قازىر ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلۋدا. مۇنداعى باستى ماقسات – مال ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ, حالىقتىڭ سۇرانىسىن تولىق وتەۋ, وعان قوسا شەتەلدەرگە ەكسپورتتاۋدان پايدا تابۋ.
قازاقستاننىڭ حالىق سانى از, جەر اۋماعى وتە كەڭ. جەرىمىزدىڭ باسىم بولىگىن شابىندىقتار مەن جايىلىمدار قۇرايدى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتپايىنشا, سول جايىلىمنىڭ قىزىعىن كورە المايتىنىمىز انىق. مال باعۋ – قازاقتىڭ اتا كاسىبى. ەندى وسى كاسىپتى جاڭا زامان تالاپتارىنا بەيىمدەۋىمىز كەرەك. سوندا مىڭداعان جىل بويى شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان ەجەلگى كاسىپ جاڭا قىرىنان دامي تۇسەتىنى انىق. جىلدان-جىلعا سانى ارتىپ كەلە جاتقان ادامزات قاۋىمىنىڭ تابيعي جانە ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە سۇرانىسى دا ۋاقىت وتكەن سايىن وسە تۇسۋدە. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن زور ەكونوميكالىق مۇمكىندىك دەۋگە بولادى.
مال ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى دەگەندە, الدىمەن اۋىزعا سيىر ەتى ىلىگەدى. سەبەبى سيىر ەتىن وتكىزۋ نارىعى جىلقى مەن قوي ەتىنە قاراعاندا, الدەقايدا اۋقىمدى. كورشىلەس رەسەيدىڭ ءوزى جىلىنا جۇزدەگەن مىڭ توننا سيىر ەتىن شەتەلدەردەن ساتىپ الىپ وتىر. سيىر ەتىن بۇكىل الەم حالقى تۇتىنادى. سوندىقتان ونى ەكسپورتتاۋدى دامىتۋ باعىتىندا ەلىمىزدە شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى سيىرلار اكەلىپ, ءىرى قارانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, سول ارقىلى ەت ەكسپورتىن ساناۋلى جىلداردا 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ جونىندە ءىرى باعدارلاما قابىلدانعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل باعدارلاما بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جۇزەگە اسىرىلمادى. دەگەنمەن, ەت ەكسپورتىن از ۋاقىت ىشىندە دامىتۋعا اسەرىن تيگىزگەنى انىق. قولدا بار دەرەكتەرگە قاراساق, سوڭعى بەس-التى جىل كولەمىندە ەلىمىزدەن ەكسپورتتالعان سيىر ەتىنىڭ كولەمى سوڭعى جىلدارى 1-2 مىڭ توننادان 12-15 مىڭ تونناعا دەيىن كوتەرىلگەن كورىنەدى. دەگەنمەن, ونى 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋدىڭ اۋىلى ءالى الىستا.
ارينە, بيىك مەجە قويىلىپ وتىرعان كەزدە سىرتتان اسىل تۇقىمدى سيىر ساتىپ اكەلىپ, ەلىمىزدەگى ءىرى قارانىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءىسى ءبىر ەسەپتەن قولداۋعا لايىق شارا. دەگەنمەن, بۇل ءىستىڭ تيىمدىلىگىنە توقتالعاندا ونى قولدايتىندارمەن قاتار, قولدامايتىن ادامدار دا بار. قالاي بولعاندا دا ەلدە بۇرىننان بار, ابدەن جەرسىندىرىلگەن اسىل تۇقىمدى مالدى ساقتاپ, سەلەكتسيالىق جۇمىستى ءجىتى جۇرگىزۋ ارقىلى ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ – مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن كەز كەلگەن ەل ءۇشىن باستى مىندەت. بارىڭدى باعالاي ءبىلۋ – زامان سىنىنان ءوتىپ كەلە جاتقان ەڭ ءتيىمدى تاسىلدەردىڭ ءبىرى. دەمەك, سىرتتان مال يمپورتتاۋمەن قاتار, وزىمىزدە بۇرىننان بار اسىل تۇقىمدى مالدى كوبەيتۋ ءىسىن نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك.
وتاندىق اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا تۋرالى ايتقاندا, الدىمەن 1930 جىلداردان باستاپ وسىرىلە باستاعان قازاقتىڭ اقباس سيىرى ەسكە تۇسەدى. اقباس سيىر – قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعىنىڭ برەندتەرىنىڭ ءبىرى. اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا ىشىندە ەڭ كەڭ تاراعانى دا, شارۋاشىلىقتارعا كوبىرەك پايدا اكەلگەنى دە – اقباس سيىر. اقباس سيىر باسىن كوبەيتىپ, ەتىن ەكسپورتتاۋ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىنا دا ساي كەلەدى.
وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان اقباس سيىردىڭ سانى جىل ساناپ ازايىپ بارادى. 1992 جىلى 1 ميلليون 16 مىڭ باس سيىر بولسا, 2018 جىلى 271 مىڭ باسقا دەيىن, ياعني 3,7 ەسە ازايىپ كەتكەنى وسىنى كورسەتەدى. ەلىمىزدەگى ءىرى قارانىڭ جالپى سانى 1990 جىلداردىڭ باسىندا 10 ميلليونعا جەتىپتى. مال شارۋاشىلىعىنداعى داعدارىس بارىنشا بەلەڭ العان 2000 جىلى 4 ميلليون باسقا دەيىن قۇلدىراپ بارىپ, 2018 جىلى 7 ميلليوندىق دەڭگەيگە قايتا كوتەرىلگەن ەكەن.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بارىنشا تياناقتى جۇرگىزىلەتىن سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ توقىراۋى, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءىسىنىڭ نازاردان تىس قالۋى وسى اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ ازايىپ كەتۋىنە سەبەپ بولعانى تۇسىنىكتى. اقباس سيىر ەتتى مال بولىپ ەسەپتەلەتىندىكتەن, ەلىمىزدە وسى مال ءتۇرى ءبىرىنشى كەزەكتە بازار سورەسىنە شىعارىلدى, ال سويىلعان مالدىڭ ورنىن تولتىرىپ وتىرۋ ويلاستىرىلعان جوق. ەندى كەلىپ سونداي اسىل تۇقىمدى سيىرلاردى شەتەلدەردەن قىمباتقا ساتىپ الۋعا ءماجبۇرمىز. شەتەلدەن اكەلىنگەن مال جەرسىنە مە, ءونىمى قالاي بولادى؟ ول جاعى دا ازىرگە بەلگىسىز.
بۇل ورايدا, باستى ءۇمىت – جەكە شارۋاشىلىقتاردا. شەتەلدەن ساتىپ الىنىپ جاتقان مالدىڭ بارلىعىنىڭ يەسى جەكە شارۋالار. ء«وزىم دەگەندە وگىز قارا كۇشىم بار» دەگەندەي, جەكە شارۋالار قولىندا بارىن ءىس قىلاتىنىنا سەنۋگە بولادى. الايدا جەكە سەكتوردا جۇرگىزىلىپ جاتقان سەلەكتسيالىق جۇمىستار, مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسى عىلىمي تالاپتارعا قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟ ونى ءالى انىقتاي ءتۇسۋ كەرەك.
جالپى, ءبىر باس اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ ءۇشىن 20-30 جىل ۋاقىت كەرەك ەكەن. عالىمدار مەن مال يەلەرى ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساپ, وسىنشا ۋاقىت بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەمەيىنشە, ناتيجە شىعارۋ قيىن. قازاقتىڭ اسىل تۇقىمدى اقباس سيىرى دا وسىنداي ۇزاق جىلعى ەڭبەكپەن وسىرىلگەن-ءدى. بۇل تۋرالى قازاقتىڭ اقباس تۇقىمى رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, پروفەسسور قابىل يسابەكوۆ:
– قازاقستاننىڭ جەرگىلىكتى ءىرى قارا مالىنىڭ تۇقىمىن جاپپاي جاقسارتۋ جۇمىستارى 1931-1932 جىلدارى گەرەفورد تۇقىمىنىڭ بۇقاشىقتارىن ەلىمىزگە اكەلۋدەن باستالدى. بارلىعى 800-دەن استام بۇقاشىق اكەلىندى. ونىڭ 644 باسى – ۋرۋگۆايلىق, قالعانى – اعىلشىندىق بولدى. ءسويتىپ قازاقستانداعى جەرگىلىكتى مالدى گەرەفورد بۇقالارىمەن بۋدانداستىرۋدان 1933 جىلى العاشقى بۋداندار پايدا بولدى. بىرقاتار كەڭشارلاردا ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى قاتارداعى بۋداندار 1936 جانە 1939 جىلدارى الىندى. 1949 جىلى كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ كوميسسياسى شارۋاشىلىقتاردا جاڭا تۇقىمدى شىعارۋ بارىسىمەن مۇقيات تانىسىپ, الىنعان جاڭا مالدى جەكە تۇقىم رەتىندە تانۋعا بولاتىنىن ايتتى. كسرو مينيسترلەر كەڭەسى 1950 جىلدىڭ مامىرىندا جاڭا تۇقىمدى بەكىتىپ, ونى «قازاقتىڭ اقباس تۇقىمى» دەپ اتادى. وسى تۇقىمنىڭ اۆتورلارى دەپ تانىلعان ن.عالياكبەروۆ, م.گورديەنكو, ب.مۋسين, ا.لانينا, يا.ستەپانەنكو, ۆ.سۋببوتين, ب.باي, ك.جۋۆاسوۆ, پ.مەلنيچەنكو, ج.چيكيمباەۆ, ا.حلاتين, ۋ.مۋسين جانە باسقالار كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى, – دەيدى.
مىنە, وسىلايشا جاڭا تۇقىمنىڭ پايدا بولۋىنا جيىرما جىل ۋاقىت جۇمسالعان. پروفەسسور قابىل يسابەكوۆ باسقا تۇقىمدارمەن سالىستىرعاندا, قازاقتىڭ اقباس تۇقىمىنىڭ بيولوگيالىق ارتىقشىلىقتارى ايقىن كورىنەتىنىن ايتادى. اتاپ ايتقاندا, اقباس سيىر جايىلىم مەن ازىق تالعامايدى, جەم-ءشوبى مول بولسا تىرىلەي سالماعى دا اسا جوعارى, ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيۋگە بەيىم, تابيعي ورتاعا تەز ۇيرەنەدى, ۇزاق جولعا شىدامدى, تۇياعى بەرىك... مىنە, وسىنداي قاسيەتتەرىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقتىڭ اقباس سيىرى ونداعان جىل ىشىندە ەلىمىزدە ەڭ كوپ تاراعان ەتتى سيىر تۇقىمىنا اينالدى. رەسپۋبليكادا 1300-دەن استام اگروقۇرىلىم اقباستى وسىرۋمەن اينالىستى, وعان دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارىلىعىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە وتاندىق مال شارۋاشىلىعىنىڭ برەندىنە, ماقتانىشىنا اينالعان اسىل تۇقىمدى سيىر سانى وتە از. قازىر قولدا بارى 271 مىڭ باس قانا, 2017 جىلى ساتىلعان اسىل تۇقىمدى اقباس سيىر سانى 34 مىڭ 746 باسقا جەتىپتى. دەمەك تابيعي جايىلىمداردا سەمىرۋ, تىرىدەي سالماق قوسۋ قابىلەتى وتە جوعارى, باسقا تۇقىمدارمەن سالىستىرعاندا, جەرىمىزگە بەيىمدەلگىش قاسيەتىنىڭ مىعىم ەكەندىگى ابدەن دالەلدەنگەن قازاقتىڭ اسىل تۇقىمدى اقباس سيىرىن كوبەيتۋگە كوڭىل بولەتىن ۋاقىت كەلدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»