مىندەت پەن تالاپ
پوليتسيا جۇمىسىنىڭ نەگىزگى بۇلجىماس ماقسات-مىندەتى – قوعامدى زاڭسىزدىقتاردان قورعاۋ جانە ءاربىر ازاماتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. دەمەك, پوليتسيانىڭ ارەكەتىنە نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنە قوعامدىق پىكىردىڭ ىقپالى زور. بۇگىنگى تالاپشىل الەمدە پوليتسيا ءىس-ارەكەتىنىڭ ەكى قاعيداسى قالىپتاسقان. بىرىنشىسىندە, پوليتسيا – جازالاۋشى, ەكىنشىسىندە – ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتەن قۇرالعان الەۋمەتتىك ارىپتەس. مىنە, باعالاۋدىڭ قاراپايىم قاعيدالارىنىڭ ەلەگىنەن وتكىزەر بولساق, قازاقستان پوليتسياسى قازىر وسى ەكى كورسەتكىشتىڭ بەل ورتاسىندا شىرمالىپ قالعانعا ۇقسايدى. وعان دالەل – قوعامدىق پىكىر. ويتكەنى «پوليتسيانىڭ بەدەلىن قالاي كوتەرەمىز؟» دەگەن ساۋالعا ءالى ناقتى جاۋاپ ايتىلار ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ەلباسى تاپسىرماسىنان سوڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى رەفورمالاۋدى پوليتسيانىڭ ارناۋلى كيىمىن جاڭارتۋدان باستاعانداي اسەر قالدىردى. سوندىقتان دا الدىمەن سىرتقى پىشىننەن بۇرىن ىشكى مازمۇن مەن پيعىلدى وزگەرتۋگە بايلانىستى سىن-ەسكەرتپەلەر ورىندى ايتىلىپ جاتقان سياقتى.
ارينە ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ كومانداسىنىڭ جوسپارى نىق, باعىتتارى – ايقىن. وسىعان قاراپ-اق قۇقىق قورعاۋ رەفورمالارىنىڭ وڭ ناتيجە بەرەرىنە سەنگىمىز كەلەدى. ال بۇل جولدان وتكەن وزگە مەملەكەتتەر قانداي تاڭداۋ جاسادى؟
قانداي جولدى تاڭدادىق؟
اقش. الەم ەلدەرى امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى قىلمىسپەن كۇرەستى مىسال ەتكەندە نيۋ-يوركتەگى اۋەلى قابىرعالارداعى جازبالارمەن كۇرەس, سودان كەيىنگى «سىنعان تەرەزە» رەفورمالارى ناتيجەلەرىن بايانداپ, ونىڭ اۆتورلارى مەن جۇزەگە اسىرۋشىلارىن كوككە كوتەرەدى.
ءىس جۇزىندە قۇراما شتاتتاردا قىلمىسقا «نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداسى قالىپتاسقان. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءۇش دەڭگەيلى: فەدەرالدىق, جەكەلەگەن شتاتتار جانە جەرگىلىكتى بولىپ جىكتەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە جەلىلىك دەڭگەيدەگى جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ ۇلەسى باسىم (60%).
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان باستاپ قىلمىسقا قارسى كۇرەستە زاماناۋي تاجىريبەلەر تۇگەلگە دەرلىك قولدانىلدى. وعان قوسا, بىرىنشىدەن, تۇرعىندارمەن بايلانىسقا باسا نازار اۋدارىلدى. ەكىنشىدەن, زاڭدى كۇشەيتىپ, جەكەلەگەن اۋىر قىلمىستاردىڭ جازاسىن ۇلعايتتى. ۇشىنشىدەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قىلمىستىڭ بارلىق تۇرىنە «نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداسىن ناسيحاتتادى.
قازىرگى ۋاقىتتا اقش قىلمىس دەڭگەيى تومەن ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرعانىمەن قوسا, تۇرمەدەگى جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ سانى بويىنشا دا ءبىرىنشى كەلەدى. ماسەلەن, حالقىنىڭ سانى 327 ملن دەپ الساق, تۇرمەدە وتىرعاندار سانى – 2,3 ملن. سالىستىرمالى تۇردە قىتايدىڭ دەرەكتەرىن كەلتىرسەك, وندا 1 ملرد 400 ملن ادامنىڭ 1,4 ميلليونى عانا تۇرمەدە وتىر.
ايتا كەتەرلىگى, 1980-2000 جىلدار ارالىعىندا ساقتاندىرۋ تولەمدەرى, سوت جانە قىلمىسكەرلەردىڭ تۇرمەدە ۇستاۋ شىعىندارىن قوسا ەسەپتەگەندە, اقش-تا قىلمىستىڭ ەكونوميكالىق زاردابى ايتارلىقتاي ءوسىپ كەتتى. ماسەلەن, اقش ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ەگەر 1989 جىلى كىسى ءولىمىنىڭ شىعىنى 2,4 ملن دوللار بولسا, 2007 جىلى بۇل سوما 7 ملن دوللارعا دەيىن وسكەن.
شۆەتسيا. ەۋرووداق قۇرامىنداعى بۇل ەلدە پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق, كاسىبي ساپاسىمەن قاتار, تۇرعىندارمەن تىعىز بايلانىسى ەسەپكە الىنادى. بۇل تالاپتار نەمەسە باسىمدىقتار قىزمەتكەردىڭ جاقسى كاسىبي دايارلىعى, بازالىق ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىمى, قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەۋ ساپاسى, ادەپتىلىكتىڭ قاراپايىم قاعيدالارىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىمەن ولشەنەدى. سوندىقتان دا شۆەتسيادا «زاڭدى سىيلاۋ – ازاماتتى سىيلاۋ» دەگەن قاعيدا قاتتى ساقتالادى. پوليتسيا ەڭبەگىنىڭ وي-سانامەن نەگىزدەلۋى, جوعارى جالاقى پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرىپ, قوعامدا جوعارى الەۋمەتتىك مارتەبەگە يە بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ءدال وسى سكانديناۆ ەلدەرىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت دەڭگەيىنىڭ يندەكسى جوعارى بولعان سايىن, قىلمىسپەن كۇرەستىڭ ءتيىمدى جۇرەتىندىگى دالەلىن تاپقان.
پوليتسيا قىزمەتىن «ىزگىلەندىرۋ» ناتيجەسىندە قۇقىق بۇزۋشىلارعا دەگەن كوزقاراس جۇمسارىپ, قىلمىسكەرلەر «قۇقىقتىق ءىس ارەكەتى بۇزىلعان» دەگەن جەلەۋمەن ءتۇرلى شەكتەۋلەرمەن قاتار, كومەككە دە يە بولا باستادى. وسىنىڭ ارقاسىندا شۆەتسيادا تۇرمە «تۇرعىندارىنىڭ» سانى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 60 ادامعا دەيىن تومەندەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ەلدە كومپيۋتەرلىك الاياقتىق, ماتەريالدىق شىعىن كەلتىرۋ مەن ۆەلوسيپەد ۇرلىعى كەڭ تارالعان. سىبايلاس جەمقورلىق جوقتىڭ قاسى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا, شۆەتسيا پوليتسياسىنا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك سەنىمى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە – 98 پايىز, بۇل – الەمدەگى ەڭ ۇزدىك كورسەتكىش. پوليتسياعا سەنىم ازاماتتاردىڭ زاڭدى سىيلاۋىنان, پوليتسەيلەرگە جەدەل قىلمىستىق ىزدەستىرۋلەرگە كورسەتىلگەن كومەكتەن, سوت وتىرىستارىنا كۋاگەر رەتىندە قاتىسۋداعى بەلسەندىلىكتەرىنەن كورىنەدى.
فرانتسيا. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا فرانتسيا پوليتسياسىن رەفورمالاۋ وزگە مەملەكەتتەردەگى ءتارىزدى قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۇجىرىمداماسى جانە حالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىلعا جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرىپ, «جاقىن پوليتسيا» اتاۋىمەن ءجۇردى. بۇل ۇعىم پوليتسيانى تەك قىلمىسپەن كۇرەسۋشى ەمەس, حالىققا قاۋىپسىزدىك سالاسىندا, ءتارتىپ پەن تىنىشتىقتى قامتاماسىز ەتەتىن قوعامدىق قىزمەت كورسەتۋشى تۇرعىسىندا قالىپتاسۋعا اكەلدى. الايدا, اقش, ۇلىبريتانيا, جانە جاپونيادا كەڭ تارالعان حالىقتى قوعامدىق ءتارتىپتى قاداعالاۋعا جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك ارىپتەستىك فورماسى فرانتسيالىق ساياسي-قۇقىقتىق داستۇرلەرگە سىيىسپادى. وعان قوسا, تاريحي تۇرعىدا قالىپتاسقان قوس جۇيە: ۇلتتىق پوليتسيا مەن جاندارمەريانى بىرىكتىرۋ دە وڭ ناتيجە بەرە قويعان جوق. سوندىقتان دا فرانتسۋزدارعا «جاقىن پوليتسيا» جۇيەسى ءسىڭىپ كەتە المادى. 2002 جىلدان باستاپ فرانتسيا ۇكىمەتى ءداستۇرلى «قاتال پوليتسيا» جانە «ناقتى ناتيجە» جولىن تاڭداپ, اۋىر قىلمىستاردىڭ بەتىن قايتارا الدى. ماسەلەن, ادام ءولتىرۋ قىلمىسىن اشۋ كورسەتكىشى 88 پايىزعا جەتتى. بىراق بۇل تاڭداۋ حالىق پەن بيلىكتىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ جىبەردى. ءسويتىپ 2008 جىلدان باستاپ ء«وزارا سەنىم» جۇيەسىنە قايتا تاڭداۋ جاسالعانىمەن, ەلدەگى قىلمىس تا, تۇرمەدە جازاسىن وتەۋشىلەر سانى دا جىلما-جىل ارتىپ كەلەدى.
جاپونيا. كۇنشىعىس ەلى عاسىرلىق داستۇرلەر مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ ينتەگراتسياسىندا الدارىنا قارا سالماي كەلەدى. جاپونيا كونستيتۋتسياسىنا سايكەس, پوليتسيا ۇكىمەتكە باعىنىشتى بولعانىمەن, قانداي دا ءبىر مينيسترلىكتىڭ نەمەسە ۆەدومستۆونىڭ قۇرامىنا كىرمەيدى. ەل استاناسى مەن پرەفەكتۋرالاردا پوليتسيا قۇزىرەتى وكرۋگتەر مەن اۋداندارعا بولىنەدى. ولاردىڭ ارقايسىسىندا 1874 جىلدان بەرى جۇيەگە ەنگەن «ستاتسيونارلىق ۇيشىكتەر» («Koban») بار. ماسەلەن, توكيونىڭ وزىندە 12 مىڭداي «Koban» ورنالاستىرىلعان.
سونىمەن قاتار جاپون پوليتسياسى الەمدەگى ەڭ جاراقتاندىرىلعان قۇرىلىم بولىپ ەسەپتەلەدى. وعان قوسا, جاپونيادا پوليتسيانىڭ ءاربىر قىزمەتكەرىنە شاققاندا الەم بويىنشا ەڭ اۋىر جۇكتەمە ارتىلعان. مۇندا ءبىر قىزمەتكەرگە 556 ادامنان (اقش – 379, فرانتسيا – 268) كەلەدى. جاپوندىقتاردىڭ ءومىر سالتى مەن تاربيەسىنە بايلانىستى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى نەگىزىنەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ءالى تۇيسىنە قويماعان جاسوسپىرىمدەر جاسايدى. سوندىقتان جالپى قىلمىستىڭ ىشىندە ۇساق ۇرلىقتىڭ ۇلەسى باسىم. ال جاپونيا پوليتسياسىنىڭ باستى پروبلەماسى ترانسۇلتتىق سيپاتقا يە ۇيىمداسقان قىلمىس بولىپ وتىر.
سەرىك ابدىبەك,
«Egemen Qazaqstan»