ۇلتتىڭ بۇتىندىگىن قۇرايتىن بايلىقتىڭ ەن باسىندا ەر-ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى تۇر. دەموگرافياڭىز دا, ەلدىڭ ءال-اۋقاتى دا ەر-ازاماتتاردىڭ كۇش-قۋاتىنا بايلانعان. دەسەك تە, قازىرگى احۋال ءبىزدى الاڭداتپاي قويمايدى. ەلۋ دەيتىن جىگىتتىڭ تەپسە تەمىر ۇزەتىن دەر شاعىندا «جۇرەكتەن قايتىس بولىپتى», «ينسۋلت الىپتى», «ينفاركت بولىپتى» دەيتىن جايسىز حابارلاردى ءجيى ەستيتىن بولدىق.
بىرنەشە جىل بۇرىن الپىسقا دا تولماعان ەكى بىردەي اكەمىزدىڭ ىنىسىنەن تەپسە تەمىر ۇزگەندەي جاسىندا كەنەتتەن ايىرىلعاندا, سانسىراپ قالعانداي بولىپ ەدىك. بۇكىل ءومىرىن بەينەتپەن وتكىزىپ, ەندى بالالارىنىڭ قىزىعىن كورەتىن جاستا كىلت ۇزىلگەن كوكەلەرىمىزدىڭ قازاسى جانعا باتتى. كوپ ۇزاماي وتباسىلىق جولداستارىمىز دا سول جاستاعى اعالارىنان بىرىنەن كەيىن ءبىرى كوز جازىپ قالدى. ودان كەيىن تاڭەرتەڭ الاڭسىز جۇمىسقا كەتكەن تاعى ءبىر دوسىمىزدىڭ كەشكە ءمايىتىن ارىستاي قىلىپ كوتەرىپ كەلگەن كۇن... ەر جەتىپ كەلە جاتقان بالا-شاعا, ەتەك-جەڭىن جيىپ ۇلگەرمەگەن وتباسى, ورتا جاستا جەسىر قالعان جەڭگەلەردىڭ زارى جۇرەكتى شىمىرلاتادى.
قاراپ وتىرساق, قوعامدا بارلىق ماسەلە ماڭىزدى, انا دەنساۋلىعى دەيمىز, بالا كەلەشەگى دەيمىز. الايدا, ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلىپ قالا بەرەتىن ەر-ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى كەرىسىنشە وزەكتى سيپات الىپ بارا جاتقانىنا ەندى ءجۇردىم-باردىم قاراۋدىڭ ءجونى جوق.
ماسەلەن, بىلتىر قىركۇيەك ايىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جانە لوندون يمپەريالىق كوللەدجى مەن جۇقپالى ەمەس اۋرۋلارمەن كۇرەس جونىندەگى اليانس (نيز) جاريالاعان مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. ادامنىڭ ءومىرىن جالماماي قويمايتىن ءتورت دەرتتىڭ قاتارىنا: سوزىلمالى قان تامىرلارى اۋرۋلارى, قاتەرلى ىسىك, رەسپيراتورلىق اۋرۋلار مەن سۋسامىر, ياعني قانت ديابەتى كىرەدى. وسى ەسەپتىك باياندامادا جۇقپالى ەمەس كەسەلدەن جىل سايىن الەمدە 41 ميلليون ادام قايتىس بولاتىنى جانە ونىڭ 17 ميلليونى جاسىنا جەتپەي (70 جاسقا دەيىنگىلەر) كوز جۇماتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ بارىسىندا 180 مەملەكەتتەن جينالعان مالىمەت زەردەلەنىپ, جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى جوعارى جانە تومەن ەلدەردىڭ ءتىزىمى جاسالعان. ەلەڭدەتەرلىك جاعداي, ايەلدەر مەن ەر-ازاماتتار اراسىنداعى كورسەتكىشتە كادىمگىدەي ايىرماشىلىق بار ەكەنى بايقالادى. زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرعان ۇيىمدار وسى جاعدايعا سۇيەنە وتىرىپ, ەر-ازاماتتار مەن ايەلدەردىڭ جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردان قايتىس بولۋ دەڭگەيى قاي ەلدە قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەتىن كەلەسى ءتىزىمدى ۇسىنىپ وتىر. مىسالى, جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردان ازاماتتارى ەڭ از كوز جۇماتىن ەلدەردىڭ كوشىن وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, يسپانيا, شۆەيتساريا, سينگاپۋر باستاپ تۇر. سول سياقتى ەرلەرى 30 بەن 70 جاس ارالىعىندا از قايتىس بولاتىن مەملەكەتتەر قاتارىن يسلانديا, شۆەتسيا, نورۆەگيا مەن باحرەين جالعاستىرادى. بايقاساڭىز, قازىر مەديتسيناسى دامىعان, اسىرەسە قاتەرلى ىسىككە الدىن الا تەكسەرىلۋگە قاتىستى ناقتى شارالار قابىلداعان وڭتۇستىك كورەيا بارىنەن وزىپ تۇر.
ال ەندى تابىس دەڭگەيى وتە تومەن سەررا-لەونە, كوت-د'يۆۋار, گۆينەيا, يەمەن مەن اۋعانستان ەلدەرىندە جۇقپالى ەمەس دەرتتەردەن قايتىس بولاتىندار كورسەتكىشى وتە جوعارى.
وكىنىشكە قاراي, وسى ەلدەردىڭ وندىعىندا قازاقستان دا بار. بۇل تىزىمنەن موڭعوليا, فيدجي, قازاقستان, تۇرىكمەنستان, رەسەي, بەلورۋسسيا, ۋكراينا, گرۋزيا, كيريباتي, سولتۇستىك كورەيانى كورۋگە بولادى. ەڭ ءولىم-ءجىتىمى جوعارىسى سوڭعى ەل. ارينە بۇل ماسەلەمەن مەملەكەتىمىز اينالىسپاي وتىرعان جوق. اۋقىمدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بار. بىراق جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى ەلىمىزدىڭ عانا باسىن اۋىرتىپ وتىرعان ماسەلە ەمەس ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. دامىعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وزىندە جىلىنا 3 ميلليون ادام وسى كەسەلدەن قايتىس بولادى. نەمەسە جەر ورتاسىنا كەلگەندە ينفاركت, ينسۋلتتان قارىپ بولىپ قالادى.
تاعى ءبىر ستاتيستيكانى العا تارتۋعا بولادى. سوڭعى 10 جىلدا ەلدە جۇرەك-قان تامىرلارى دىمكاستىگىنە ۇشىراعانداردىڭ سانى 1,7 ەسە كوبەيگەن. سوزىلمالى جۇرەك كىناراتىنان جەدەل جاردەممەن اۋرۋحاناعا جەتكىزىلەتىندەر سانى 20 جىل بۇرىنعى ۋاقىتقا قاراعاندا 4 ەسە كوپ. ماماندار جۇرەك-قان تامىرلارىنىڭ كوبەيۋى ەر-ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا ءجۇردىم-باردىم قاراۋىنان, از قيمىلداۋىنان جۇيكەسىنىڭ قاجىعاندىعىنان جانە ەكولوگيادان دەگەندى العا تارادى. الايدا 2014 جىلدان بەرى جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان «امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورى تومەندەگىدەي ءتۇيىن جاساپ وتىر.
– بۇل ستاتيستيكالارعا قاراپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جازعىرا بەرۋگە بولمايدى. جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىنا
زياندى ادەتتەر سەپتەسىپ وتىر. ماسەلەن, الكوگولدى ىشىمدىكتەر, مايلى تاماق, شىلىم شەگۋدەن باستاپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرا الماۋ جاعدايدى ۋشىقتىرىپ بارادى. قوعام بەلسەندىلەرى مۇنى ۇنەمى ايتىپ ءجۇرمىز. ال دسۇ ءبىرىنشى رەت اسا كەلەڭسىز ستاتيستيكانى مويىنداپ, رەسمي جاريالاپ وتىر, – دەيدى «امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى باقىت تۇمەنوۆا.
ونىڭ ويىنشا, ادامدار «مىناۋ زيان», «اناۋ ادەت قاتەرلى» دەگەننەن تەمەكى شەككەنىن, ىشىمدىك ىشكەنىن وڭايلىقپەن تىيا سالمايدى. سوندىقتان «زياندىلىقتى تومەندەتۋ تۇجىرىمداماسىنا» سايكەس, ونى بارىنشا الماستىرا الاتىن بالاما جولداردى ۇسىنۋ الدەقايدا ءتيىمدى. ايتپەسە, جۇقپالى ەمەس كەسەلدەرمەن كۇرەسۋدى كوزدەيتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى باعدارلامالار دا بار.
سول سياقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» باعدارلاماسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, جاھاندا بەلەڭ العان جاعدايلارعا قارسى ارەكەت ەتۋ بويىنشا جاڭا مىندەتتەر بەلگىلەنگەن. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى بۇل ماسەلەنى دە اينالىپ وتپەيدى. مەديتسينالىق بيۋدجەتتىڭ 95 پايىزىن ونى ەمدەۋگە جۇمساعانشا, جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ قاي جاعىنان بولسا دا اسا ءتيىمدى ەكەندىگى ايتىلعان.
سول سياقتى 10 شاقتى جىل بويى «اكادەميك ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى» اق دا «ەركەكتەردىڭ دەنساۋلىعى» اتتى ەرەكشە باستامامەن اينالىستى. وسى جوبانىڭ ناتيجەسىندە 2014 جىلى مەديتسينالىق ەمدەۋ مەكەمەلەرىندە اندرولوگيالىق قىزمەت ەنگىزىلدى.
بۇل ارادا باق-تىڭ ءرولى وتە ۇلكەن. ەلىمىزدەگى جۇقپالى ەمەس دەرتتەردىڭ بەلەڭ الۋىنا جول بەرمەي, سالاماتتى ءومىر سالتىن بارىنشا ناسيحاتتاۋ ناتيجەلى بولماق. قازىرگى ەلدەگى جاعدايدى تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن, كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ بارلىق قىرىنا ۇڭىلگەن ءجون.
ماسەلەن, بيىل الماتىداعى قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دا ۇكىمەتتىڭ 2018 جىلى بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا قارسى كۇرەس جونىندەگى 2018-2022 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى اقپاراتتى تاراتا باستادى.
اۋرۋدىڭ قۇرىلىمىندا ءبىرىنشى ورىندى – ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى (12,6%), ەكىنشى ورىندى – وكپەنىڭ قاتەرلى ىسىگى (9,9%), ءۇشىنشى ورىندى – اسقازان قاتەرلى ىسىگى (7,4%), 4 ورىندى – جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگى مەن توق ىشەك قاتەرلى ىسىگى 4,7% الىپ تۇر. ەكىنشى ورىندا تۇرعان وكپە وبىرى مەن ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان كولورەكتالدى, توق ىشەك, تىك ىشەك قاتەرلى ىسىگىنىڭ باسىم بولىگى ەر-ازاماتتاردىڭ ۇلەسىندە.
الايدا, وسىعان قاراماستان, ەركەكتەر دارىگەردىڭ الدىنا اۋرۋى اسقىنعاندا عانا بارادى. وكىنىشكە قاراي, كولورەكتالدى راك انىقتالعان جاعدايدا ادام 1 جىلدىڭ ىشىندە كوز جۇمادى. ايتپەسە, قاتەرلى ىسىكتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە تەگىن سكرينينگ جاساتۋعا بولادى. مەملەكەت وبىرعا قارسى كۇرەستى كەشەندى تۇردە كۇشەيتۋ ءۇشىن بيىل قوسىمشا 35 ميلليارد تەڭگە ءبولىپ وتىر.
ماسەلەن, ونكولوگ-دارىگەر مۇراتجان ساقتاعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەر-ازاماتتاردا ءجيى كەزدەسەتىن توق ىشەك قاتەرلى ىسىگى 50-70 جاس ارالىعىنداعىلار ءۇشىن اسا قاۋىپتى. سوندىقتان 5 جىلدان بەرى مەملەكەت وسى كەسەلگە قارسى ەر-ازاماتتاردى 40 جاستان باستاپ تەگىن تەكسەرەدى.
– كولورەكتالدى راك قىزىل ەتتى كوپ جەگەننەن بولاتىنى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن. جانە دەنەدەگى قالدار مەن مەڭدەردى دە تەكسەرتىپ, دەر كەزىندە قۇتىلعانى دۇرىس. مەلونوما باستالىپ كەتكەن جاعدايدا, ادام ءبىر جىلعا جەتپەي ءولىپ كەتەدى, – دەيدى ەلىمىزدىڭ باس ونكولوگى, قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ديليارا قايداروۆا.
جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, ونكولوگيالىق دەرتتەر بولسىن, قىزىل ەتتى, مايلى تاعامداردى كوپ جەگەننەن بولادى دەگەن دايەك بار. دەگەنمەن, ەتتى ستەيك, بەكون, شۇجىق, سوسيسكا تۇرىندە بىزدەن الدەقايدا كوپ تۇتىناتىن ەۋروپا ەلدەرىن قايدا قويامىز؟ سوندىقتان گاپ ەتتى قالاي جانە قاي ۋاقىتتا جەگەنگە دە بايلانىستى بولىپ تۇر عوي.
– مىناداي دا عىلىمي دەرەكتەر بار, جاپونيادا تەڭىز ونىمدەرى كوپ قولدانىلادى. سوندىقتان ولاردا ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى – 85 جاس. الايدا, بۇل ەلدە دە جالپى ءولىمنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسى جۇرەك-قان تامىرلارىنىڭ اۋرۋلارى. سكانديناۆيا ەلدەرىن ايتار بولساق, مۇحيتتىڭ ورتاسىندا وتىرىپ, كۇندەلىكتى بالىق نەمەسە تەڭىز ونىمدەرىن جەسە دە, جاپوندار سياقتى ۇزاق ءومىر سۇرمەيدى. ياعني, ادام دەنساۋلىعىنىڭ ساپالى بولۋى ءىشىپ-جەيتىن تاماعىنا عانا تاۋەلدى ەمەس, – دەيدى الماتى قالالىق كارديولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جوعارى ساناتتى كارديوحيرۋرگ-دارىگەر المات قوداسباەۆ.
– بىراق ناقتى ستاتيستيكا ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىز بەن دەنساۋلىقتىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بار ەكەنىن دالەلدەپ كەلەدى. اۋىلدىق جەردە تۇراتىنداردىڭ ءوز كەسەلى مەن مەگاپوليستە تۇراتىن ادامداردىڭ وزدەرىنە ءتان دەرتتەرى بار. ماسەلەن, كۇنى بويى ۇستەلدە تاپجىلماي وتىراتىن ەر-ازاماتتاردا قان اينالىمىنىڭ بۇزىلۋىنان ۋرولوگيالىق اۋرۋلار ءجيى بايقالادى. كوپ قوزعالماعان ادامنىڭ قانى ۇيىپ, كىشى جامباستا, قۋىقتا ءتۇرلى دەرتتەرگە شالدىققىش كەلەدى. ال بۇل ەركەكتەردىڭ ەكىنشى «جۇرەگى» بولىپ سانالادى. ۋاقىت وتە كەلە مۇنىڭ ءبارى كەم دەگەندە سوزىلمالى پروستاتيتكە, قۋىق استى بەزىنىڭ قاتەرلى ەمەس گيپەرپلازياسىنا الىپ كەلەدى, – دەيدى «اكادەميك ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى» اق پروفەسسورى, جوعارى ساناتتاعى حيرۋرگ-ۋرولوگ, «التىن قانداۋىر» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءسۇنيات قۇسىمجانوۆ.
– تابيعي جاراتىلىس بويىنشا, ايەل مەن ەركەكتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى. ال جۇرەك اۋرۋلارى كوبىنەسە ەر ادامداردا كەزدەسەدى. سەبەبى ەرلەردىڭ اراسىندا دەنساۋلىققا نەمقۇرايلى قاراۋ جاعدايى كوپ جانە ولار تاماقتانۋعا بايلانىستى كوپتەگەن ءتارتىپتى ورىنداي بەرمەيدى. سونىمەن قاتار ەرلەر شىلىم شەگۋ, ىشىمدىك ءىشۋ جانە ەتتەن جاسالعان تاعامداردى جەۋگە اۋەس كەلەدى, از قوزعالادى, سوندىقتان جۇرەك اۋرۋلارى ەرلەردە ءجيى كەزدەسەدى. ال ايەلدەردە رەپرودۋكتيۆتى ەرەكشەلىك بار, ياعني ولاردا بالا كوتەرۋ مۇمكىنشىلىگى بار. ول كەزەڭدە ادام دەنەسىندەگى گورمونالدىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى قان-تامىرلارىندا بولاتىن مايلى نەمەسە اتەروسكلەروزدى وزگەرىستەر ايەلدەردە ەرلەرگە قاراعاندا از كەزدەسەدى, – دەيدى كارديوحيرۋرگ-دارىگەر المات قوداسباەۆ.
كارديولوگيا جانە ىشكى اۋرۋلار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءسالىم بەركىنباەۆ تا حالىق دەنساۋلىعىنداعى كىناراتتىڭ كوبەيۋىنە قيمىل ازدىعى كوپ كەسىرىن تيگىزىپ وتىر دەي كەلە, تالاي ناۋقاستى كارديولوگ دارىگەرلەرگە ەرەكتيلدىك قىزمەتتىڭ بۇزىلۋى الىپ كەلەتىنىن ايتىپ ءجۇر. سەمىزدىك, قانت ديابەتىنىڭ ءورشۋى, قيمىلدىڭ ازدىعى جۇرەك-قان تامىرلارى دەرتىنىڭ بەلەڭ الۋىنا عانا ەمەس, بەلسىزدىككە باستاپ وتىرعانىن اتاعان بولاتىن.
سول سياقتى ەرلەردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى رەانيماتولوگتاردىڭ دا ايتارى بار.
25-65 جاس ارالىعىندا ەر ادامدار ءولىمى əيەلدەردەن ەكى-ءۇش ەسە جوعارى. دامىعان مەملەكەتتەردە بۇل كورسەتكىش تومەندەۋ, دامۋشى جəنە كەدەي مەملەكەتتەردە مەديتسينا ساپاسىنا بايلانىستى جوعارى. ءƏرتۇرلى وقىس وقيعالاردان تىس جول اپاتى, جاراقاتتاردان, سوعىستاردان بولەك, ەڭ ءبىرىنشى قايعىلى قازاعا جەتەكتەپ وتىرعان – جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, ياعني ميوكارد ينفاركتىسى, ياكي ينسۋلت. بۇگىنگى تاڭدا وبلىس ورتالىقتارىندا ينفاركت جəنە ءينسۋلتتى دەر كەزىندە انىقتاپ, كورونوگرافيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلەدى. تەك جەرگىلىكتى ەمدەۋشى دəرىگەر ستەنوكاردياسى بار ناۋقاستى ەرتەرەك انىقتاپ تەكسەرىلۋگە جىبەرىپ وتىرسا ەكەن, – دەيدى انەستەزيولوگ-رەانيماتولوگ عابيت نۇرحان ۇلى.
قالاي دەسەك تە, ەر-ازاماتتار ايەلدەرگە قاراعاندا 10 جىل كەم ءومىر سۇرەدى. بىراق قوعام ەر جىگىتتىڭ ايەلىنە دە, بالالارىنا دا ماسىل بولعانىن ەشقاشان قابىلداعان ەمەس. قازىرگىدەي الاشاپقىن ومىردە جۇيكەگە سالماق تۇسىرەتىن جايتتار جەتكىلىكتى. سوندىقتان ەر-ازاماتتار ەلگە عانا ەمەس, وزدەرىنە دە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى قاجەت.
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»