بۇگىنگى زاماناۋي الەمدە ەتنوستىق گوموگەندىك, ياعني بەلگىلى ءبىر ۇلت ۇستەمدىك ەتىپ وتىرعان مەملەكەتتەر كوپ ەمەس. عالامدىق ساياسي كارتاعا كوز سالساق, ونداي مەملەكەتتەردىڭ شارتتى سانى 12 نەمەسە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ 9 پايىزىن عانا قۇرايدى. دەمەك, ەتنوستار اراسىنداعى كەلىسىم مەن تاتۋلىقتى نىعايتۋ ءىسى ءاربىر مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
ءار كەزدە ۇلتارالىق قاقتىعىستارعا تەرريتوريالىق تالاس-تارتىستار, حالىقتار اراسىنداعى تاريحي وشپەندىلىك, ۇستەم ۇلتتىڭ از ۇلتتارعا وكتەمدىگى مەن قىسىمى, ساياسي ەليتانىڭ تانىمالدىلىق پەن بيلىككە جەتۋدىڭ جولى رەتىندە ۇلتتىق ماسەلەلەردى كوتەرۋى جانە حالىقتىڭ كوپەتنوستى مەملەكەت دەڭگەيىنەن جەكە مەملەكەتتىلىكتى قۇرۋعا ۇمتىلىسى سەبەپ بولىپ جاتادى. مۇنداي كورىنىستەر, اسىرەسە XX عاسىردا الەمدىك ساياسي كارتادا تاۋەلسىزدىك الۋىنا بايلانىستى پايدا بولعان جاڭا مەملەكەتتەردە كوبىرەك قىلاڭ بەردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ ورتالىعى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى داستان كوشەرباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الىس ەلدەردى ايتپاعاندا, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كولەمىندە دە ۇلتارالىق قاقتىعىستار بەلەڭ الىپ وتىرعان.
– ۇلتارالىق شيەلەنىستەردىڭ زاردابىنان ادامزات ساباق الا الماي كەلەدى. وعان مىسال رەتىندە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينانىڭ وسىنداي قاقتىعىستاردىڭ سالدارىنان قانعا بوككەندىگىن ايتۋعا بولادى. تمد ەلدەرىنىڭ ءبىرازى, ونىڭ ىشىندە تاۋلى قاراباق, وسەتياداعى شيەلەنىستەردىڭ زاردابىن قاراپايىم حالىق ءالى تارتىپ كەلەدى, – دەيدى د.كوشەرباەۆ.
ساراپشىمىز وسى ورايدا, ۇلتارالىق شيەلەنىستەردى شەشۋدىڭ بىرىڭعاي ۇلگىسى مەن تيىمدىلىگى تابىلماعاندىعىن العا تارتادى.
– ۇلتارالىق شيەلەنىستەردى شەشۋدىڭ جولدارى كوپ. حالىقارالىق قۇقىقتىق ەرەجەلەر دە جاقسى قۇرىلعان. الايدا, ءبىر ەلدە ورىن العان شيەلەنىس كەلەسى ەلدەگى شيەلەنىستەن بولەك بولۋى مۇمكىن. ياعني, ونىڭ شەشىلۋ جولدارى دا وزگەشە بولادى. ۇلتارالىق شيەلەنىستەردى شەشۋدىڭ ءبىر امبەباپ ءتاسىلى جوق. ەڭ ءتيىمدى جولى – ۇلتارالىق شيەلەنىستى بولدىرماۋ. مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى وسى باعىتتا جۇمىس اتقارۋدا. الپاۋىت ەلدەردىڭ الەمدىك ساياسي ساحنادا ەكونوميكالىق, اسكەري, ساياسي ىقپالعا يە بولۋ ماقساتىنداعى باقتالاستىقتارىنىڭ سالدارىنان كەيبىر «ۇلتارالىق» شيەلەنىستەر قولدان جاسالۋدا. اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ دامىعان زامانىندا وزگە ەلدە وتىرىپ باسقا ەلدىڭ ىشكى جاعدايى مەن حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنە ىقپال ەتۋ ءداستۇرلى «ساياسي سوعىس» قۇرالىنا اينالدى, – دەپ ويىن قورىتتى داستان كوشەرباەۆ.
ال «حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعى» قب پرەزيدەنتى ءجاندىلدا جاقىپوۆتىڭ پىكىرىنشە, ەتنوسارالىق شيەلەنىستەردى بىلاي قويعاندا, وسى ۋاقىتقا دەيىن «ەتنوس» تەرمينىنىڭ ءبىر ماعىنالى ۇعىمى قالىپتاسىپ بولماعان.
– الەم ەلدەرىندە قاراپايىم بۇزاقىلىق, باسقا دا قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتارعا «ەتنوستىق قاقتىعىس» دەپ دياگنوز قويۋ ءورشىپ كەتتى. بۇگىنگى ينتەرنەتپەن قارۋلانعان قوعام وتقا ماي قۇيا ءتۇسىپ, قارسى تاراپتاردىڭ اراسىنداعى وشپەندىلىكتى قوزدىرىپ, الىستان باقىلاپ, انىق-قانىعى انىقتالماعان وقيعالارعا بايلانىستى سىرتتاي تون پىشۋگە دانىگىپ الدى. ارينە تەك ءبىرتۇتاس ۇلتتىڭ وكىلدەرى عانا مەكەندەمەيتىن مەملەكەتتەردە بەلگىلى ءبىر ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بولۋى مۇمكىن. بۇل جەردە وسى ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى اراسىنداعى قاتارداعى توبەلەستەرگە ۇلتارالىق ماڭىز بەرۋ اقىلعا سىيمايدى. ماسەلەن, اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىندە اق ناسىلدىلەر مەن قارا ناسىلدىلەر اراسىنداعى قاقتىعىستار ءالى دە بار. بىراق بۇل شيەلەنىستەردى كوبىنە ۇلتارالىق قاقتىعىستارعا جاتقىزا بەرۋگە بولمايدى, – دەيدى ج.جاقىپوۆ.
بىراق شيەلەنىستەر مەن قاقتىعىستاردى شەشۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەدە ابدەن سىنالىپ, كەم-كەتىگى جونىلعان ايقىن جولدارى بار ەكەندىگى دە راس. ول – زورلىق-زومبىلىق پەن ماجبۇرلەۋدەن باس تارتۋ, بارلىق قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلگەن مامىلە جاساۋ, ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن باستى قۇندىلىقتاردىڭ قاتارىنا كىرگىزۋ جانە تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋگە تىرىسۋ.
بۇگىندە وسى جولدى تاڭداعان قازاقستاننىڭ ۇلگىسىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مويىنداعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل ءسوزىمىزدى ساياساتتانۋشىلار دا قولدايدى.
– قازاقستان – حالقى سۇتتەي ۇيىعان مەملەكەت. بۇل – ءبىزدىڭ بايلىعىمىز, قۇندىلىعىمىز. ەڭ باستىسى – ەتنوس وكىلدەرىنىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن تاتۋلىعى قۇر جالاڭ ۇران سوزدەر ەمەس. قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتارالىق شيەلەنىستەرگە قارسى تۇرا الۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا. قازاقتىڭ قۇندىلىقتارىن بويىنا سىڭىرگەن جانە ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ تاربيەلەنگەن ازاماتتاردىڭ بىرلىگى بەرىك بولادى, – دەيدى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ ورتالىعى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى داستان كوشەرباەۆ.
وسى ارادا «ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس» تەرمينىنە ساباقتاس بولىپ كەلەتىن «دىنارالىق قارىم-قاتىناس» ەلىمىزدە دۇرىس جولعا قويىلعان. وعان ادەتتە ءبىرىن-ءبىرى كورمەستەي بولاتىن بۇكىلالەمدىك ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ استانادا ءبىر ۇستەلدە باس قوسۋى دالەل.
تۇپتەپ كەلگەندە, قىلدان دا نازىك تۇسىنىكتەرمەن سيپاتتالاتىن ۇلتارالىق قاتىناستاردى قوزدىرۋ مەن ونى ساياسي ەكسترەميزمنىڭ قۇرالى رەتىندە قولدانۋ قاي تاراپقا دا وپا بەرمەيتىنى تاريحتىڭ اششى ساباقتارىنان بەلگىلى.
سەرىك ابدىبەك,
«Egemen Qazaqstan»