توبىل-تورعاي وڭىرىندە بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرى تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەردى, ەندىگى كەزەك اۋدان اكىمدەرىنە ءتيدى. اۋداندار مەن قالالارداعى ەكونوميكالىق ءوسۋ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋى مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ورىندالۋى وبلىستىڭ ەكونوميكالىق دەڭگەيىن قۇرايتىنى انىق. سوندىقتان ءوڭىردىڭ نىعايۋى اۋداندار مەن قالالارداعى جۇمىستاردىڭ دەڭگەيىنە تىكەلەي تاۋەلدى.
تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرۋدى قامىستى اۋدانى باستادى. بۇل شاراعا وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆتىڭ ءوزى قاتىستى. اۋدان اكىمى عازيز بەكمۇحامەدوۆ اۋداندا جىل توڭىرەگىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى اتاپ ءوتتى. 13 مىڭنان اسا تۇرعىنى بار اۋدان اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. وتكەن جىلى گەكتارىنان 11,6 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. بۇل ءۇشىن اۋداندا ءبىراز جۇمىس جۇرگىزىلگەنى ايتىلدى.
الايدا وبلىس اكىمىنىڭ اۋداندا اتقارىلعان جۇمىستارعا كوڭىلى تولمادى. نەگە؟ ءوڭىر باسشىسى اۋداننىڭ تابيعي تۇرعىدان قولايلىلىعى بولا تۇرا, الەۋمەتتىك الەۋەتى, ەكونوميكانى دامىتۋ ارەكەتى ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرە الماي وتىر دەپ باعالادى. ارحيمەد بەگەجان ۇلى اۋداندا ەڭ الدىمەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كوڭىلدەگىدەي دامىماعانىن ورتاعا سالدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ەلباسىنىڭ اسا ءمان بەرىپ وتىرعانى بەكەر ەمەس. ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ بۇل سالاسى ادامدارعا جۇمىس بەرۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويمايدى, حالىقتىڭ تۇرمىسىن كوتەرۋگە ىقپال ەتەدى. ەڭ ماڭىزدىسى, سالىق تولەمىن ارتتىرادى. اۋدانداعى 500 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىنىڭ 20 پايىزى توقتاپ تۇر. قامىستى اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرىنىڭ تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىن وتەۋ ءۇشىن كورشى جىتىقارا اۋدانىنا شاپقىلايدى. بەلسەندى كاسىپكەرلەر اۋدان ورتالىعىنان دۇرىس مونشا, شاشتاراز, جاستار دەمالاتىن, بوس ۋاقىتىن وتكىزەتىن شاتحانا, سپورت زالدارىن اشسا, تۇرعىندار وزگە اۋدانعا جۇگىرمەس ەدى. تۇرعىنداردىڭ «بالاباقشا قاشان كوگىلدىر وتىنعا قوسىلادى؟» دەگەن سۇراعى دا وتقا ماي قۇيعانداي بولدى. اۋدان ورتالىعىنا گازدىڭ كەلگەنىنە ءبىرشاما جىل بولسا دا, بالاباقشا ونىڭ راحاتىن كورمەگەن. وبلىس اكىمى ايتقانداي, ۇيىمداستىرا بىلسە وسىنىڭ بارلىعى دا جۇزەگە اسپاي قالاتىن شارۋا ەمەس. سونىمەن قاتار توپىراعىنىڭ قۇنارى از, بونيتەتى تومەن بولعاندىقتان, مۇندا ەگىن شارۋاشىلىعىنان گورى ەت باعىتىنداعى مال شارۋاشىلىعىنا ماڭىز بەرۋ كەرەكتىگىن دە ەسكە سالدى. ويتكەنى اۋداندا وندىرىلگەن تاۋاردىڭ الدىمەن وزىندىك قۇنى ارزانداماي, جۇمىس العا باسپايتىنى ايان.
ا.مۇحامبەتوۆ اۋدان اكىمى ەسەبىن قورىتىندىلاعاندا بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا ىلەسپەي, نارىقتىق, ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى زەرتتەمەي, ەسەپتەمەي اۋداننىڭ ەڭسەسى كوتەرىلمەيتىندىگىن ايتتى.
– اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت ۇلكەن قارجى ءبولىپ وتىر, ءتۇرلى باعدارلاما بار. ءتىپتى ءبىر مال شارۋاشىلىعىنىڭ وزىنە قانشاما سۋبسيديا بەرەدى, سونىڭ بارلىعىن اۋدان ۋاقتىلى, ءتيىمدى پايدالانا المايدى. جول, اۋىز سۋ, گازبەن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى باستى شارۋا مەملەكەتتىڭ كومەگىمەن, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ قارجىلاندىرىلۋىمەن شەشىمىن تابادى. ال اۋداننىڭ كولەمىندە اتقارىلاتىن, ۇساق ىستەردى تاپ-تۇيناقتاي اتقارۋعا نەگە بولمايدى, – دەدى ءوڭىر باسشىسى.
بۇرىن شالعايدا جاتقان اۋدانعا دا, اۋىلعا دا مەشەۋلىك ءتان سياقتى كورىنەتىن. قازىر وعان يلانۋعا بولمايدى. بۇگىنگى ۋاقىت جىلدامدىعى مەن مۇمكىندىگى «ايشىلىق, الىس جەرلەردەن, جىلدام حابار العىزدى» دەپ ىبىراي التىنسارين بابامىز ايتقان بولجامنان دا اسىپ كەتكەن. جۇمىسقا دەگەن نيەت پەن باستاما بولسا, قالعانىنا مۇمكىندىك مول. وسى ورايدا, شالعايداعى تۇرمىستىڭ جاقسى مىسالىن الىستان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ءدال وسى قامىستى اۋدانىنداعى «التىنسارينو» مەن «قاراباتىر» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرىنىڭ داڭقى قازىر وبلىستىڭ سىرتىنا كەتىپ قالعان. «التىنسارينونى» قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى بوريس كنيازەۆ باسقارادى. ونىڭ شارۋاشىلىعىن دا, اۋىلىن دا شولدەگى وازيسپەن تەڭەستىرسە بولادى. ال مارات قۇدايقۇلوۆ بىلتىر شارۋاشىلىقتىڭ ەسەبىنەن 90 ميلليون تەڭگەگە اۋىل كلۋبىن جوندەپ قويدى. وندا قىزىلوردا وبلىسىنان قونىس اۋدارعان جاستار جۇمىس ورنىن تاپتى. ولاردى كوشىرىپ الۋدى, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدى دە شارۋاشىلىق ءوز موينىنا العان. ءىس دوڭگەلەندى مە؟ ارينە! ينتەرنەت زامانىندا «شالعايداعى اۋدان» دەگەن تۇسىنىكتىڭ قولدانىستان كەتەرى دە الىس ەمەس شىعار. ءبىر قامىستى ەمەس, وبلىستاعى بارلىق اۋدان مەن قالا اكىمدەرىنىڭ ەسەبى تىكەلەي ەفيردەن بەرىلدى, اۋدان تۇرعىندارى ينتەرنەت ارقىلى دا سۇراق بەرىپ جاتتى. قايتالاپ كورەمىز دەسە, ينتەرنەتتە تۇر. اكىمنىڭ ەسەبى تىڭدالعان التىنسارين, مەڭدىعارا, جانگەلدين, ۇزىنكول, باسقا دا اۋدانداردا مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋدىڭ كورسەتكىشتەرىنە ءمان بەرىلدى جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگى باسا ايتىلدى. ونىڭ بارلىعى وبلىس ورتالىعىنا جاقىندىق نەمەسە شالعايلىقتان ەمەس, شالاعايلىق بولماعان جەردە تۇزەلەرىن ۋاقىت سىبىرلاپ تا ۇلگەرگەن سەكىلدى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«Egemen Qazaqstan»
قوستاناي