قازاق تابيعاتىنان تاۋبەشىل ءارى تاۋەكەلشىل حالىق. جاراتقاننىڭ بەرگەنىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ, تويعان قوزىداي تومپيىپ, توقمەيىلسىپ وتىرا بەرۋ مىنەزىندە جوق. تۋمىسىنان جىلقى مىنەزدى حالىق الىسقا شاپقاندى اڭسايدى, كوسىلە دۇبىرلەتكەندى كوكسەيدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىرعان ەلدىڭ بۇگىنگى تولاعاي تابىستارىن كورگەندە ماعان وسىنداي وي كەلەدى.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاياۋدا وتكەن القا ماجىلىسىندە وسىعان انىق كوزىم جەتتى. سوڭعى ءبىر جىلدىڭ وزىندە وسىنشاما قىرۋار شارۋانىڭ اتقارىلعان كوڭىلىم ءسۇيسىندى. مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى جىل قورىتىندىسىنا ارنالعان بايانداماسىندا ءماندى دە ماعىنالى ويلاردى, اتقارىلعان ناتيجەلى ىستەردى ورتاعا سالدى. باردى بار دەپ بارشامىزدىڭ الدىمىزدا تىگىسىن جاتقىزىپ جايىپ سالدى.
«جاقسىنى كورمەك ءۇشىن», دەيدى قازاق. اتا-بابادان ارقاۋىن ۇزبەي, مۇرا بوپ كەلە جاتقان اسىل دۇنيەلەرىمىزدى الماس قىلىشتاي جارقىراتىپ كورسەتۋگە ارنالعان «تۇركى الەمىنىڭ گەنەزيسى», «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى», «تاريحتىڭ كينو ونەرى مەن تەلەۆيزياداعى كورىنىسى» جوبالارىنىڭ ىسكە اسىرىلا باستاعانى كوڭىل قۋانتتى. تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى كۇللى دۇنيەگە ناسيحاتتاۋدا «National Geographic», «BBC World news», «Discovery», «Viasat History» جانە باسقا الەمدىك جەتەكشى ارنالارمەن بىرلەسە قازاقستاننىڭ كيەلى نىساندارى تۋرالى وتكەن جىلى «كۇلتەگىن. جاڭا كوزقاراس», «قوجا احمەت ياساۋي جانە ايشا ءبيبى كەسەنەلەرى», «كوشپەندىلەر جەرى» جانە باسقا دا تولىق مەتراجدى دەرەكتى فيلمدەر تسيكلى جارىق كورىپ, بيىل «بوتاي», «تاڭىرلىك كۇنتىزبە», « ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا» اتتى سەريالار جانە تاعى باسقالارى شىعارىلۋدا ەكەن. بۇدان بولەك, اقش-تىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ, جاپونيانىڭ, يتاليانىڭ, فرانتسيانىڭ, اۋستريانىڭ, قىتايدىڭ جەتەكشى مۇراجايلارىنداعى التىن ادامنىڭ الەمدىك شەرۋى ناتيجەسىندە عىلىمي-زەرتتەۋ فيلمدەرى مەن التىن جاۋىنگەر تۋرالى تولىق مەتراجدى انيماتسيالىق فيلمدەر كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالعان.
بابادان قالعان مۇرانى ساقتاپ, الديلەپ, الپەشتەمەسەڭ ەرتەڭگى ۇرپاققا جەتپەي قالۋى مۇمكىن. مينيسترلىك سونى قاپەردە ۇستاپ «بوزوق», «بوتاي» جانە «سارايشىق» 3 رەسپۋبليكالىق قورىق مۇراجايىن اشىپ, العاش رەت « ۇلىتاۋ», «وتىرار», «تاڭبالى» قورىق مۇراجايلارىندا ساپار ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
ەلباسىنىڭ قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىنا وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىن بەرۋى ءبارىمىزدى ەرەكشە سەزىمگە بولەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «ازىرەت-سۇلتان» مۋزەي-قورىعىن يۋنەسكو-نىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشى رەتىندە قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارى بەكىتىلگەنىنەن حاباردار بولدىق. ەندى بۇل جوبانىڭ نەگىزىندە ءبىزدىڭ كيەلى قۇتحانامىز ەجەلگى ريمدىك پومپەي قالاسىنىڭ مۋزەيى, وسمان يمپەرياسىنىڭ «توپكاپى» سارايى, يەرۋساليم قالاسى سياقتى الەم ەسكەرتكىشتەرىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلمەك. حالقىمىزدا «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» دەگەن ءسوز بار. كەزىندە حاندار, سۇلتاندار مەن بيلەر ەلدىڭ قامىن, شارۋانىڭ جايىن ويلاستىراتىن, حالىقتىڭ تاعدىرىن شەشەتىن بۇل قاستەرلى ورىن كەرەمەت قالاشىق بولعان. سول كۇلتوبە قالاشىعى قايتا جاڭعىرتىلماق. وندا قوجا احمەت ياساۋي داۋىرىندەگى عيماراتتار جانە ابىلمامبەت حاننىڭ قىستاعىن قالپىنا كەلتىرۋ كوزدەلگەن. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ءحى-ءحىى عاسىرداعى قىلۋەتىن, شىللەحاناسىن, حV عاسىرداعى ورتاعاسىرلىق شىعىس مونشاسىن, ءرابيا سۇلتان بەگىم, ەسىم حان كەسەنەلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانعان. ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلعا قاراي تۇركىستانعا كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانى 5 ملن-نان اسا ادامدى قۇرايتىن بولادى, ولاردىڭ كەلۋ ۋاقىتى دا 3 ساعاتتان 4-5 كۇنگە دەيىن ۇلعايادى. مۇنىڭ ءوزى بارىمىزدى باعالاۋدىڭ جانە تۋريزم ارقىلى ەلدىڭ ىرىس-نەسىبەسىن ەسەلەۋدىڭ جولى دەپ بىلەمىن.
كەز كەلگەن ۇلتتىڭ رۋحاني بيىكتىگى ماۋەلى مادەنيەتىمەن جانە ورەلى ونەرىمەن ولشەنەدى. ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى وسى مينيسترلىكتىڭ تىزگىنىن قولعا العالى بەرى ونەرىمىزدە ەرەكشە ورلەۋ كەزەڭى باستالعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. وتكەن جىلى ەلباسى جارلىعىمەن العاش رەت ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق بۇكىل شىعارماشىلىق ۇجىمعا, ياعني «استانا وپەرا» تەاترىنا «اباي» ۇلتتىق وپەرا قويىلىمى ءۇشىن بەرىلدى. وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا العاش رەت قازاق تىلىندەگى «اباي» وپەراسى وپەرانىڭ وتانى يتاليادا, الەمدەگى ەڭ بەدەلدى تەاترلاردىڭ ءبىرى گەنۋيا قالاسىنداعى «كارلو فيليچە» تەاترىندا الەمدىك كورەرمەنگە جارقىن تابىسپەن ۇسىنىلدى. سپەكتاكل وراسان زور انشلاگقا يە بولدى, بارلىق بيلەت كۇنى بۇرىن ساتىلىپ كەتتى, تەاتر ۇجىمى حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن تانىلدى.
قاسيەتتى قارا دومبىرا ءبىزدىڭ ارىمىز, ابىرويىمىز, كيەمىز. ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن شىلدەنىڭ العاشقى جەكسەنبىسى «دومبىرا كۇنى» ەتىپ بەكىتىلۋى ەلىمىزدەگى ەلەۋلى وقيعاعا اينالدى. بۇل كۇنى استانادا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ الاڭىندا 2 مىڭنان اسا دومبىراشى ءبىر مەزگىلدە «اداي», «بالبىراۋىن», «سارىارقا» كۇيلەرىن ورىندادى. وسى ءبىر ۇلى وقيعادا مينيستردەن باستاپ بارلىق ونەر ساڭلاقتارىنىڭ كۇي تارتۋى دالانى تەبىرەنتىپ جىبەرگەندەي بولىپ ەدى. تاعىلىمدى شارا بارلىق قالالار مەن اۋىلداردا قولداۋ تاپتى. بۇل كۇن جاقسى داستۇرگە اينالارىنا جانە دومبىراشىلار سانى جىل سايىن ارتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن.
ۇلتتىق كينومىز دا ەرەكشە بيىكتەرگە ورلەۋدە. بيىل مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى العاشقى «كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بارلىق كينوقاۋىمداستىق پەن قازاقستاندىقتار ءۇشىن بۇل تاريحي وقيعا دەر ەدىم. بۇكىل الەمدە كينو ونەرىنىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە ىقپال ەتەتىنىن ءبىز ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. سوڭعى ون جىل ىشىندە كورسەتىلەتىن ۇلتتىق كينونىڭ ۇلەسى 10 ەسەگە وسكەن ەكەن. ال بۇل وراسان زور سەرپىن. كورەرمەن جوعارى باعالاعان, الەمدەگى بەدەلدى كينوفەستيۆالداردا كوزگە تۇسكەن كوپتەگەن بىرەگەي اۋقىمدى ۇلتتىق تۋىندىلار ءتۇسىرىلدى. ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق كينونىڭ الەمدىك كينو نارىعىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى ورىنداۋ اياسىندا مينيسترلىك «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسى», «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوبالارىن جان-جاقتى ىسكە اسىرۋمەن قاتار, قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى تاپسىرمانى ويداعىداي اتقارۋدا. العاشىندا بۇل جۇمىس ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە بەرىلگەنىن بىلەمىز. الايدا, الىپبيگە قاتىستى ەكى نۇسقا دا حالىق اراسىندا كوپ تالقىلاندى. ءبىرىنشى نۇسقا ديگراف جانە ەكىنشى نۇسقا اپوستروف قولداۋ تابا قويمادى. اتالعان جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ, ۇيلەستىرۋ جانە جۇيەلەۋدە ءبىرشاما قيىندىق تۋدى. سوندىقتان بۇل تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى اتقارۋ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە تاپسىرىلدى. العاش رەت جەتەكشى ءتىل ماماندارى جينالعان ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى قۇرىلدى. ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلدى. ءالىپبيدىڭ ءۇشىنشى نۇسقاسى ازىرلەنىپ, كوپشىلىك اراسىندا قولداۋ تاپتى. وسىدان كەيىن جۇمىستىڭ ەرەكشە قارقىنى ارتا باستادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىعىنا 2018 جىلعى 19 اقپاندا وزگەرىس ەنگىزىلدى. ءالىپبيدىڭ جاڭا نۇسقاسى جاڭاشا تىنىس الىپ, ومىرىمىزگە كەڭىنەن جول تارتىپ كەلەدى. ۇكىمەت جانىنداعى ۇلتتىق كوميسسيادا 2018 جىلى 6 جەلتوقسان كۇنى «جاڭا ءالىپبي نەگىزىندەگى قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ ەرەجەلەرى» ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى.
كۇنى-ءتۇنى عىلىمي-تاجىريبەلىك جۇمىستار جۇرگىزىلگەنىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دەپ ءوزىم تۇساۋكەسەرىندە بولىپ, اعالىق اق باتامدى بەرگەن لاتىن گرافيكاسىندا جارىق كورگەن العاشقى «Til-Qazyna» اقپاراتتىق-تانىمدىق گازەتىن اتاپ وتەر ەدىم. ديكتانتتىڭ ءماتىنى تىكەلەي ەفيردە «قازاق راديوسى», «شالقار» راديولارىندا بەرىلىپ, وعان 2 ميلليوننان استام ازاماتتىڭ قاتىسۋى ۇلكەن سەرپىلىس اكەلدى. بۇگىندە جاستاردى جاڭا جازۋ رەفورماسىنا ۇيرەتۋدە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ ءمانى زور. سوندىقتان جاس ۇرپاقتىڭ جاڭا ءالىپبيدى تەز ءارى ءتيىمدى مەڭگەرۋىنە جول اشاتىن «Qazlatyn.kz» (قازلاتىن.كز), «Tilqural.kz» (تىلقۇرال.كز), «Sozdikqor.kz» (سوزدىكقور.كز) سياقتى ۇلتتىق پورتالداردىڭ ىسكە قوسىلۋى ءسۇيىنىشتى جايت.
قازاقستاننىڭ تمد مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى اراسىندا پحەنچحاندا وتكەن XIII قىسقى وليمپيا ويىندارىنا رەسەيدەن كەيىن ەڭ كوپ ليتسەنزيا جيناعانى ءبارىمىزدى قۋانتتى.
سپورتتىڭ فريستايل ءتۇرى ويىندارى تاريحىندا قازاقستان ءۇشىن العاشقى وليمپيادالىق قولا جۇلدەنى تاماشا سپورتشى يۋليا گالىشەۆا جەڭىپ الدى. سونداي-اق شاڭعى جارىسى بويىنشا ءبىرىنشى التىن مەدالدى پاراليمپيادالىق سپورتشى الەكساندر كوليادين يەلەندى. حالقىمىزدىڭ اتاقتى بوكسشىلارىنىڭ ونەرىنە دە ءتانتىمىز. دانيار ەلەۋسىنوۆ, جانىبەك ءالىمحان ۇلى, مەيىرىم نۇرسۇلتانوۆ, ءالي احمەتوۆ, فەرۋزا ءشارىپوۆا, سادريددين احمەتوۆ الەمدىك ارەنادا كاسىبي بوكستى ابىرويمەن تانىستىرىپ, الەم جانكۇيەرلەرىن ريزا قىلىپ جۇرگەن تالانتتارىمىز.
القا ماجىلىسىندە تاعى ءبىر سۇيسىنگەن سالام – ءتۋريزمنىڭ دە ەرەكشە قارقىنمەن دامي باستاعانى اڭگىمە بولدى. جالپى ادام بالاسى عۇمىرىندا جاڭا نارسەنى كورسەم, بىلسەم دەپ ءومىر سۇرەدى. اتام قازاق «اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ, اسىڭ باردا ەل تانى بەرىپ ءجۇرىپ» دەپ بەكەر ايتپاعان. قازاقستاننىڭ ارتىقشىلىعى ونىڭ ءساتتى گەوساياسي ورنالاسۋى. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, قازاقتىڭ ۇلى دالاسى 4-5 ساعاتتىق ۇشۋ راديۋسىندا بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى نەگىزگى تۋريستىك اعىنداردى قالىپتاستىرۋشى, تاياۋ شىعىستىڭ ءىرى ەلدەرى, رەسەي, قىتاي, يران, ءۇندىستان ورنالاسقان. تەك ءۇندىستاننىڭ وزىنەن جىل سايىن 22 ملن قىتايدان – 130 ملن, رەسەيدەن 37 ملن تۋريست ساپار شەگەدى ەكەن. وتكەن جىلى جاپپاي حالىقارالىق تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن تەڭدەسسىز قادامدار جاسالىپتى. الدىمەن, ەلىمىزدىڭ اۋماعىنا ۆيزاسىز كىرۋگە قۇقىعى بار مەملەكەتتەردىڭ ءتىزىمى تولەم قابىلەتى بار ساياسي دامىعان جانە الەمنىڭ تۇراقتى 64 ەلىمەن كەڭەيتىلىپتى. ءۇندىستان مەن قىتاي ازاماتتارى ءۇشىن 72 ساعاتتىق ۆيزاسىز ترانزيت ەنگىزىلدى – مۇنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا جالپى اسەرى 1 ميلليون اقش دوللارىنان استام قارجىنى قۇرايدى. بايتاق دالامىزدىڭ ءبارى ءىنجۋ-مارجان. ايشىقتى استانادان باستاپ, كوكجەلەكتى بۋراباي, تولقىنى شۋلاعان كاسپي, ايدىندى الاكول – قازاقستان ءتۋريزمىنىڭ كەلەشەگى. وسىلاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز.
ءبىز تاريحى جاڭعىرىپ, مادەنيەتى ماۋەلەپ, ءتىلى تۇلەپ, ونەرى ورگە باسىپ كەلە جاتقان جاسامپاز ۇلتپىز. بۇل − ەلباسىنىڭ ەرەن ەرلىگى مەن ونىڭ جانىندا جۇرگەن ەلەۋلى ازاماتتاردىڭ ەرەكشە ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ