تۇعىرى بيىك تۇلعا

بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قاي­راتكەرى حاميت راقىشەۆ الماتى وبلىسى, قاسكەلەڭ اۋدانى اباي اۋىلىندا شارۋا­ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى قوشان راقىشەۆ اۋىلداعى كەڭشاردا جۇمىسشى, مالشى, شەشەسى ماعريپا ۇلكەن وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان. ولار سەگىز بالانى دۇنيەگە اكەلگەن ارداقتى جاندار ەدى. راقىشەۆتار اۋلەتى ەل اراسىندا وزدەرىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن, حالىققا جاساعان قىزمەتتەرىمەن, ورناتقان دۇرىس قارىم-قاتىناستارىمەن سىيلى وتباسى. حاميت قوشان ۇلى 1973 جىلى ال­ماتىداعى قۇرىلىس تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ, تۋعان اۋىلى اباي اتىنداعى سوۆحوز­دا قۇرىلىسشى بولىپ جۇمىسقا قابىل­دانادى, كوپ ۇزاماي شەبەر قىزمەتىنە بەكىتىلەدى. سودان كەيىنگى جىلدارى اعا ينجەنەر, اعا پروراب بولىپ, ءوزىن جان-جاقتى دايىندالعان ىسكەر مامان ەكەنىن كورسەتەدى. العىر ازاماتتىڭ ەرەكشە قا­بىلەتىن بايقاعان اۋدان باسشىلارى ونى اباي اتىنداعى قۇس فابريكاسى دي­رەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندايدى. ول 1981-1983 جىلدارى قاسكەلەڭ اۋدانى لەنين كەڭشارى تۇتىنۋشىلار قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ۇلكەن الماتى كەڭشارى تۇتىنۋشىلار قوعامىنىڭ توراعاسى, ىلە اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 1983 جىلدان باستاپ حاميت قوشان ۇلى شا­مال­عان كەڭشارى تۇتىنۋشىلار ودا­عىنىڭ توراعاسى, 1984-1986 جىلدارى جامبىل اۋدانىنىڭ تۇتىنۋشىلار ودا­عىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. وسى كەزدەردە حاميت قوشان ۇلى حا­لىق­ت­ىڭ بەل ورتاسىندا بولىپ, ءوزىنىڭ ۇيىم­داستىرۋشىلىق قابىلەتتەرىن كور­سەتىپ, ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتەتىن جان ەكەنىن تانىتا ءبىلدى. ۇلكەن جۇرەكتى ازاماتتىڭ ىستەگەن جاقسى ىستەرىن, ەلگە جا­ساعان قامقورلىقتارىن سول كەزدەردە بىرگە قىزمەت ىستەگەن اعا بۋىن وكىلدەرى ءالى كۇنگە دەيىن ەستەرىنەن شىعارماي, تولعانىسپەن ايتاتىنىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ ءجۇرمىن.

قاسيەت قونىپ, قۇت دارىعان جام­بىل اۋدانىندا قىزمەتتە بولعاندا حاميت قوشان ۇلى وبلىس, رەسپۋبليكا باس­شىلارىنىڭ كوزدەرىنە ءىلىنىپ, كەلەشەك ومىرىنە ۇلكەن جولداما العان ەدى. 1986 جىلى ابزال ازامات سارىارقانىڭ توسىندە جايعاسقان, جاڭادان قۇرىلىپ, قارقىنداپ دامىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ كيەلى مەكەنى جەزقازعان وبلىسىندا تۇتىنۋشىلار قوعامىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. 1988-1990 جىلدارى جەزقازعان وبلىستىق اتقارۋ كو­ميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىن اتقاردى. 1990 جىلى الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ دەمالىس ءۇيىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە جۇمىسقا جىبەرىلەدى. سودان سوڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مەن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ساۋدا ءبولىمىنىڭ باسقارۋشىسى لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس تەكسەرۋشى ينسپەكتسيا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى قىز­مەتىن اتقارادى. 1993 جىلى حاميت قو­شان ۇلى ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ شەشىمىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭادان قۇرىلعان ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەت ءۇشىن اتالعان پالاتانىڭ الدىندا كوپتەگەن جاۋاپتى مىندەتتەر, حالىقارالىق دەڭگەيدە شەشەتىن كۇردەلى ماسەلەلەر تۇرعان ەدى. وسى قىزمەتتە اتپال ازامات 14 جىلدان استام ۋاقىت قىزمەت ەتىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بار­لىق كۇش-جىگەرىن اياماي تەر توكتى.

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, گەنەرال-لەيتەنانت امانگەلدى شابدارباەۆ حاميت قوشان ۇلىمەن جاس كەزىنەن بىرگە وسكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, حاميت زامانداسى جاس كەزىنەن وتە زەرەك, العىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن. وسە كەلە تۋعان اۋىلىنىڭ كوركەيىپ, دامۋىنا ءوزىنىڭ قوسقان شەكسىز ۇلەسى ءبىر توبە. ونىڭ دوستارىنىڭ, جەر­لەستەرىنىڭ اراسىندا شوقتىعى بيىك, بە­دەلدى, ۇلكەن ابىروي يەسى بولعانىن ەشكىم ەسىنەن شىعارعان ەمەس. تالانتتى ازامات ەكەۋى جاس كەزدەرىنەن باستاپ اۋىل­دا سپورتپەن اينالىسىپ, اسىرەسە, ۆولەيبول سەكتسياسىندا بىرگە دايىندالعان, العى شەپتە بولسا, تابيعي قايسار مىنە­زىنە ساي حاميت كوماندادا ۇنەمى شابۋىل­شى شەبىندە اتويلاپ جۇرگەن. كەيىنگى جىلدارى حاميت دوسىنىڭ ال­ماتىدا «دينامو» سپورت قوعامىندا ۆولەي­بول سەكتسياسىندا جاتتىعۋلارىن جال­عاستىرىپ, كوماندا قۇرامىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن, ونىڭ سپورت شەبەرى بولعانىن ماقتانىشپەن ەسىنە الا­دى. امانگەلدى سماعۇل ۇلى حاميت ەكەۋى سول كەزدەردە ەۋروپادا ەكى دۇركىن جەڭىمپاز بولعان الماتىلىق «بۋرەۆەستنيك» ۆولەيبول كومانداسىنىڭ قۇرامىندا ويناۋ­دى ارمانداعان دا. ءحاميتتىڭ ۆەلوسيپەد سپورتىمەن دە اينالىسىپ, جۇلدەلى بولعانى دا زامانداستارىنىڭ ەسىندە. امانگەلدى شابدارباەۆتىڭ ۇيىم­داس­تىرۋىمەن حاميت قوشان ۇلىن ەسكە الۋ ماقساتىندا ول وقىعان مەكتەپكە جانە كەزىندە وتباسى تۇرعان كوشەگە ونىڭ اتىن بەرۋ ۇسىنىستارى مەملەكەتتىك ورگاندارعا تاپسىرىلدى. كۇنى بۇگىن ول ۇسىنىس قولداۋ كورىپ, ىسكە اسسا نۇر ۇس­تىنە نۇر بولار ەدى. 

كەزىندە جەزقازعان وبلىستىق تۇ­تىنۋ­شىلار قوعامىن حامەكەڭنەن سوڭ باس­قارعان, ارقادان شىققان ەلىمىزدىڭ بە­دەلدى ازاماتى سەنباي جاپپاروۆ ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز تۋرالى جازىلايىن­ دەپ جاتقان جاڭا كىتاپقا ءبىرىنشى بولىپ ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىن جازىپ تا بەردى. سەنباي جاپپاروۆ «الاشتىڭ ابىز اقساقالى, كەمەڭگەر قارياسى بول­عان بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنىڭ «جاق­سىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن دانالىق ءسوزى وز­دەرى ومىردەن وتسە دە ونەگەسى مەن جاسا­عان جاق­سىلىقتارى ولمەيتىن حاماڭ سە­كىلدى جاقسى ادامدارعا ارناپ ايتىلعان سياقتى» دەيدى جۇرەك تولقىنىسىن سەز­دىرە وتىرىپ. «باياعىدا ۇلكەندەرىمىز «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەپ جاتۋشى ەدى. كوزىن كورىپ, ءوزىن ءبىلىپ, اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, اعالىق جانە ازاماتتىق قامقورلىعىنا بولەنىپ ومىردە ونەگە العان ادامنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن ەسكە ءتۇسىرىپ, حاتقا باسىپ, ەس­تەلىك قالدىرۋدى ءوزىمنىڭ اعا الدىن­داعى ادالدىق مەن باۋىرلىق بورىشىم دەپ سانايمىن» دەيدى ول اقجارما كوڭىلمەن اقتارىلا سىر شەرتىپ.

حاميت قوشان ۇلى جەزقازعان وبلىسى تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەتكە كەلگەن كەزدە ولكەنىڭ شال­عايدا جاتقان, جاڭادان قۇرىلعان وبلىس بولعاندىقتان با, ايتەۋىر, ءوندىرىس پەن ونەركاسىپتىڭ وركەندەۋىنە كوپتەگەن كەدەر­گىلەر تۋىنداي بەرگەنى اقيقات ەدى. «بىتەر ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا» دەگەندەي حاميت راقىشەۆ ءوزىنىڭ بىلىكتى باسشى, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىن تانىتىپ, بىردەن تىزگىندى قولعا الىپ, جۇمىستى شيراتىپ جىبەرەدى. اسىرەسە ول كىسى سالانىڭ وندىرىستىك ماتەريالدىق بازاسىنىڭ دامۋىنا, قارقىندى جۇمىس جاسالۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتەدى. ونىڭ يۋگوسلاۆيادا جاسالعان شۇجىق دايىن­دايتىن تسەحتىڭ ءبىر ەمەس باقانداي ۇشەۋىن جەزقازعانعا الدىرتۋى سول كەزدە تاڭعالارلىقتاي وقيعا دەمەسكە جانە امالىڭ جوق. ءوندىرىس سالاسىنا وزگە دە جاڭا تەحنولوگيالار بىرتىندەپ ەنگىزىل­گەنى ءالى كۇنگە دەيىن ەلدىڭ ەسىندە, ونىڭ ءبارىن حاماڭنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرۋ ءداستۇرى ساقتالىنعان.

ول ءوز قىزمەت جولىندا ارقادا بول­سىن, الماتىدا ءجۇرسىن قازاقتىڭ ال­عىر ازاماتتارىنا قولداۋ جاساپ, اعا­لىق قامقورلىعىن اياماعان. حاماڭ شا­­­­­­كىرت­تەرىنىڭ ءبىرازى قازىرگى كەزدە رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ ورتالىعىنان باستاپ, ەلى­مىزدىڭ بارلىق تۇكپىرىندە بەدەلدى دە بەلسەندى قىزمەتتەر اتقارۋ ۇستىندە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, از ۋاقىت ىشىندە حاميت قوشان ۇلى كوپ ءىس تىندىرعان بىرەگەي ازامات. «سارىارقا ازاماتتارى حاما اعاسىن اركەز ساعىنىشپەن ەستەرىنە الادى» دەگەن سەنباي زامانداسىمنىڭ ءسوزى دە اركەز قۇلاعىمدا تۇرادى. 

سول 80-جىلداردىڭ اياعىندا اقادىر اۋدانىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كە­زىمدە مەن دە حاميت قوشان ۇلىمەن ال­­­عاش تانىس­قانمىن. كەڭپەيىلدى, ۇل­كەن جۇ­­­­رەكتى ازامات العاشقى كەزدەسۋ­دەن كەيىن-اق مەنى ءوزىنىڭ باۋىرىنا تارتىپ,­ اعالىق اقىلىن ايتىپ, ۇنە­مى ىز­دەپ ءجۇردى. كەزدەسكەن ساتىمىزدە اي­رىل­­ماستاي قاۋىشىپ قالۋشى ەدىك. ەرەك­­­شە جاراتىلعان جاننىڭ بويىنان قايتالانباس كىسىلىك قاسيەت, تەكتىلىك سە­زىم, جۇزىنەن جان تازالىعىنىڭ شا­پا­عات نۇرى توگىلىپ تۇراتىن. ونىڭ ما­عان دەگەن ىستىق ىقىلاسى, كورسەتكەن اعا­لىق قامقورلىعى, ءاربىر كەزدەسۋلەردە ايتقان اقىل سوزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن قۇ­لاعىمنان كەتەر ەمەس. حاماڭداي كوڭىلى دارحان مىنەزدى جاندار, بالكىم, كەلەشەكتە كەزدەسپەيتىن شىعار. دەگەنمەن, وسىنداي ايتۋلى تۇلعامەن تانىستىرىپ, جانىنا جاقىنداتقانىنا مەن اللاعا شۇكىرشىلىك ەتەمىن.

وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىن­دا حاميت قوشان ۇلىنىڭ ومىرلىك جا­رى بالجان اپايمەن كەزدەسكەندە حاميت اعانىڭ 70 جىلدىعىنا دەرەكتەر جيىن­تىعىمەن ارنايى كىتاپ شىعارۋ تۋرالى ارامىزدا كەلەلى اڭگىمە بولعان. وسىعان وراي حاماڭمەن قىزمەتتەس, مۇددەلەس-ۇزەڭگىلەس بولعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, تۋىستارى, دوستارى, ارىپتەستەرى, ساۋدا-وندىرىستىك پالاتاسىنىڭ وبلىستارداعى فيليالدارىن باسقارعان ازاماتتار وز­دە­رىنىڭ حاميت قوشان ۇلى تۋرالى­ جازعان ەستەلىكتەرىن الماتىعا جىبە­رە باس­تادى. ولاردىڭ ىشىندە م.بياروۆ, ا.ابدراحمانوۆا, ن.تورەحانوۆا, س.وردابەكوۆ, ر.اپپازوۆ, ت.كو­نو­نوۆا جانە باسقا دا ازاماتتار بار. تەكتى ازا­­مات تۋرالى بارلىق جۇرەكجاردى ەس­تەلىك-ماقالالار, ءان سازى مەن ولەڭ شۋماقتارى ء«داۋىر» باسپاحاناسىندا جيناقتالىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ ساۋدا پالاتاسىن 14 جىلدان ارتىق ۋاقىت باسقارىپ, مەكەمەنىڭ ابىرويىن بيىككە كوتەرگەن حاميت قوشان ۇلى راقىشەۆ تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا جوعارى دەڭ­­­­­­گەي­گە شىعارىپ, الەم كولەمىندە دە ەستە قالارلىقتاي ىستەر اتقارعان. وعان دالەل حاميت اعامىزدىڭ پىكىرىمەن رەسەي جانە باسقا دا الپاۋىت مەملەكەتتەردەگى ارىپ­تەستەرىنىڭ ساناسقانى. ءوزى باسقارعان ۇجىمدا دا بەدەلى وتە جوعارى بولعان. 

حاماڭ حال­قى­مىزدىڭ, جەرىمىزدىڭ تاريحىن تەرەڭ بىل­گەن. زامانداستارى ونى اركەز ماق­تان تۇتاتىن, ەلدەگى جە­تىس­­­تىكتەردى زور قۋا­نىشپەن ايتىپ جۇرە­تىن. الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدا­نىنداعى سامسى ەلدى مەكەنىندە جاۋگەرشىلىك زاماندا ەلىن, جەرىن جاۋدان قورعاعان, ودان ازات ەتۋدە ەرلىك كورسەتكەن, قاھارمان سامەن باتىرعا ارنايى ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ونىڭ اينالاسى بەزەندىرىلىپ, باۋ-باقشاعا اينالدى. بۇل ءىستىڭ دە ۇيىتقىسى, باس دەمەۋشىسى جانە نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى حاميت قوشان ۇلى ەدى. ءوزى تۋعان اباي اۋىلىنىڭ وركەن­دەۋىنە اتسالىسىپ, تۋىستارىنا, جەرلەس­تەرىنە, اسىرەسە, قارت ازاماتتارعا ءوزىنىڭ قامقورلىعىن شەكسىز جاساعان. اۋىل مەشىتىنە, مەكتەپكە مەيلىنشە كومەك كورسەتتى. 

حاميت قوشان ۇلىنىڭ تۇعىرى بيىك تۇلعالى بەينەسى وتباسىنىڭ, تۋىس­تا­رىنىڭ, دوستارىنىڭ, ارىپتەستەرىنىڭ, جالپى حالىقتىڭ, ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە ماڭگى ساقتالادى.

ءادىل شاياحمەتوۆ, 

گەنەرال-لەيتەنانت, ورتالىق ازياداعى ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى

الماتى