ايەلدەردىڭ بيزنەستەگى الەۋەتى

كەڭەس ءتورايىمى ءلاززات يبراگيموۆا­نىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى وتاندىق بيزنەس بۇرىنعى الىپساتارلىق سيپاتتان جەتىلىپ, ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەدى. قازاقستاندىق بيزنەس­تىڭ قالىپتاسۋىندا ايەلدەر ەرەكشە ورىن الادى. باتىس ەلدەرىندە مەكتەپ­ قا­بىرعاسىنان باستاپ, جوعارى وقۋ ورىن­­دارىندا جالعاساتىن بيزنەس الىپ­پەسىنىڭ نەگىزىن قازاقستانداعى نازىك جان­دىلار ءومىردىڭ وزىنەن ۇيرەندى. قا­زاقستان بيزنەسىنىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمدى ەسە­لەۋىنە تيگىزگەن اسەرى تۋرالى ايتاتىن كەز كەلدى. ەكونوميكاداعى وتپەلى كەزەڭگە ەرلەر عانا ەمەس, ايەلدەر دە تەز بەيىمدەلەتىنى دالەلدەندى. قورىتا كەل­­گەندە, قازاق بيزنەسىنىڭ قالىپتاسۋ كە­زەڭىندەگى ايەلدەردىڭ ءرولىن ەشكىم دە جوق­قا شىعارا المايدى. 

– اۋىلدىق جەرلەردە بيزنەستى ءوزىنىڭ باستاپقى سيپاتىندا تۇسىنەتىن ادامدار ءالى دە بولسا كوپ. ولار يدەياسى, مۇم­كىن­دىگى بولا تۇرسا دا, جاڭادان ءىس باستاۋعا قورقاقتايدى. سوندىقتان بالالاردى, جاس­تاردى اقپاراتتىق تەحنولوگيا جانە بيزنەس سالاسىنا دايىنداۋدى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ قولعا الاتىن كەز كەلدى. ءبىز اتا-انالارعا عانا ەمەس, بولاشاعىن بيزنەس الەمىمەن بايلانىس­تىراتىن بالالار ءۇشىن دە وسى فورۋمدى ۇيىمداستىردىق. پىكىرلەرىڭىزدى ورتاعا سالىڭىزدار, – دەدى ل.يبراگيموۆا. 

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە جاڭا تەح­نولوگيالاردىڭ دامۋى الەمدى قارقىندى تۇردە وزگەرتۋدە. سالىق تولەمى, كوم­مۋ­نالدىق قىزمەت اقىسىن وتەۋ, ءموبيلدى بان­كينگ, تاعى باسقالارىن مەڭگەرۋ – ۋاقىت تالابى. وسى جاھاندىق دامۋ ۇردىسىندە بيزنەستىڭ ترەندتە بولماۋى­ مۇم­كىن ەمەس. ارتتا قالىپ قويماۋ ءۇشىن قازىر­دىڭ وزىندە جاڭا قۇرالدارمەن جاراق­تانىپ, ونى شەبەر مەڭگەرگەن ءجون. 

– بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ شامامەن 40 %-ى ايەلدەرگە تيەسىلى. Digital ەكونوميكا, تسيفرلى كوممۋنيكاتسيالار, تسيفرلى ساۋدا-ساتتىق قۇرالدارىمەن كىم تەز جاراقتانسا, سول جاڭا دەڭگەيگە ال­عاشقىلاردىڭ قاتارىندا كوتەرىلەدى, – دەدى ل.يبراگيموۆا.

بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ ايەلدەر بيزنەسىن دامىتۋعا ىقىلاسى الابوتەن ەكەن. بىلتىردىڭ وزىندە جۇزدەگەن كاسىپكەر ايەلگە 1 ملرد 2 ملن تەڭگە نە­سيە ەڭ تومەنگى پايىزبەن بەرىلىپتى. مەم­­­­لەكەتتىڭ ايەلدەر بيزنەسىنە وڭ قا­­باقپەن قاراپ وتىرۋىنىڭ سەبەبىن «حالىق بانك» اق باسقارما توراعاسى ءۇمىت شاياح­مەتوۆا ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ايەلدەر كەز كەلگەن ورىندا جاۋاپ­كەرشىلىكتىڭ سالماعىن سەزىنەدى, وعان ءات­ۇستى قاراي المايدى. 

ءۇ.شاياحمەتوۆا ءسوز اراسىندا ەكونو­ميكا­نىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن قولايلى سىرتقى احۋال قالىپتاسىپ وتىرعانىن ايتادى. كەرىسىنشە ەلىمىزدە نارىق زاڭدىلىعىنا قايشى جاعدايلار كەزدەسەدى. 

– سوڭعى بىرنەشە ايدان بەرى مۇناي باعاسى ايتارلىقتاي جوعارىلادى. بيۋد­جەت پەن تولەم قابىلەتىمىز دە جوعارى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. بىراق ءىجو-ءنىڭ ءوسىمى تەك شيكىزات سەكتورىنىڭ ءتۇسىمى ار­­قىلى عانا ءوسىپ وتىر. سوندىقتان «ەكو­­نوميكا نەگە ءوسىم بەرمەيدى؟» دەگەن ماسەلە ءبارىمىزدى تولعاندىرۋى ءتيىس. وعان بيزنەستىڭ دامۋى وڭ ىقپال ەتەتىنىن بىلەسىزدەر. قازاقستاندىق بيزنەستىڭ قارقىندى دامۋى ءۇشىن ايەلدەر بەلسەندى بولۋى كەرەك. نازىك جاندىلاردىڭ بيز­نەسىن مەملەكەت تاراپىنان ىنتالاندىرۋ ءالى دە بولسا جالعاسا بەرەدى. وعان مەم­لەكەت تە, بانكتەر دە مۇددەلى, – دەدى ءۇ.شاياحمەتوۆا. 

بۇل فورۋمنىڭ بۇرناعى جىلدارداعى­دان ءبىر ەرەكشەلەگى رەتىندە شارانىڭ اۋقى­مى قازاقستاندىق دەڭگەيمەن شەك­تە­لىپ قالماي, حالىقارالىق اۋقىم­عا كەڭەيگەنىن ايتا كەتۋگە بولادى. گون­كونگ­تەن ارنايى قوناق رەتىندە شاقىرىلعان «China CITIC bank» باسقارما توراعاسى لي تسينپين حانىمنىڭ اڭگىمەسى رەسمي تۇردە ءوتىپ جاتقان فورۋمنىڭ اتموسفەراسىن جىلىتىپ جىبەرگەندەي بولدى. «فوربس» جۋرنالىنىڭ رەيتينگىندە الەمدەگى ەڭ ىقپالدى ايەلدەردىڭ وندىعىنا كىرگەن لي ءتسينپيندى ۇيىندەگى جولداسى – ادال جار, جالعىز ۇلى – ارداقتى انا دەپ تانيدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, جۇمىس بارىسى مەن ونداعى كوڭىل كۇي ءۇي جاعدايىنا دا اسەر ەتەدى ەكەن. 

– وتباسىمنىڭ كوڭىل كۇيىنە تەرىس اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبارىن مەن جۇ­مىس­قا قالدىرىپ كەتەمىن. ايەل ەكەنىمدى ۇمىتىپ, تەك بيزنەسكە عانا مويىن بۇ­رىپ كەتسەم, ومىردەگى تابىسىم تەك بيز­نەسىممەن عانا شەكتەلىپ قالار ەدى. قازىر بيزنەس پەن وتباسىم – قوس قاناتىم. مە­نىڭ بيزنەستەگى تابىس فورمۋلامنىڭ سىرى وسى, – دەدى «China CITIC bank» باسشىسى.

لي تسينپين حانىم بيزنەستەگى بيىك تابىسقا جەتۋىنە ىقپال ەتكەن ءبىر فاكتور رەتىندە سالىق ساياساتىنىڭ گۋمانيستىك سيپاتىن ايتتى. سالىقتاعى جەڭىلدىكتەر, ونى تولەۋ تەتىكتەرىنىڭ ىڭعايلىلىعى ادامداردى بيزنەسكە بارۋعا, بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە جۇمىلدىرادى. 

– تابىسىڭنىڭ 10-15 پايىزى­ – مەم­­­لەكەتتىڭ مەنشىگى, قالعانى جەكە­ تابى­سىڭ. بۇل كاسىپكەرلەردى قانات­تان­دىرادى. ەر ادامدار ايەلدەردىڭ تابىس­تىلىعى مەن بىلىكتىلىگىن بىردەن مويىنداي قويمايتىنى بەلگىلى. سوندىق­تان ايەلدەردىڭ كەز كەلگەن سالاداعى باستى قارۋى – ونىڭ نازىكتىگى بولۋى كەرەك. بويىڭدا نازىكتىك, پاراسات قاتار كەلىپ تۇرسا, الىنبايتىن قامال جوق,– دەدى لي حانىم. 

وسى ورايدا «China CITIC bank»-كە قاتىس­تى ءبىر ماسەلەنى ايتا كەتەيىك. «حالىق بانك» اق-تىڭ ەنشىلەس كوم­­پانيا­سى سانالاتىن Altyn Bank اكتسيا­لارىنىڭ 60 پايىزى «China CITIC bank»-كە تيەسىلى. لي تسينپين حانىمنان وتكەن جىلى جاسالعان وسى كەلىسىم تۋرالى سۇ­راعان ەدىك. 

 – ءبىز قازاقستانعا ءوز تاجىريبەمىزبەن بولىسۋگە كەلدىك. قازىر ءبىزدىڭ بانك تەك قازاقستاندا جۇرگەن قىتاي ازاماتتارىنا عانا ەمەس, وسى ەلدىڭ ازاماتتارىنا دا قىزمەت ەتەدى. جاقىندا حالىقارالىق كومپانيالارعا قىزمەت كورسەتەتىن ارنايى ءبولىم اشتىق, – دەدى لي تسينپين. 

گونكونگ ىسكەر ايەلدەر وداعىنىڭ جەتەكشىسى كلەر لو بىزبەن اڭگىمەسىندە الماتىعا, قازاقستانعا ءبىرىنشى رەت كەلىپ تۇرعانىن ايتتى. قازىرگى تۇرىپ جاتقان قالاسى گونكونگ قىتايعا قايتا ورالۋ ءۇردىسىن باستان كەشىپ جاتقانى بەلگىلى. ءبىر عاسىر بويى باتىس قۇندىلىقتارىن بويىنا ءسىڭىرىپ العان قالانىڭ قازىرگى مەرى ايەل ادام ەكەن. بۇرىننان نازىك جان­دىلارعا بيزنەستە قولداۋ كورسەتەتىن قالادا بيزنەستى قولداۋ مەن قورعاۋدىڭ شارتتارىنىڭ حالىقارالىق زاڭناماعا نەگىزدەلگەن تەتىگى جاسالعان ەكەن. 

– قحر-دىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى گونكونگ بيزنەسىنىڭ ۇلەسى قوماقتى. ونىڭ باستى سەبەبى – بۇل قالا جەمقورلىق دەرتىنە بوي الدىرماعان. جەر كولەمى 1 مىڭ شارشى شاقىرىم عانا بولعانمەن, حالقىنىڭ سانى – 7-8 ملن. ول قىتايدى باتىسپەن دە, شىعىسپەن دە جالعاستىرىپ جاتىر. گونكونگ بيزنەسىنىڭ تابىس فورمۋلاسىنىڭ ءبىر قىرى وسى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى كلەر لو. 

«Hewlett Packard Enterprise» كوم­­پا­نيا­سىنىڭ باس ديرەكتورى دانا ال­تىباەۆا – 2018 جىلى Microsoft كومان­­دا­سىنان شاقىرتۋ العان كاسىپكەر. بۇل كومپانيانىڭ قازاقستاندا, قىرعىز­ستاندا وكىلدىكتەرى بار. ول ءسوز رەتى كەل­گەن­دە اتاقتى كومپانيانىڭ تابىس سىرىن جي­نال­عاندار الدىندا جايىپ سالدى. 

– الەمدىك تەحنولوگيا دامىپ كەتتى. باتىستا ترەند بولعان تەحنولوگيالار بىزگە ءۇش-ءتورت جىلدان كەيىن جەتەدى. سەبەبى قازاقستاندا تەحنولوگياعا ينۆەستيتسيا سالۋعا بيلىك تە, بيزنەس تە ونشا ىقىلاستى ەمەس. بۇل قوعامعا اسەر ەتەدى. كەزىندە باق تەك ەر ادامداردىڭ ەنشىسىندە دەگەن تۇسىنىك بولاتىن. ۋاقىت وتە كەلە ايەل جۋرناليستەردىڭ بىلىك­تى­لىگى مەن قابىلەتى بۇل تۇسىنىكتىڭ تاس-تال­قانىن شىعاردى. قازىر سونداي تۇ­سىنىك اقپاراتتى تەحنولوگيا سالاسىندا ءجۇرىپ جاتىر. مەن اينالىسىپ جۇرگەن بيزنەس ورتادا ايەلدەر وتە از, – دەدى د.التىباەۆا. 

«Women in business» فورۋمعا وتاندىق جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن 100-دەن استام كاسىپكەر ايەل قاتىس­تى. بيزنەستە باعى جانعان نازىك جاندىلار ءوزارا سويلەسىپ, ءبىر-بىرىمەن تا­جىريبە الماستى. فورۋم بارىسىندا قازاقستاندا كەنجە قالعان, ەندى دامىپ كەلە جاتقان welness, fashion, restoclub سەكتورلارىندا قارجىنى, برەندتى قالاي باسقارۋ كەرەكتىگى, تايم-مەنەدجمەنتتىڭ مۇمكىندىگىن كادەگە جاراتۋ تۋرالى كاسىپ­كەرلەردىڭ وي-پىكىرلەرى ورتاعا سالىندى.

گۇلبارشىن ساباەۆا, 

«ەgemen Qazaqstan»

الماتى