ازاماتتىڭ اق جولى

كىسىلىگى مەن كىشىپەيىلدىلىگىن تەڭ ۇس­تا­عان بيىك ادامشىلىق يەسى, اسا بىلىك­تى مامان, مەنى كەم, الدى كەڭ ابزال ازاماتتىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى ەلدىڭ بەتىن­دە, جەلدىڭ وتىندە ءوتىپ كەلەدى. ادام­نىڭ, ءار ازاماتتىڭ ءومىر جولىندا كەز­دە­سەتىن ءبىر ەرەكشە تۇلعا بولادى. مەن سونداي ازامات دەپ ءاليحان دوسىمدى سەنىممەن ايتا الامىن. 1974 جىلى جۇمىس بابىندا تانىسىپ, كەيىننەن تۋىس­تان ارتىق, قيامەتتىك دوس بولىپ كەتتىك. سول سىيلاستىق بۇگىنگە دەيىن جارقىن جالعاستىعىن تاۋىپ كەلەدى. سىي­لاسىپ تا, سىرلاسىپ تا جۇرگەن وسى جىل­دار ىشىندە ونىڭ ادامي بولمىسىن, ازا­ماتتىق الەمىن بىركىسىدەي بىلەمىن دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار. ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسى مەن كوڭىل تۇكپىرىنە ۇڭىلگەن سايىن جۇرەك اياسىن ايناداي تازا ۇستايتىندىعىنا كوزىم انىق جەتتى. 

البەتتە اتاق-ابىرويدىڭ وز­دى­گى­نەن كەلە سالمايتىنى بەلگىلى. ول ادام­گەر­شى­لىك پەن ازاماتتىق پارىزدى تەڭ تۇتىنعان تەك­تىنىڭ ەڭبەگى ارقىلى عانا كەلمەك. سول رەتتە ءاليحان دوستىڭ بولمىسىنا بوي­لاۋدى ونىڭ ءومىربايان دەرەگىنە از-كەم توقتالۋدان باستاعان ءجون. ءاليحان ءابدى­حان ۇلى الماتى وبلىسى تالعار اۋدان­ىنىڭ فرۋنزە (قازىرگى تۋعانباي) اۋىلىندا تۋعان. اكەسى ءابدىحان زامانىندا ايماق-اتىراپقا بەلگىلى, اۋزى دۋا­لى, ءسوزى ءۋالى, ەلگە سىيلى ادام بولعان. كولحوز باسقارعان. ونىڭ بويىنداعى ەرىن­بەي ەڭبەكتەنۋ, ءىستى تىندىرىمدى اتقارۋ, ءتۇرلى ساناتتاعى ادامدارمەن ءتىل تابى­سىپ, ورتاق ىسكە جۇمىلدىرا ءبىلۋ, سوزگە, سەرتكە بەرىك بولۋ سىندى, كەيىن بۇكىل سانالى عۇمىرىنا تارازى تارتقان كىسى­لىك قاسيەتتەر, ادامشىلىق سيپاتتار سول ابىز اكەنىڭ ونەگەسىنەن, تاربيەسىنەن دارى­عان بولۋى كەرەك. ءاليحان قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىن عالىم-اگرونوم ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن تۋعان اۋىلىندا قاتارداعى جۇمىس­شىلىقتان باستاعان. جۇرگىزۋشى, سلە­سار, اگرونوم, بريگادير بولعان. ينا­بات­تى ىزگىلىك, ءىستىڭ كوزىن تاپقان ىلكىم­دىلىك بىردەن باسشىلىقتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, تۇرعىنداردىڭ نازارىن اۋدارعان. سونىڭ ارقاسىندا قىزمەتكە كىرىسكەنىنە كوپ ۋاقىت وتپەگەنىنە قاراماستان جاۋاپتى جۇمىستارعا ەركىن تارتىلا باستايدى. 

مانساپ جولىن تالعار اۋدانى «گور­نىي سادوۆود» كەڭشارىنىڭ پارتيا كومي­تە­تى­نىڭ حاتشىسى بولىپ باستاپ, اتقارعان ادال ەڭبەگىنە قاراي قىزمەتى ساتىلاپ ءوسىپ, تال­عار اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭ­گە­رۋ­شىسى, الماتى وبلىستىق پارتيا كومي­ت­ە­­تىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمى مەڭ­گەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, تالعار اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, تالعار اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, حالىق دەپۋتاتتارى تالعار اۋداندىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىندە دە ەل ىقىلاسىنا بولەندى. ەلىمىزدەگى اكىمدىك ينستيتۋتتىڭ باستاۋ كوزى­ندە تۇردى. «اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول» دەگەن قاناتتى قاعيدانى بەرىك ۇستانىپ, حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ىستەۋ­دىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتتى. تال­عار اۋدانىنىڭ, تالعار قالاسىنىڭ, قارا­ساي اۋدانىنىڭ اكىمى, الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ بipiنشi ورىنباسارى, الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ اكىمى قىز­مەت­تەرىن دە ابىرويمەن اتقاردى. قاي قىزمەتتىڭ تۇتقاسىن ۇستاسا دا بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ, قايراتكەرلىك تانىتىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتتى. قانداي دا ءبىر كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شيەلەنىسكەن كۇرمەۋىن ىسكەرلىكپەن شەشە ءبىلدى.

ءبىر عانا سالامەن شۇعىلداناتىن بىرەگەي مەكەمە ەمەس, اۋماعى بىرنەشە بەلدىكتى باسىپ جاتقان, شارۋاشىلىق قۇرى­لىمدارى دا سان-سالالى, ونىڭ ۇستىنە تۇرعىن حالقى ءتىلى باسقا, ءدىنى بوتەن, ءدىلى بولەك بىرنەشە ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان ايماق, اۋداندى بىلىكتىلىكپەن باسقارۋدىڭ قيىندىعى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. مىنە, وسى مارتەبەلى مىندەتتى قال-قادە­رىنشە ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. اۋەل باستان-اق الىس اۋىل­داردىڭ جاي-كۇيىنە, الەۋ­مەت­تىك سا­لاعا باسا نازار    اۋداردى. حال­قى­­مىزدىڭ اتاقونىس – اردا مەكەنى اۋىلداردىڭ جاعدايى جىلدام جاقسارىپ, ەڭسە تىكتەپ كەتۋىن باستى تالاپ ەتىپ قويدى. ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, باسىنان باعى تايعان اۋىلداردىڭ بارىن قايتادان بازارلاۋدىڭ ۇلى مىندەتىن قاجىرلىلىقپەن ورىنداپ شىقتى. ەل ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, حالىق قۇرمەتىنە بولەندى. وبلىس كولەمىندە ورىن العان بارلىق باتالى باستامالار مەن ىرگەلى ىستەرگە بەلسەنە اتسالىسىپ, الدىڭعى قاتاردا ءجۇردى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2012 جىلى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى.

دەپۋتات بولعان جىلدارىندا پارلا­مەنت­تە قابىلدانعان ءاربىر زاڭ جوباس­ىن تالقىلاۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, ءوزى­نىڭ ومىرلىك باي تاجىريبەسىن, ءبىلىم-بى­لى­گىن تانىتتى. اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى. سوعان ساي اۋىل­عا قاتىستى ماڭىزى زور ماسەلەلەردى باتىل كوتەرىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى, شارۋاشىلىققا, اۋىل ادامىنا ءتيىمدى جاڭا زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا لەپتى ۇلەس قوستى. قوعاممەن, حالىقپەن تىكەلەي بايلانىسقا ءتۇسىپ, ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدا الىمدىلىق تانىتتى. كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى تالاپ-تىلەكتەردى تەرەڭ ۇعى­نىپ, شىنايى شەشىم تابۋىنا سەبەپكەر بولدى. حالىق قالاۋلىسى رەتىندە تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەر جونىندە پايى­مدى پىكىرلەر ايتىپ, ساليقالى سۇحباتتار قۇردى. سولاردىڭ بىرىندە بىلايشا تولعانادى: «... ءار ازامات ادام دەگەن اتقا لايىقتى بولۋى كەرەك. ادامي اسىل قاسيەتتەردى بويىنا جيناعان جاندار ءوز ورتاسىنا نۇرىن شاشىپ جۇرەدى. ادامنىڭ ءبىلىمى مەن ماماندىعى ونەگەلى تاربيەمەن ۇشتاسىپ جاتسا, ءسوزى مەن ىسىنەن كىسىلىك كەلبەتى كورىنىپ تۇرسا, مىنە, ناعىز ازامات سول! سونىمەن قاتار ادام وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ادال اتقارۋعا ۇقىپتى بولۋى كەرەك. ابىروي – ۇزاق جىلعى ەسەلى ەڭبەكتىڭ جەمىسىمەن كەلەتىن ناتيجە. جانىنداعى ارىپتەستەرىنە, دوس­­تارىنا كوڭىلى اشىق, جانى تازا ازاماتتاردى جوعارى باعالايمىن. وسى قاسيەت­تەر­دىڭ بارلىعى ادامنىڭ وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن كورسەتەدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدى العا باستىراتىن ازاماتتاردىڭ ءبىلىمدى, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى, پاراساتتى, يماندىلىعى مول بولۋىن تىلەيمىن. سونداي-اق رۋحاني-مادەني قازى­نامىزدان سۋسىنداعان, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى بويىنا جيناعان ادام ومىر­دە ءوز ورنىن تابادى دەپ ويلايمىن».

ىشكى ەرىك-جىگەرى مەن تابيعي كۇش-قۋاتى مول تۇلعا سوڭعى جىلدارى الماتى وبلىسىنىڭ قوعامدىق كەڭەسى قىزمەتىن ابىروي­مەن اتقارىپ ءجۇر. ۇزاق جىلدارعى باي تاجىري­بەسىمەن, اتىراپقا سىيلى ابىز اقساقال رەتىندە مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ بۇل جاڭا بۋىنىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ­عا اتسالىسۋدا. 

ءاليحان تويباەۆتىڭ ەل بىلەتىن تاعى ءبىر تاماشا قاسيەتى – ول كىم-كىمگە دە كو­مەك قولىن سوزۋعا دايار تۇرادى. ءوتىنىش جاسا­عان جان­نىڭ مەسەلىن قايتارۋ دەگەندى بىلمەيدى, جاقسىلىقتى جان قالاۋى­مەن قۇلشىنا جاسايدى. جانە ونى ازا­مات­تىق بورىشىم دەپ قانا بىلەدى. ءاليحان ءابدىحان ۇلىنىڭ قايتارىمسىز قام­قور­لى­عى, ايالى الاقانىنىڭ ارقا­سىن­دا شارۋاسىن شيراتىپ, قىزمەت بابىندا ءوسىپ, جەتىلىپ كەتكەندەر كوپ بولدى. «جاقسىنىڭ شاراپاتى تيەر تار جەردە» دەگەن وسى. سول ىڭعايدا «تىرلىگىڭدە تەك جاقسى­لىق قانا جاسا, ادامنان بولماسا دا اللادان قايتادى» دەگەن, ورتا عاسىرلىق سوپى سۇلتان سانجارعا قاتىس­تى قاناتتى قاعيدا ءاليحاننىڭ ومىرلىك باعىت ەتىپ ۇستاعان باعدارشامى ەكەنىنە رياسىز سەنەسىڭ. 

«تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك!» دەگەن. ءا.تويباەۆ­تىڭ تۋعان جەرى, وسكەن ەلىنە دەگەن ىقى­لاسى ءتىپتى ەرەكشە. قازاق باي­تا­عىنىڭ قاي قيىرىندا جۇرسە دە, قان­داي بەلەس اسىپ, قاي بيىككە كوتەرىلسە دە, ءومىرى­نىڭ سوناۋ ەڭ ءبىر تازا, شىنايى كەزەڭ­ىنە كۋا بولعان قاراشا اۋىلدى جادىنان ەشقاشان شىعارعان ەمەس. تۋىپ-وسكەن ولكەسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن ءوزىن ءبىر ءسات تە بولەك ۇستامايدى. تۋعانباي اۋىلىمەن ماقتانىپ, مارقايىپ قانا قويماي, پەرزەنتتىك پارىزىن دا ۇزبەي اتقارىپ جۇرەدى. اۋىلدا سوڭعى جىلدارى بوي كوتەرگەن مەشىت ءۇيى, ونىڭ جانىنداعى ءدامحانا, امبۋلاتوريا, كەڭ سامالا ءراسىمحانالاردىڭ سالىنۋىنا بىردەن-ءبىر ۇيىتقى بولعان, ىقپال ەتكەن دە ءاليحاننىڭ ءوزى. تۋعانباي اۋىلى بۇگىندە ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن جا­راس­تىقتى مەكەن, جورالى جۇرت. اۋىل­دىڭ تىرشىلىگى – ونىڭ جان تىنىسى, اۋىل ادامىنىڭ جاي-كۇيى, مۇڭ-مۇق­تا­جى – ونىڭ ماڭگى الاڭ ماسەلەسى. حال-قادەرىنشا, اقىل-كەڭەسىن بەرسە دە, كومەك قولىن سوزۋعا اسىعىپ تۇرادى.

ەسەلى ەڭبەك باعالانۋىمەن باياندى. ءاليحان قالاۋلى قىزمەتكەر, بايىپتى باسشى رەتىندە كوپتەگەن پارتيا سەز­دە­رىنە, كونفەرەنتسيالارىنا دەلەگات بولىپ قاتىستى. «قۇرمەت», «پاراسات», ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەندەرىمەن, كوپ­تەگەن مەرەكەلىك مەدالدارمەن ماراپ­ات­تالعان. باسقا دا سالالىق, مەملەكەتتىك ناگ­رادالارى جەتىپ ارتىلادى. ەڭ باستىسى – حالقىنىڭ قاپىسىز سىي-قۇرمەتىنە بولەنىپ وتىر.

ءاليحان ءابدىحان ۇلى سونشا جۇمىس­تىڭ سىرتىندا ونەگەلى وتباسى يەسى, اسىل جار, ارداقتى اكە, ۇلاعاتتى اتا. ايەل پاراساتى, ايەل كورەگەندىگى – ءبىر وتباسىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل وتاننىڭ ورتاق يگىلىگى. بۇل رەتتە ءاليحاننىڭ ومىرلىك جارى نۇرجامال زامانداسىمىز دا قۇداي دەگەن جان, داناگوي ايەل. اليحانمەن دامدەس-تۇزداس بول­عان سىرالعى دوس-جاران ونىڭ وسىن­داي قادىر-قۇرمەتكە بولەنۋىندە وتباسىنىڭ بەرەكەسىن كەلتىرىپ وتىرعان سۇي­ىكتى جارى, ادال ومىرلىك سەرىگى نۇر­جا­­مال­­دىڭ دا وزىندىك ۇلەسى بار ەكەنىن, ونىڭ قوناقجايلىلىعى مەن كوڭىلىنىڭ دار­قاندىعىن, كىسىگە قايىرىمى مەن بيىك پاراساتىن, ادامگەرشىلىك ىزگىلىگى مەن ءىلتيپاتىن ريزالىقپەن ايتىپ جۇرەدى. نۇرجامال بەل شەشپەي, ات ۇستىندە كوپ جۇرەتىن ازاماتقا بەرىك تىل بولا ءبىلدى. ءوزى دە ۇزاق جىلدار ۇستازدىق قىزمەت اتقاردى. بىرنەشە بۋىن ۇرپاق وكىلدەرىن تاربيەلەپ شىعاردى. ورتانىڭ, ويىن-ساۋىقتىڭ گ ۇلى. كەلىستىرىپ, كەستەلەپ سويلەپ بەرگەندە, م.شاحانوۆ, ت.ب. اقىن-جىرشىلاردىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ولەڭ-تولعاۋلارىن جاتقا سوققاندا جالىقپاي تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. 

بەسىگىن قىدىر تەربەگەن بەرەكەلى وتباسىندا ءتورت بالا ءوسىپ تاربيەلەندى. بالا­لاردىڭ بارلىعى ونەگەلى اتا-انا­نىڭ تالاپ-تىلەگىنە ساي, قالىپتى ءبىلىم الىپ, بايىپتى مامان, ازامات بولىپ قالىپتاستى. بۇگىندەرى بارلىعى دەر­لىك جاۋاپتى, لاۋازىمدى قىزمەتتەر ات­قا­رۋ­دا. 

تىرشىلىگىمە ءبىر تاۋبە ەتەرىم – حال­قى­­مىزدىڭ نەبىر مايتالمان مامان, مار­عاس­قا قايراتكەرلەرىنىڭ الدىن كورۋگە, سەنىمىنە يە بولۋعا, شاپاعات, شۋاعىنا بولەنۋگە ءتاڭىر ءناسىپ ەتتى. ونىڭ ىشىندە بىرگە قىزمەت ەتكەن, سىيلاس, قادىرلەس, ارالاس-قۇرالاس بولعان ازاماتتار ساناتىندا ادامدىق بولمىسىمەن دە, كاسىپتىك قابىلەتىمەن دە كوپكە ۇلگى تۇتاتىنداي, التىن ايدارلى ازاماتتار كوپ بولعانىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن, ريزاشىلىقپەن ايتىپ وتىرامىن.

ولاردىڭ ءبىرىنىڭ باسىنان باتىرعا ءتان بايسالدى, تۇجىرىمدىلىق پەن شەشىمدىلىكتى بايقاسام, ەندى ءبىرىنىڭ ساليقالى سوزىنەن حالىق دانالىعىن بو­يىنا دارىتقان ەستىلىكتى اڭعارا ءبىلدىم. قايسىسى بولسىن باتىل, وجەت مىنەزدى, تار جەردە اقىل تابار العىرلىعىمەن ءتانتى ەتەتىن. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءبىز­دىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز ءاليحان ءابدىحان ۇلى تويباەۆ. ىرىس-نەسىبەڭ ور­تاي­ماي, عۇمىرىڭ قانشا ۇزاق بولسا, سونشالىقتى كوزىڭنەن نۇر, كوڭىلىڭنەن وت تايماسىن, جاسامپاز جاراتىلىس, جايساڭ دوس, دەگىم كەلەدى.

ابىلحاكىم اقمىرزين,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,  «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى,

الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنىڭ جانە  اقمولا وبلىسى بۋراباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى