مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ءداستۇرلى جولداۋىنداعى اگرارلىق سەكتوردى جەدەل دامىتۋعا بايلانىستى قاعيدالارىن اۋىلداعى اعايىندارمەن بىرگە قازۇاۋ-دىڭ ۇلكەن ۇجىمى دا ەرەكشە ىنتا-ىقىلاسپەن قابىلدادى. ءارى ەلىمىزدىڭ وتكەن ونجىلدىقتاعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى جەتىستىكتەرى جانە الەمدىك ارەنادا بەدەلى وسكەندىگى ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتتى. قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەن ساياساتىمەن, تاباندى ەرىك-جىگەرىمەن بايلانىستىرامىز.
بيىلعى جولداۋ – ەلىمىزدىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ وزىندىك ستراتەگيالىق جوسپارى, سونداي-اق ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ الداعى ونجىلدىققا دەگەن ءۇمىتىن ۇكىلەپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىمىزدىڭ داڭعىل جولعا ءتۇسۋىنە سەنىمىن نىعايتادى. ونداعى قويىلعان مىندەتتەر, سونداي-اق ۇسىنىلعان شارالاردىڭ ىسكە اسىرىلاتىنىنىڭ كۇمانسىزدىگى ولاردىڭ عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەندىگىندە. ەلباسى تاياۋداعى ونجىلدىقتا تۇرلاۋلى دا تەڭدەستىرىلگەن دامۋ, جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اساتىنىن قاداپ ايتتى. جوبا تەك جۇمىس ارقىلى عانا ەمەس قاداعالاۋ ارقىلى دا جۇزەگە اسادى. سوندىقتان الداعى ون جىلعى دامۋدىڭ باستى قۇجاتىندا ءار وڭىردەگى ءاربىر يندۋستريالىق جوبا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جۇرتشىلىقتىڭ دا ايرىقشا باقىلاۋىنا الىنۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. ءسوز جوق, ءارتاراپتاندىرۋدىڭ باستى ماڭىزدى سەگمەنتى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ەكەندىگى راس. جولداۋدا ونى دامىتۋدىڭ ءۇش باعىتى كورسەتىلگەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ەكىنشىسى – ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. ءۇشىنشىسى – ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ. جولداۋدا بۇل ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جولدارى مەن تەتىكتەرى كورسەتىلگەن. ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋىنىڭ كىلتى الەمدىك ءتاجىريبە كورسەتكەنىندەي, يندۋستريالاندىرۋدى جەدەلدەتۋدە, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدا, ادام كاپيتالىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋدا ەكەنى ءمالىم. بۇل ءۇشىن جاڭا يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. ەلباسى سوندىقتان اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا بايلانىستى 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ءونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسەگە ارتتىرۋ, سول مەرزىمدە ىشكى رىنوكتىڭ 80 پايىزدان استامىن وتاندىق تاعام ونىمدەرى قۇراۋىنا قول جەتكىزۋ, ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ مىندەتتەرىن العا قويىپ وتىر.
وسى اتالعان باعىتتارداعى جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولۋىندا ەلىمىزدەگى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ ءتيىمدى ءجانە ۇتىمدى قىزمەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ءرولى ەرەكشە كورسەتىلگەن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, عىلىمي الەۋەتى وراسان ءبىزدىڭ قازاق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورنى ايىرىقشا دەر ەدىم. ۋنيۆەرسيتەت بىلىكتى عىلىمدار شوعىرلانعان, عىلىمي-زەرتتەۋدىڭ لەكتى ناتيجەلەرىنە يە, ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورىندا شەتەلدىك يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى بەيىمدەۋ تاجىريبەسى جيناقتالعان ۇجىم رەتىندە ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەدەگى جەتەكشى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى. جولداۋ مىندەتتەرى تۇرعىسىنان قاراعاندا اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدا ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ ارالاسپايتىن سالاسى جوقتىڭ قاسى.
ۋنيۆەرسيتەتتە 700-دەن استام عىلىم دوكتورى مەن كانديداتى قىزمەت اتقارادى. ولاردىڭ اگرارلىق سالاعا كومەگى شەشۋشى سيپاتقا يە. وقۋ ورنىندا قر ۇعا اگرارلىق عىلىمدار بولىمشەسى ورنالاسقان. ونىڭ قۇرامىندا 38 اكادەميك زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك جاساپ وتىر. ءىس جۇزىندە ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ قالىپتاسقان عىلىمي مەكتەبى بار. مۇنىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە 3 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 3 عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ناتيجەلى زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانادى. سولاردا ىرگەلى جانە قولدانبالى باعىتتار بويىنشا ونداعان تاقىرىپتاردا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
جولداۋدا ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن ەلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى كارتاسىن ازىرلەگەنى ايتىلدى. ياعني, الداعى تاياۋ جىلداردا نەنى, قايدا جانە قاشان سالاتىندىعىمىزدىڭ تولىق ءىس-قيمىل جوسپارى بار دەگەن ءسوز. ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى شاقتا كىم عىلىمي كومەك سۇرار ەكەن دەپ قاراپ وتىراتىن ۋاقىت پا؟! ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى ماسەلەنىڭ وتكىرلىگىنە بايلانىستى ويلاسا كەلە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتاردىڭ ناقتى نىساندارىنا, قولعا الىنا باستاعان جوبالاردىڭ اتقارۋشى اكىمشىلەرىنە سول سالا مەن ونىڭ يننوۆاتسيالىق ۇمتىلىستارىن جەتىك بىلەتىن عالىمداردى جىبەرۋدى ءجون كوردى. ولار بارعان جەرلەرىندە جۇمىستىڭ عىلىمي نەگىزدە ۇيىمداستىرىلۋىنا, ەڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتاردى ەنگىزۋگە تەگىن كومەكتەسەتىن بولادى. ماقسات – ماسەلەگە عىلىمي تۇرعىدان كەلۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىنا كوز جەتكىزدىرۋ. جوبا باسشىلارى ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ ناقتى پايدالى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەن كەزدە جۇمىس ءارى قاراي كەلىسىم-شارت نەگىزىندە جالعاساتىن بولادى.
ەلىمىزدە تۇتاستاي ەكونوميكا بويىنشا ءبىر قىزمەتكەرگە جىلىنا 17 مىڭ دوللاردىڭ وندىرىلگەن ءونىمى كەلسە, دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش ەڭ كەمى 90 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. وندا اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءبىر جۇمىس ىستەۋشى جىلىنا 50-60 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرسە, بىزدە شامامەن بۇل 3 مىڭ دوللارعا جەتەر-جەتپەس قانا. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. “قورىتىندى تۇسىنىكتى, – دەيدى ەلباسى وسىعان وراي ءوز جولداۋىندا, – بىزگە جاعدايدى تۇزەتۋ – ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ, يننوۆاتسيالاردى ەندىرۋ كەرەك”.
ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن اۋىلشارۋاشىلىق ماشينەسى قۇرىلىسىنىڭ مەتالدار تەحنولوگياسى, اگروەكولوگيا, مال شارۋاشىلىعى, ەگىنشىلىك سالاسىندا الەمدىك ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن ىزدەنىستەر بارشىلىق. بىزدە قۇرىلعان زەرتحانا نانو دەڭگەيىندە زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە, سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنا تاعام ونىمدەرى مەن اۋىل شارۋشىلىقتارىندا گمو قۇرامىن انىقتاۋدىڭ جاڭا ەكسپرەسس ادىستەرىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۋنيۆەرسيتەت يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتارى مول جاپون كومپانيالارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. ء“SHىMADZU” كومپانياسى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن عىلىمي-پراكتيكالىق سەمينار وتكىزىلىپ, وندا وسى كومپانيا شىعاراتىن قۇرال-جابدىقتاردىڭ تۇساۋكەسەرى جاسالدى. الداعى ۋاقىتتا 50 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن وسى قۇرال-جابدىقتار بىزگە بەرىلەتىن بولدى. ول بىزدەگى ەكولوگيالىق ورتالىقتىڭ نىسانالى جۇمىس ءىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. جاپونيانىڭ “ىntەractىve ءCorporatىon” كومپانياسىمەن ىنتىماقتاستىق ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اگروبيوينجەنەرلىك نانوزەرتحاناسىنىڭ جۇمىستارىنا ارنالعان بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي ەكى ەلەكتروندى ميكروسكوپ قوندىرعىسى ورناتىلدى. ۇكىمەتتىڭ 200 ملن. تەڭگەلىك گرانتىنا الىنعان بۇل زەرتحانانىڭ عىلىم جولىنداعى ىزدەنىستەرگە سونى سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. تاراپتار اراسىندا الداعى ۋاقىتتا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل تەك ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن عانا ەمەس بۇكىل ەلىمىزدىڭ اگروكەشەنى ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار.
عالىمداردىڭ ۇلكەن توبى اكادەميك ر.ەلەشەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قۇنارلى توپىراقتىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىن رەتتەيتىن اگروحيميالىق جانە اگروتەحنيكالىق تاسىلدەردى كەشەندى پايدالانۋدا, پروفەسسور ت. نۇرعاسەنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كۇرىشتىڭ اۋىسپالى ەگىسىنەن شىققان جەردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ ءتاسىلىن ۇتىمدى تاسىلمەن الماستىرۋدا, جەمىس-كوكونىس كافەدراسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى (پروفەسسور س.ن.ولەيچەنكو جەتەكشىلىگىمەن) اگروبيوارتۇرلىلىك جەمىستى داقىلدار مەن ءجۇزىمنىڭ جابىق تامىر جۇيەسىمەن قىسقى ۇلاستىرۋدى قولدانۋمەن الما مەن المۇرت كوشەتتەرىن وسىرۋدە, ينجەنەرلىك سالادا ج. سادىقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەنەرگيانى ۇنەمدەۋدە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوسىرۋ ءۇشىن تەحنيكالىق جابدىقتار ەنەرگيا كوزدەرىن ءداستۇرلى ەمەس جولىمەن قالپىنا كەلتىرۋ بازاسىندا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. مەملەكەتتىك سىناقتان ءساتتى ءوتكەن, ءتاجىريبەلى-ونەركاسىپتىك پارتيالار شىعارىلىمى ۇسىنعان “قازاقستاندىق-1” تاجىريبەلى-ونەركاسىپتىك كومباينىنىڭ ءۇلگىسى دايىندالدى. سونداي-اق عالىمدارىمىز ەلىمىزدەگى سۋ تاپشىلىعىنا وراي تامشىلاتا سۋارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن جاسادى. ۋنيۆەرسيتەتتە ش. دالەنوۆ, ت. سادىقۇلوۆ, ك.ءدۇيسەنباەۆ, ا.ەگەۋباەۆ ءتارىزدى پروفەسسورلاردىڭ جەتەكشىلىگىمەن مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءىرى عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. رەسپۋبليكانىڭ اسىل تۇقىمدى شارۋا قوجالىقتارىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى باسقا شارۋاشىلىقتاردا ىسكە اسىرىلعان مال باسىنىڭ جوعارى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. رەسپۋبليكاداعى مال باسىنىڭ جالپى جوعارى گەنەتيكالىق الەۋەتىندەگى اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ ۇلەسى ارتتى.
فەرمەرلىك ءوندىرىس سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن دايارلاۋ مەن كاسىبي قايتا دايارلاۋدا ۋنيۆەرسيتەتتە 1996 جىلى جوعارى فەرمەر مەكتەبى اشىلعان بولاتىن. سول جىلداردان بەرى 10 مىڭنان استام فەرمەر بىلىمدەرىن جەتىلدىرە الدى. فەرمەرلەردى وقىتۋدا بۇگىنگى تاڭدا قاشىقتىقتان وقىتۋ سياقتى ءادىس-ءتاسىلدەر قولدانىلادى.
وسى كەلتىرىلگەن جاعدايلار بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگىن انىقتايدى, ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا ايتىلعان مىندەتتەردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى دا جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جانە الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىنە ەنۋگە ۇمتىلا وتىرىپ جوعارى ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-ءجىگەرىن جۇمسايدى.
تىلەكتەس ەسپولوۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قر ۇعا اكادەميگى