇتىلدى.
كينوستسەناري توڭىرەگىندە مۇنداي دا وقيعالار ءجيى بولىپ تۇراتىنىنىڭ تالاي كۋاسى بولىپ ەدىك.
بۇل – 1975 جىلدىڭ ماۋسىم ايى بولاتىن. كينوستۋديانىڭ جوسپارى بويىنشا فيلم وسى جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنان قالدىرماي پرەمەراسىن وتكىزۋ كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا, فيلم «وتكىنشى» فيلم بوپ, كەلەسى جىلعا ىسىرىلادى دا, «قازاقفيلمنىڭ» باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەلى تۇر.
مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى كامال سمايلوۆ شۇعىل تۇردە ءتۇسىرۋ توبىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىرىپ, اكتەرلەردى ءبىر-ەكى كۇندە بەكىتىپ, زەت بوشاەۆتى كارتينا ديرەكتورى ەتىپ تاعايىنداپ, اسىعىس تۇردە تالدىقورعان وبلىسىنىڭ قاپال اۋدانىنداعى «اقسۋ» سوۆحوزىنىڭ «بالا ساز» دەپ اتالاتىن عاجايىپ سۇلۋ جايلاۋعا اتتاندىردى دا جىبەردى. «اقسۋ» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى مەنىڭ تۋعان قايىناعام الماتاي جارمۇحامبەتوۆ اۋداننىڭ كەلىسىمىن الدى دا, ءتۇسىرۋ توبىن سول جەرگە ورنالاستىرىپ, فيلمگە قاجەتتى 200 باس قويدى ولاردىڭ الدىنا سالىپ بەردى.
1975 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا, كينو ۇيىندە ءفيلمنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. وسى پرەمەرانىڭ ارقاسىندا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى اتاۋسىز قالۋ قاۋىپىنەن قۇتىلىپ, رەجيسسەر ءشارىپ بەيسەمباەۆ پەن باس وپەراتور اسحات اشراپوۆ باستاعان ءتۇسىرۋ توبىنا العىس جاريالاندى.
«قىز جىبەكتەن» كەيىنگى تابىستى فيلمدەردىڭ ءبىرى دە «گاۋھارتاس» بولدى. بۇل كارتينا جاس اكتريسا جاننا قۋانىشەۆا مەن ءانۋار بورانباەۆتى بۇكىلوداققا كەڭىنەن تانىتقان كينو بولدى. ويتكەنى 1976 جىلى فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) قالاسىندا وتكەن بۇكىلوداقتىق كينوفەستيۆالعا قاتىسقان «گاۋھارتاس» (ورىسشا نۇسقاسى – «حراني سۆويۋ زۆەزدۋ») فەستيۆال ساراپشىلارىنىڭ ۇلكەن ىقىلاسىنا بولەندى. سالتانات بەينەسىن شىنايى جاساپ شىققانى ءۇشىن جاننا قۋانىشەۆا «ۇزدىك ايەل بەينەسىن جاساعانى ءۇشىن» دەگەن ارنايى جۇلدەگە يە بولدى.
وسى رولدەن كەيىن كينو الەمىنە اتى ايگىلى بولعان جاننا بۇدان كەيىن باسقا دا فيلمدەردە باستى رولدەردە وينادى.
2018 جىلدىڭ 21 ءساۋىر ايىنداعى نومىرىندە «الماتى اقشامى» گازەتى «قازاق كينوسىنىڭ گاۋھارتاسى» دەگەن ماقالا جاريالادى. وندا جاننا قۋانىشەۆانىڭ 50 سەريالى «تاعدىرلار توعىسى» («پەرەكرەستوك»), «استانا – ماحابباتىم مەنىڭ», «شەگىرتكە» («سارانچا») اتتى تەلەسەريالدارعا تۇسكەنىن, بىراق ول قالىڭ كورەرمەنگە وسىدان 40 جىلدان استام بۇرىن تۇسىرىلگەن «گاۋھارتاس» ءفيلمى ارقىلى ەستە قالدى» دەپ جازدى.
«مەن ەپيزودتىق, ەكىنشى رولدەرگە تۇسپەيمىن», دەپ جاۋاپ بەرىپتى اكتريسا جۋرناليسكە. – قازىر قاراپ وتىرسام, جاس اكتريسالار قايداعى ءبىر رومانتيكالىق كەيىپكەرلەردى وينايدى. وندا ءومىردىڭ شىندىعى از, سودان كەيىن كورەرمەندى سەندىرە المايدى. مەن ءاربىر ادام ءوز ىسىمەن اينالىسۋى كەرەك دەپ بىلەمىن. اكتەر بىردە رەجيسسەر, بىردە پروديۋسەر بولعىسى كەلەدى, ەكى كەمەنىڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ, اقىر سوڭىندا ءوزىن جوعالتىپ الادى».
قازاق كينوسىنىڭ گاۋھارتاسى اتانعان اكتريسانىڭ بۇل باتىل پىكىرى بۇگىنگى بىرسىدىرعى, ۇساق ەموتسياعا قۇرىلعان, وقيعاسى ومىردەن الشاق سەريالدارعا بەرىلگەن باعا دەۋگە بولادى. بۇل, ارينە, جەكە ادامنىڭ, كينووندىرىسى تەحنيكا, تەحنولوگيا جاعىنان جوعارى پروفەسسيونالدىق دەڭگەيگە كوتەرىلمەگەن ەلدىڭ جاعدايىنا بايلانىستى ايتىلعان پىكىر. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدە پروديۋسەر, رەجيسسەر, اكتەر دەگەن پروفەسسيانىڭ ارا جىگى تولىق انىقتالا قويعان جوق. رەسەي دە بىزدەن الىستاي الماي ءجۇر. ال كينوونەرى يندۋستريا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ەلدە پروديۋسەر, اكتەر, ءتىپتى رەجيسسەر مىندەتتەرىن ءبىر ادام اتقارا بەرەدى.
كينونىڭ قۇندىلىعى – ستسەناريدىڭ نەگىزىندە. كينو ءتۇسىرۋشى كومپانيانىڭ ءاربىر مۇشەسى ستسەناريدى تۇگەل وقىپ, تالقىلاپ, پىكىرلەرىن قوسادى. كينوستۋديانىڭ ستسەنارلىق كوللەگياسىنىڭ كوپتەگەن تالقىلاۋلاردان ءوتىپ بارىپ بەكىتىلگەن ادەبي ستسەناري ءتۇسىرۋ الاڭىنا بارعان سوڭ دا تۇزەتۋلەرگە ۇشىراپ جاتادى. ال بەلگىلى اكتەرلار رەجيسسەر ۇسىنعان ستسەناري نۇسقاسىمەن تۇبەگەيلى كەلىسپەي, فيلمگە تۇسۋدەن باس تارتۋى, نەمەسە ءوزىنىڭ ستيلىنە سايكەس كوپ وزگەرىستەر جاساۋدى تالاپ ەتۋى دە مۇمكىن. مۇنداي تاجىريبە كينووندىرىسى دامىعان ەلدەردە ءجيى ۇشىراسىپ جاتادى. ويتكەنى ولاردا كينووندىرىسى ساپالىق جاعىن بىلاي قويعاندا ساندىق جاعىنان وتە باي. دەمەك, ولاردىڭ الدىندا ءرول تاڭداۋدىڭ مول مۇمكىندىگى تۇر. سولاي بولا تۇرسا دا, ەڭ اتاقتى دەگەن كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندەگى كينوشەدەۆر بوپ ەسەپتەلەتىن تۋىندىلاردىڭ ءوزى ماعىنالىق, ماقساتتىق جاعىنان شىندىق تۇرعىسىنان تالداي كەلگەندە, ولاردىڭ تۇپكى ماقساتىنىڭ نەگىزسىز, ءالجۋاز ەكەنىنە, شىندىق تۇبىنە ۇڭىلمەيتىن, نەمەسە ۇڭىلگىسى كەلمەيتىن كۇلكىقۇمار كورەرمەنگە ارنالعان ەرتەگى رەتىندە وڭاي «جۇتىلا» سالاتىن كينوبايكا ەكەنىن بىلگىر سىنشىلار اڭعارماي قالعان جوق. ءتىپتى ەڭ اتاقتى ەيزەنشتەيننىڭ توڭىرەگىندە دە نەشە ءتۇرلى وسەك-اياڭدار تولىپ جاتىر.
شەتەل كورەرمەندەرى كەڭەس وداعىندا كينوكومەديانىڭ شەدەۆرى بوپ قالىپتاسقان «بريلليانتوۆايا رۋكا», «كاۆكازسكايا پلەننيتسا», «يرونيا سۋدبى» فيلمدەرى كۇلكىدەن گورى كۇدىك شاقىراتىن تۋىندىلار. رەسەيدىڭ ەڭ اتاقتى كينوزەرتتەۋشىسى دەنيس گورەلوۆ «رەسەي كورەرمەندەرىنىڭ ەڭ سۇيىكتى فيلمدەرى ميف پەن الدامشى وقيعالارعا قۇرىلعان» دەپ باتىل پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن. بۇل فيلمدەردى اشىق فينال, جابىق فينال دەگەن كونسترۋكتيۆتى تەورياعا سالىپ باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. «ەيزەنشتەيننىڭ بار ماقساتى – قايتكەن كۇندە دە كورەرمەنگە اسەر ەتۋ» دەپ ءبىز كۇتپەگەن, مۇلدە توسىن باعا بەرگەن دەنيس گورەلوۆ ويىن ارمەن قاراي جالعاستىرا كەلە بۇدان دا قاتتى سىن ايتادى. سەرگەي ەيزەنشتەيننىڭ اتاقتى «وكتيابر» دەگەن فيلمىنە جازعان ونىڭ رەتسەنزياسى مىناداي سوزدەرمەن باستالادى: «سەرگەي ميحايلوۆيچ وچەن ليۋبيل دوحلىح دەتەي. ي ەسلي پريسموترەتسيا – ەيزەنشتەين دەيستۆيتەلنو كروۆوجادنىي اۆتور. ەيزەنشتەين دەلال تو, چتو سەيچاس دەلاەت لارس فون تريەر. ەگو گلاۆنوي زاداچەي بىلو ليۋبوي تسەنوي پروبيت تۋ موزول, كوتورايا ناروسلا نا سەردتسە ۋ ليۋدەي. ون سنيمال پوسلە گراجدانسكوي ۆوينى ي رازرۋحي: ەگو زريتەلي ناۆيداليس تاكوگو, چتو يح نۋجنو بىلو پروتارانيت سو ستراشنوي سيلوي. ي لارس فون تريەر ي سەرگەي ميحايلوۆيچ – ليۋدي, بەزۋسلوۆنو, بەسسوۆەستنىە: وني ليۋبوي تسەنوي دولجنى پرويزۆەستي ۆپەچاتلەنيە (گازەتا «كومسومولسكايا پراۆدا», 1-8 اۆگۋستا 2018 گ.).
تۇپكى ماقساتى نەگىزسىز «بريلليانتوۆايا رۋكا» كومەدياسىنىڭ وقيعاسى دا مەيلىنشە ابسۋردتى تاريح: «گيپرورىبا» دەگەن مەكەمەنىڭ اعا ەكونوميسى شەتەلەگە بارعان كەزدە ونىڭ «سىنعان» قولىنا بريلليانتتاردى تىقپالاپ, داكەمەن تاڭىپ بەرەدى دە, قوياندار تۋرالى ولەڭ ايتقىزىپ, ۇيىنە قايتارادى. نەگە؟ كونترابانديستەر نەنى ماقسات ەتتى؟ قىمباتشىلىق پەن دەفولت مەڭدەگەن كەڭەس وداعىندا «موسكۆيچ» ساتىپ الۋ ءۇشىن بە؟ ودان دا ول كەيىپكەرلەرىن تۇركياعا اتتاندىرسا وقيعا نانىمدىراق بولماس پا ەدى؟ رەجيسسەر لەونيد گايداي مەن ونىڭ قوسىمشا اۆتورلارى ياكوۆ كوستيۋكوۆسكي جانە موريس سلوبودسكوي بۇل ستسەناريدى ساتۋ ءۇشىن تالاي ماشاقاتتى باستان كەشىردى. بارلىق ينستانتسيادا الدارىنان تاس قامالداي توسقاۋىل كەزدەسە بەردى. اقىرىندا ولار ۇياتسىزداۋ وتىرىك اننوتاتسيا جازىپ, ورتالىق كوميتەتكە, «گوسكينوعا» ۇسىندى, ولار بىلاي دەپ شىلعي وتىرىكتەن تۇراتىن زاياۆكا جازدى: «سوڭعى جىلدارى سوۆەت اقشاسى ءبىرشاما نىعايىپ, حالىقارالىق ۆاليۋتا ارەناسىندا بەدەلدى پوزيتسياعا اينالىپ وتىر. ال كونترابانديستەر بولسا كسرو-عا التىن مەن بريلليانتتاردى وتكىزىپ, ونى اقشاعا اينالدىرىپ, سول اقشانى ەلىمىزدىڭ ساۋدا اينالىمىنان شىعارىپ, ءوز ەلدەرىنە الىپ كەتپەك». كەرەمەتى سول, جوعارى جاقتاعى بيلىك وسى ۋاجگە سەنە قالدى! ال فيلم ەكرانعا شىققان سوڭ «بۇل قالاي؟» دەپ سۇراعان ەشكىم بولعان جوق. بارتولد برەحت ايتاتىن «بەسىنشى قۋلىق – تسەنزۋرانى الدارقاتا ءبىلۋ» دەگەن وسى بولسا كەرەك.
كوركەم شىعارماعا, اسىرەسە كوپشىلىكتىڭ ساناسىنا بىردەن اسەر ەتەتىن كوركەم فيلمدەرگە نەگىزىنەن بەس ءتۇرلى كوزقاراس بار.
1.تسەنزۋرانىڭ كوزقاراسى (بيلىكتىڭ)
2.ينتەلليگەنتسيانىڭ كوزقاراسى
3.سىنشىلاردىڭ كوزقاراسى
4.كوپشىلىكتىڭ كوزقاراسى
5.ءتۇسىرۋشى توپتىڭ كوزقاراسى
ءتۇسىرۋشى توپتىڭ كوزقاراسى بەسەنەدەن بەلگىلى – ولاردىڭ تۋىندىسى ءوز ويلارىنشا ءسوز جوق بەستسەللەر. ولار بۇل پىكىرلەرىن جانىن سالا قورعايدى. دالەلدەيدى. جەڭەدى. ال تۋىندى شىن مانىندەگى كوركەم تۋىندى بولسا, قانشاما كەدەرگىلەردى جەڭە وتىرىپ, ەرتە مە, كەش پە جالپىحالىقتىق شەدەۆرگە اينالادى, نەمەسە سورەدە ۇزاق ساقتاۋعا ءتۇسىپ, كەيبىرەۋى سول بويى ۇمىتىلادى. كەيبىرەۋلەرى ارحيۆتەن قايتا شىعىپ, كورەرمەندەرمەن قايتا تابىسادى. تسەنزۋرانىڭ قاتال قاھارىنا ۇشىراعان كەيبىر كينولەنتالاردى اراعا ۇزاق ۋاقىت سالىپ قايتا «تەكسەرۋدەن» وتكىزگەندە, ساياساتقا دا, قوعام ومىرىنە دە, زامان تالابى مەن مورالدىق قاعيدالارعا قيراتىپ جىبەرەردەي زيان كەلتىرە قويمايتىن زالالسىز دۇنيەلەر ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ, ءبىر كەزدەگى شەكتەن تىس كورسەتكەن تسەنزۋرانىڭ جويقىن سىنىنا كۇلە قارايتىن كەزدەرىمىز از بولعان جوق.
رەسەيدىڭ ىشكى نارىعىندا «موسكۆا سلەزام نە ۆەريت» ءفيلمى «پيراتى حح ۆەكا» فيلمىنەن كەيىنگى ەڭ كاسسالىق فيلم بوپ, «وسكار» سىيلىعىنا يە بولدى. كينوتانۋشى دەنيس گورەلوۆتىڭ پىكىرىنشە, ول دا «قيالدان تۋعان ادەمى ەرتەگى». بۇل فيلممەن قاتار باسقا دا سالماقتى كينوتۋىندىلار كونكۋرسقا ءتۇسىپ ەدى, ال رەسەي كارتيناسىنىڭ جەڭىسىن كەزدەيسوقتىق دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. رەجيسسەر مەنشوۆتىڭ تۇپكى ماقساتىنىڭ ءوزى ايەل كورەرمەندەرگە ۇناۋ ەدى. ول سول ماقساتىنا تۇگەل جەتتى دەۋگە بولادى. دالىرەك ايتقاندا, 40+ جاستاعى ايەلدەر ءۇشىن بۇل شىعارما ەرەكشە باعالاندى. ناعىز ءومىرىم ەندى باستالدى دەپ ويلايتىن ايەلدەر ءۇشىن كاتەرينانىڭ ءومىرى يدەالعا اينالدى. كارەرا ءۇشىن وجەتتىكپەن ورگە ۇمتىلۋ, الاسۇرىپ جۇرگەندە ارمانداعان ناعىز ەركەككە جولىعۋ, ونىسى تەمەكى تارتپايدى, اراق ىشپەيدى, ماشينا جوندەي الادى, تاماق ىستەپ, ىدىس جۋادى, ءتىپتى ەرەگىسكەن ادامىمەن ەر جىگىت رەتىندە تۇمسىعىن دا بۇزا الاتىن قۇداي بەرە سالعان ەرەكشە جارالعان جان. سولاي بولا تۇرسا دا, بەت-الپەتى مىنەزىمەن ءتىل تابىسا المايتىن ينتەلليگەنت الەكسەي باتالوۆتىڭ بەت-الپەتى ۇيلەسپەي-اق تۇر. بۇل ءرولدى العاشقى كەزدە مەنشوۆتىڭ ءوزى ويناماق بولعان ەدى, ول ويىنان اينىعانى كينونىڭ ءساتتى شىعۋىنا باستى سەبەپ بولدى. مەنشوۆ بۇل ءرولدى قۇردىمعا جىبەرەر ەدى. سويتە تۇرا, فيلم وقيعاسىنىڭ ءوزى قيالعا جۋىق ەرتەگى. قاجىرلى ەركەك, قاجىرلى ايەل, بۇل ەكەۋى قاتار ءومىر سۇرە المايدى. ەكەۋىنىڭ ءبىر شەڭبەردە توعىسۋى ماشينانىڭ رۋلىنە ەكى ادام وتىرعانداي قيسىنسىز قيال سەكىلدى. كاتەرينا ەكراندا ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن وجەت ايەل بوپ كورىنۋ ءۇشىن بارىن سالىپ باققان. ول ارەكەتىنە يلانا قويۋ قيىن-اق. بىراق رەجيسسەردىڭ دە, اكتريسانىڭ دا بەرىك سەنگەن ءبىر وبەكتىسى بار, ول – زالدا وتىرعان ايەل كورەرمەندەرىنىڭ اڭعال پسيحولوگياسى. كينونى كورىپ وتىرىپ ولاردىڭ: «مەن دە وسىندايمىن, مەن دە مۇلتىكسىز باتالوۆتى جاقسى كورەمىن, ويتكەنى ول جۇرتتىڭ ءبارىن پيكنيككە شاقىرىپ, ايەلدىڭ قولى كاۋاپ پىسىرۋگە يكەمسىز ەكەنىن اشىق ايتا الادى». ايگىلى كينوزەرتتەۋشىنىڭ ساركازمگە تولى پىكىرى توسىن بوپ كورىنگەنمەن كينوتانۋ الەمىندە وتكىر دە شىنشىل پايىمداۋلارىمەن تانىمال بولعان ادامنىڭ پىكىرىنە داۋ ايتۋ قيىن.
الەمدىك كينوتانۋ ىلىمىندە اعىمدىق ۋاقىت (لينەينوە ۆرەميا) جانە اعىمدىق ەمەس ۋاقىت (نەلينەينوە ۆرەميا) دەگەن كينوجاساۋ ونەرىندە اسا قاجەتتى تەرمين بار. الەمدەگى بارلىق كينوتۋىندى وسى ەكى نەگىزگى تەرميننىڭ توڭىرەگىندە جاسالادى. ولاردى قالاي تۇسىنەمىز؟
فيلمدەگى وقيعا بىرىنەن سوڭ ءبىرى دامىپ, كورەرمەن ءۇشىن تۇسىنىكتى تۇرعىدا باياندالاتىن بولسا, ءبىز ونى اعىمداعى ۋاقىت دەپ اتايمىز. ياعني, فيلم وقيعاسىنا جۇمسالاتىن ۋاقىت.
اعىمدىق ۋاقىتتاعى فيلمدەردىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىن امەريكالىق اتاقتى كينورەجيسسەر ستەنلي كۋبريك جاسادى. XX عاسىرداعى ەڭ تالانتتى, ەڭ ىقپالدى رەجيسسەرلەردىڭ ءبىرى.
ءوزىن بولاشاقتا كينودراماتۋرگ, رەجيسسەر, كينواكتەر بولۋعا دايىنداعان, نەمەسە كينوونەرىمەن ءومىرىن بايلانىستىرعىسى كەلگەن ادام ءۇشىن ستەنلي كۋبريكتىڭ ومىرىمەن, رەجيسسەرلىك ەرەكشەلىگىمەن تانىسىپ وتكەن ارتىق بولماس دەپ ويلايمىن. الەمدەگى بارلىق ۇلى رەجيسسەرلەردىڭ جۇمىس تاسىلدەرى الۋان ءتۇرلى بولعانمەن, نەگىزگى پرينتسيپتەرى ءبىر-بىرىنە ۇقساس, ال, كۋبريكتىڭ رەجيسسەرلىك ءستيلى ەشبىر جانعا ۇقسامايدى. ول – جۇمىس بارىسىندا ءوزىن دە, وزگەنى دە ايامايتىن, كەيدە ساۋ مەن جىندىنىڭ اراسىنداعى رەجيسسەر بوپ باعالاناتىن ەرەكشە تۇلعا. ول 1928 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1999 جىلى ءوزىنىڭ ەڭ اتاقتى فيلمدەرىنىڭ ءبىرى –
«س شيروكو زاكرىتىمي گلازامي» ءفيلمىن ءتۇسىرىپ بىتكەن سوڭ ءبىر جەتىدەن كەيىن كەنەتتەن قايتىس بولدى.
ستەنلي كۋبريك – كينو تاريحىنداعى ەڭ تۇيىق, ەڭ ەكستروۆاگانت رەجيسسەرلەردىڭ ءبىرى. كينو ماماندارى ونىڭ ساۋ ادامعا ۇقسامايتىن قيسىق-قىڭىر مىنەزى مەن بىربەتكەيلىگىن, ءوز دەگەنى بولماسا جان ادامنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسپايتىن, اۋرۋشاڭ, پەرفەكتسيونيزمگە شالدىققان رەجيسسەر ەكەنىن تۇگەل مويىنداپ بىتكەن ەدى. ول ءبىر ءفيلمدى بىرنەشە اي بويى, ءتىپتى جىلدار بويى تۇسىرۋدەن تايمايتىن. ول
«س شيروكو زاكرىتىمي گلازامي» ءفيلمىن 15 ايدا ءتۇسىرىپ ءبىتتى, بۇل گيننەسستىڭ كىتابىنا ەنگەن رەكورد ەدى. 15 اي ازاپپەن تۇسىرىلگەن ماتەريالدىڭ مونتاجداۋ كەزىندە ءبىر پايىزىن عانا پايدالاناتىن. «سيانيە» لەنتاسى ءدال وسىنداي جاعدايدى باستان كەشىردى. ول قيالىندا كورىپ شىققان كينو مەن ءتۇسىرىپ جاتقان شىعارماسى بارلىق ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن شىن ومىردەگى لەنتامەن سايكەس بولعانشا ءبىر ەپيزودتى 70-80, كەيدە جۇزدەن اسا دۋبل جاساتتىراتىن. اكتەرلەر ابدەن قالجىراپ, ارىپ-اشىپ, جىندانۋدىڭ از-اق الدىندا جۇرەتىن. ابدەن ىزالانعان اكتەرلەردىڭ ءبىرى ونى بالتالاپ ولتىرگىسى دە كەلگەن كەزى بولعان دەسەدى. «ول ءوزىنىڭ بولاشاق فيلمدەرى ءۇشىن كوپ شىعارمالار وقىدى», – دەپ ەسكە الادى ونىڭ سەكرەتارشاسى. كۋبريك سول كەزدەگى ايگىلى رومانداردى ارنايى تاپسىرىسپەن قۇشاق-قۇشاق ەتىپ الدىرتىپ, كابينەتىن تارس جاۋىپ الىپ, كۇنى-ءتۇنى وقۋمەن بولدى. اندا-ساندا جابىق ەسىكتىڭ ار جاعىنان اشۋعا تولى ىزالى ايعاي, تارس-تۇرس ەتكەن دىبىستار عانا ەستىلىپ جاتتى. ول – لاقتىرىلعان بەستسەللەر كىتاپتاردىڭ تارسىلى ەدى.
كەنەتتەن ول جىم-جىرت بولا قالادى. ونىڭ قولىندا ستيۆەن كينگتىڭ «سيانيە» اتتى شىعارماسى ەدى. نەگىزىنەن بۇل – از عانا ادام قاتىساتىن, وقيعاسى ءبىر عانا قوناقۇيدە وتەتىن كامەرالىق فيلم. بار بولعانى كەيىپكەردىڭ بارعا كىرىپ, وندا ءبىر توپ ەلەستەرمەن كەزدەسەتىن كورىنىستى ءتۇسىرۋ الدىنداعى رەپەتيتسيانى التى اپتا بويى جۇرگىزسە, سول ەپيزودتى ءتۇسىرۋ ءۇشىن اكتەر دجەك نيكولسوندى جۇزگە جۋىق دۋبل جاساتىپ, ونى ەسىنەن اۋىستىرۋعا شەيىن تيتىقتاتىپ ءبىتىردى. ال باستى كەيىپكەردىڭ ايەلىنىڭ ءرولىن ويناعان شەمي ديۋۆالدىڭ جۇيكەسىنىڭ توزعانى سونشا, ءتۇسىرىلىم بىتكەندە شاشىنىڭ جارتىسىنان ايىرىلادى. كۋبريك مانياك-رەجيسسەر. ول ءتۇسىرۋ الاڭىندا اكتەرلەردى شەگىنە جەتكىزىپ قاجىتۋ ارقىلى ولاردىڭ اكتەر ەكەنىن ۇمىتتىرىپ جىبەرەتىن جاعدايعا اپارۋدى ماقسات ەتەتىن. 80, 90 دۋبلدەن كەيىن ەسەڭگىرەپ بىتكەن اكتەرگە العاشقىلاردىڭ ءبارىن جوققا شىعارىپ, اكتەرگە دە, فيلمگە دە, وزىنە دە قاجەتى جوق باسقا دۋبل جاساۋعا ماجبۇرلەيتىن. فيلم ءتۇسىرىلىپ بولعانشا ول ۇيقى كورمەيتىن. جۇرتتىڭ ءبارى شىرت ۇيقىدا جاتقاندا, ول كەنەت ستيۆەن كينگكە تەلەفون سوعىپ: «ايتىڭىزشى, ءسىز قۇدايعا سەنەسىز بە؟» دەپ تۇنگى ۇيقىسىن بۇزۋدان تايمايتىن.
توم كرۋز بەن نيكول كيدمان
«س شيروكو زاكرىتيمي گلازامي» فيلمىنە تۇسۋگە كەلىسىم بەرىپ, نە ءۇشىن شارتقا قول قويعاندارىن تۇسىنبەي-اق ءوتتى. ولار فيلمگە تۇسۋگە شارتقا وتىرا سالعاندارى ءۇشىن وكىنۋمەن بولدى. ءتۇسىرۋ كەزىندە ازاپ پەن توزاقتىڭ ءتۇر-تۇرىنەن وتكەن ايگىلى اكتەر دجەك نيكولسون رەجيسسەردى بالتالاپ ولتىرگىسى كەلسە, توم كرۋز ونى بۋىندىرىپ ولتىرە سالعىسى كەلگەن. پەرفەكتسيونيزمنىڭ ۋشىققان ءبىر ستادياسىندا كۋبريك, شىن مانىندە پسيحيكالىق اۋىتقۋعا ۇشىراپ, ونى اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ ەمدەتۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلىپ قالدى. كەيىپكەردىڭ سەرۋەندەپ, قىدىرىپ جۇرگەن ءساتىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن ازاپقا تولى 46 اپتا جۇمساعان رەجيسسەردى دەنى ساۋ دەپ كىم ايتا قويسىن؟ كينوتوپ تۇگەلدەي ارىپ-اشىپ, ەكىنشى رەت كۋبريكتىڭ قۇرىعىنا تۇسپەۋگە انت-سۋ ىشكەن اكتەرلەر «ۋھ» دەپ امان-ەسەن ءفيلمدى بىتىرگەن سوڭ ءبىر جەتىدەن كەيىن ستەنلي كۋبريك–تيران, مانياك-رەجيسسەر كەنەتتەن قايتىس بولا سالدى.
فيلم بىتكەن سوڭ توم كرۋز اسقازان اۋرۋىنا شالدىعىپ (يازۆا), ايەلىمەن اجىراسىپ تىندى. فيلمدە اكتريسا كيدمان ويناعان قىسقا عانا كورىنىس بار. ەكراننان كورگەندە الىپ بارا جاتقان جۇگەنسىزدىك بايقالمايدى, ال ءتۇسىرۋ كەزىندە ءوتىپ بارا جاتقان كەلبەتتى بەيتانىس ەركەكپەن «جاتا كەتۋ» ەپيزودىن كۋبريك 50 رەت, ءارتۇرلى پوزادا ءتۇسىرىپ, كۇيەۋى توم كرۋزدى ءتۇسىرۋ الاڭى تۇگىلى, پاۆيلون ماڭىنا دا جولاتپاي قويدى. پرەمەرادان سوڭ ءبىر جارىم جىل وتكەندە كرۋز بەن كيدمان اجىراسىپ, «ەرلى-زايىپتى» دەگەن ستاتۋستارىمەن قوش ايتىستى. سولاي بولا تۇرسا دا, ءفيلمنىڭ پرەمەراسىنان سوڭ توم كرۋز باسقا فيلمدەردەن تاباتىن 40 ميلليون دوللارلىق قالاماقىسىنان ايرىلعانىنا, دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاعانىنا, ايەلىنەن اجىراسقانىنا قاراماستان, كۋبريكتى كەشىرە ءبىلدى. ءوز دەگەنىنەن قايتپايتىن ديكتاتور, تيران, ەسالاڭ, مانياك-رەجيسسەردىڭ تابيعاتىنا تۇسىنىستىكپەن قارايدى. ويتكەنى, ستەنلي كۋبريك كوسموسقا دەپ گولليۆۋدتىق كورىنىستى (2001 جىلعى ساۋدا ورتالىعىنداعى قايعىلى وقيعانى) سول وقيعادان ونداعان جىل بۇرىن, 1968 جىلى تۇسىرگەن «2001: كوسموس وديسسەياسى» دەگەن فيلمىندە كورەگەندىكپەن بولجاي ءبىلدى. «زاۆودنوي اپەلسين» فيلمىمەن ميلليونداعان كورەرمەننىڭ ساناسىن ءدۇر سىلكىندىردى, «تسەلنومەتالليچەسكايا وبولوچكا» فيلمىندە ۆەتنامداعى اسكەرگە جاڭا الىنعان جاسوسپىرىمدەر ءومىرىن شىنايى كورسەتە ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا تاعى دا ميلليونداردىڭ كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتە ءبىلدى.
ونىڭ جۇمىس كابينەتىندە «ناپولەون» دەپ اتالاتىن بولاشاق ءفيلمنىڭ جوباسى تابىلدى. كەزىندە ول وسى جوباسىنا فانتاستيكالىق قارجى تالاپ ەتكەن ەكەن. بىراق پروديۋسەرلەر بانكروتقا ۇشىراپ قالۋىمىز مۇمكىن دەپ, ول جوبانى قارجىلاندىرۋدان باس تارتادى.
بالكىم, كەزەكتى ءبىر شەدەۆر كۋبريكپەن بىرگە ولگەن شىعار. ول يمپەراتور ناپولەوننىڭ رولىنە دجەك نيكولسوندى, يمپەراتريتسانىڭ رولىنە جوزەفينا ودري حەپبەرندى شاقىرماق بولعان ەكەن. كۋبريكتى كورگەن ازابى ءۇشىن بالتالاپ ولتىرمەك بولعان نيكولسون مۇنداي ازاپتىڭ ەكىنشى ءتۇرىن قايتا كورۋگە كەلىسىم بەرە قويار ما ەكەن؟ بۇل – تاريحي جۇمباق سۇراق.
بارلىق فيلمدەرى قۇرىلىمدىق جاعىنان اشىق فينالعا جاتاتىن ستەنلي كۋبريكتىڭ رەجيسسەرلىق مەكتەبى جاپپاي ۇلگى تۇتاتىن ۇيرەنۋ مەكتەبى بولماسا دا, ىزدەنۋ, كورۋ, تاڭداۋ, سەنۋ, يدەيا جولىندا ءوزىن اياماۋ, مەيلىنشە ەڭبەكسۇيگىشتىك جاعىنان كەلگەندە ونىڭ شىعارماشىلىق كرەدوسىنان ساباق الۋدىڭ بولاشاق كينەماتوگرافيستەر ءۇشىن ەش ارتىقتىعى جوق.
دۋلات يسابەكوۆ