اۋىل جاستارىنا قامقورلىق كەرەك – ءالي بەكتاەۆ

"ەكونوميكاداعى قاي سالانىڭ بولماسىن دامۋى كادرلارعا, سونىڭ ىشىندە ءار باعىت بويىنشا جۇمىس جاسايتىن ماماندارعا تىكەلەي بايلانىستى. اگرارلىق سەكتوردىڭ قارقىندى دامۋى دا سالا ماماندارىنىڭ قولىندا ەكەندىگى بەلگىلى. وكىنىشكە قاراي, مىڭداعان تۇلەك ارناۋلى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ جاتقانىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىلىمدى جانە بىلىكتى ماماندارمەن قامتىلۋى ءالى دە تومەن, قابىلدانعان شارالار ماردىمسىز. بۇگىنگى تاڭدا اۋىلداعى مامانداردىڭ ورتا جاسى 50-دەن اسقان, ال ۆەتەرينارلاردىكى 58-60 جاستى قۇرايدى. اگرارلىق سەكتوردا 2500-دەن استام مامان جەتىسپەيدى. جىل سايىن وقۋ بىتىرگەن 5000-عا جۋىق تۇلەكتىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋىلعا بارماي, ءوز ماماندىعىنا ساي كەلمەيتىن ءتۇرلى جۇمىستاردا ءجۇر, بولماسا - جۇمىسسىز. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ  مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اگرارلىق ماماندىقتار بويىنشا بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ تەك 68% عانا جۇمىسقا ورنالاسادى ەكەن, ياعني جىل سايىن مەملەكەت ەسەبىنەن وقىتىلعان 670-تەن استام تۇلەك جۇمىسسىز قالادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىن جاستاردىڭ كوپشىلىگى ايتەۋىر ءبىر ديپلوم الۋ ءۇشىن تاڭدايتىن سياقتى. ساراپتامالار كورسەتكەندەي, اگرارلىق جوعارعى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ 40%-عا جۋىعى قالالىقتار, ال 70%-دان استامى قىز بالالار. قالا بالالارى مەن قىزداردىڭ مارتەبەسىن تومەندەتكىمىز كەلمەيدى. بىراق ەرتەڭ ولاردىڭ باسىم بولىگى ەگىس القاپتارىندا جۇرىپ ەگىن ەگۋگە, قورادا ءجۇرىپ مال باپتاۋعا بارمايتىنى ايدان انىق" دەدى ول.

سونداي-اق اۋىلداعى مامانداردىڭ جالاقىسى ماردىمسىز, الەۋمەتتىك پروبلەمالارى كوپ ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. "جاس مامانداردى اۋىلدا تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا جاسالعان “ديپلوممەن اۋىلعا” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اگرارلىق وقۋ ورىندارىنان اۋىلدى جەرلەرگە سوڭعى ءۇش جىلدا تەك 56 مامان عانا جىبەرىلگەن" دەدى ول.

"اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنىڭ گرانتتارىن ءبولۋ دە دۇرىس جولعا قويىلماعان. اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى بولعانىمەن, ولارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بولەدى. گرانتتاردى ءبولۋ كەزىندە ماماندارعا قاجەتتىلىك, وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى, پەداگوگتاردىڭ بىلىكتىلىگى ەسكەرىلمەيدى. مىسالى, اگرارلىق ماماندىقتار بويىنشا 2018-2019 وقۋ جىلىنا قاراستىرىلعان 2077 مەملەكەتتىك گرانتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى نەگىزىنەن گۋمانيتارلىق, قۇرىلىس, بايلانىس, تەحنيكالىق جوعارعى وقۋ ورىندارىنا بولىنگەن. ولاردىڭ اراسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دە بار. جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپشىلىگى ەسكى قۇرىلعىلار مەن تەحنولوگيالاردى پايدالانادى, اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا تاجىريبەلىك الاڭدارى جوق, ال وقىتۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى وندىرىستە ءبىر كۇن دە جۇمىس ىستەمەگەندەر. وقۋ بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسا الماۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى دە وسىندا جاتىر. مىسالى, 2018 جىلى س.بايشەۆ اتىنداعى اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتىندە اگرارلىق ماماندىق بويىنشا 4-اق ستۋدەنت بىتىرگەن. ح.دوسمۋحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن 13 ماماننىڭ  8-ءى عانا  جۇمىسپەن قامتىلعان. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ  49%, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تۇلەكتەرىنىڭ 66%, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تۇلەكتەرىنىڭ 67% عانا جۇمىسقا ورنالاسقان. مەملەكەتتىك گرانتتى ەسەپسىز ءبولۋدىڭ تاعى دا ءبىر مىسالى رەتىندە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا باكالاۆر ماماندىقتارىن دايىنداۋعا بار-جوعى 1515 گرانت بولىنسە, الەۋمەتتىك, مادەني-دەمالىس جۇمىستارى, مەيرامحانا جانە قوناق ءۇي بيزنەسى سياقتى ت.ب. قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا 2330 گرانت بولىنگەندىگىن ايتۋعا بولادى" دەدى دەپۋتات ءوز سوزىندە.

ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى اۋىل جاستارىنىڭ الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى جوعارعى وقۋ ورىندارىنا كەم تارتىلۋى دەگەن حالىق قالاۋلىسى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ىسكە اسىپ جاتقان تەڭدەسسىز جوبالاردىڭ ءبىرى “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا 25 جىلدىڭ كولەمىندە 10 400-دەن استام جاس شەتەلدەگى وزىق وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, ءتۇرلى سالالاردا قىزمەت جاساپ جاتقانىن ايتتى.

ء"سوز جوق, بۇل - ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ التىن قورى, بولاشاعى جانە ۇلكەن جەتىستىگى. بىراق “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا  وسىعان دەيىنگى وقىتىلعان بارلىق ستيپەندياتتىڭ 21% عانا اۋىل بالالارى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارى بويىنشا 102 تۇلەك قانا وقۋ بىتىرگەن, 16 ستيپەنديانت قانا بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم الىپ جاتىر. اگرارلىق سەكتوردى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن, يننوۆاتسيالىق  جەتىستىكتەر ارقىلى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن الەمدەگى وزىق ءبىلىمدى مەڭگەرگەن جاستار بۇل سالادا دا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. اۋىلداعى جاستاردىڭ ءبىر-اق كەمشىلىگى بار – ول شەت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرمەۋى. بىراق ونىڭ ءوزىن كەمشىلىك دەپ ايتۋعا بولمايدى, وعان جاستاردىڭ كىناسى دە جوق. قايتا اۋىل جاستارىنىڭ تالپىنىسى, ەڭبەكقورلىعى جوعارى, وتباسىنا, تۋعان جەرگە, وتانعا دەگەن سەزىمى ەرەكشە, ءپاتريوتيزمى باسىم. سوندىقتان ولارعا ءتىلدى تەرەڭدەتىپ ۇيرەتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قوسىمشا شارالار قاراستىرىلۋى كەرەك" دەدى ءالي بەكتاەۆ.

سونىمەن قاتار دەپۋتات جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, بىرقاتار ۇسىنىس جاسادى:

 1.  اگرارلىق ماماندىقتاردى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى قازاقستاندىق جوعارعى وقۋ ورىندارىنا ورنالاستىرۋ, مەملەكەتتىك گرانتتاردى ءبولۋ قۇقىعىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەرۋ;

2. ەلىمىزدەگى اگرارلىق سەكتورعا ماماندار دايىندايتىن بارلىق جوعارعى جانە ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق بازاسىن, ونداعى وقىتۋ قۇرال-جابدىقتارىنىڭ جاعدايىن تەرەڭ ساراپتامادان وتكىزىپ, زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ال ستۋدەنتتەردى پراكتيكامەن قامتۋ ءۇشىن وقۋ ورىندارىن ءىرى اگروكومپانيالارعا بەكىتۋ;

3. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرىن كوپتەپ قابىلداۋ ماقساتىندا ولارعا جەڭىلدىكتەر بەرۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قاراستىرۋ, ول ءۇشىن اۋىل بالالارىنا بولىنەتىن كۆوتانىڭ كولەمىن 50%-عا دەيىن جەتكىزۋ;

4.  مەملەكەتتىك گرانت ەسەبىنەن اگرارلىق جوعارعى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىندا كەم دەگەندە ءۇش جىل ۇزدىكسىز قىزمەت ەتۋدى زاڭ جۇزىندە مىندەتتەۋ, وعان “ديپلوممەن اۋىلعا” باعدارلاماسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن باعىتتاۋ جانە اگرارلىق كاسىپورىنداردا جاس ماماندار ءۇشىن جۇمىس ورىندارىنىڭ كۆوتاسىن بەلگىلەۋ; 

5.  “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدەگى جانە قازاقستانداعى الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىنا ىرىكتەۋ بارىسىندا اۋىل جاستارىنا قوسىمشا كۆوتالار ءبولۋ, ءبىر جىل كولەمىندە شەت تىلدەرىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋ ءۇشىن مەملەكەت ەسەبىنەن دايىندىق كۋرستارىن اشۋ, ولاردى جاتاقحانامەن, تاماقپەن, جولاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قاراستىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز.

 "بۇل شارالار جۇزەگە اسىپ جاتسا, ەلباسى جاريالاعان «جاستار جىلىنداعى» اۋىل جاستارىنا جاسالىنعان قوماقتى قامقورلىق بولار ەدى دەپ ەسەپتەيمىز" دەدى سەناتور.