جەكسەنبى, 24 ماۋسىم 2012 12:26
ماسەلە جامبىل ولەڭدەرىنىڭ تەرەڭ مانىندە. جامبىل ولەڭدەرى عاجاپ تۋىندى, ماعىنالى, عاسىرلىق ويلاردى تولعايتىن قۇندى سوزدەر. ولاي بولسا, ماسەلە تەك ۇيقاستىق فورمادا ەمەس. باسقادا. جامبىل ولەڭدەرى گرانيت, ال الگى اقىندار سول گرانيتتى قاشاپ, جىلتىراتتى, كوپكە جەتكىزدى دەدى.
جەكسەنبى, 24 ماۋسىم 2012 12:26
ماسەلە جامبىل ولەڭدەرىنىڭ تەرەڭ مانىندە. جامبىل ولەڭدەرى عاجاپ تۋىندى, ماعىنالى, عاسىرلىق ويلاردى تولعايتىن قۇندى سوزدەر. ولاي بولسا, ماسەلە تەك ۇيقاستىق فورمادا ەمەس. باسقادا. جامبىل ولەڭدەرى گرانيت, ال الگى اقىندار سول گرانيتتى قاشاپ, جىلتىراتتى, كوپكە جەتكىزدى دەدى.
جۇرت اۋزىندا وسى كۇنگە دەيىن: “1954 جىلعى پ.ك.پونومارەنكو ايتقان ءسوز عاجاپ ەدى. رەسپۋبليكا زيالىلارىنىڭ الدىندا جاسالعان سول باياندامانى قازىر تاۋىپ الىپ, گازەتكە جاريالاسا عوي, شىركىن!”– دەگەن پىكىرلەر ارا-تۇرا ايتىلىپ قالادى. وسىدان بولار, تىڭ يگەرۋ باستالعاندا قازاقستانعا ءبىرىنشى باسشى بولىپ كەلگەن ول كىسىنىڭ اتالمىش ءسوزىن ءبىز كوپتەن بەرى مۇراعاتتاردان جالىقپاي ىزدەستىرۋمەن كەلەمىز. بىراق, وكىنىشكە قاراي, بايانداما ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانباعان, ءماتىنى ەش جەردە ساقتالماعان. “ونىڭ باستى سەبەبى, پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ ەل الدىندا قاعازعا قاراماي, اۋىزشا سويلەپ ەدى جانە ول باسقوسۋ ورتالىق كوميتەتتىڭ پلەنۋم, بيۋرو سياقتى رەسمي جۇمىس شاراسى ەمەس, ۇلت زيالىلارىمەن اشىق اڭگىمە بولاتىن. مۇمكىن سودان دا تاسقا باسىلىپ, تاسپاعا تۇسپەگەن شىعار”,– دەيدى بىلەتىن ادامدار.
وسىدان كەيىن ءبىز ىزدەستىرۋدىڭ ەكىنشى ءبىر تۇرىنە كوشتىك. ول – سول جيىنعا قاتىسقان جانداردى انىقتاپ, تاۋىپ: “پ.ك.پونومارەنكو سوندا نە ايتىپ ەدى؟”– دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرگىزۋ دەر ەدىك. تومەندە سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا مىنە, سونداي ءبىر اۆتوردىڭ ەستەلىگى ۇسىنىلىپ وتىر, قۇرمەتتى وقىرمان. ەگەر رەداكتسياعا بۇل تاقىرىپقا ءۇن قوسىپ, ونى تولىقتىراتىن ارداگەرلەر حاتتارى كەلىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ.
1954 جىلعى تامىز ايىنىڭ باس كەزى. پ.ك.پونومارەنكو مەن ل.ي.برەجنەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن اقپان ايىنان ارنايى الماتىعا جۇمىس ىستەۋگە جىبەرىلگەن ۋاقىتى. ويتكەنى سول جىلدىڭ باسىنان ەلىمىزدە تىڭ جەرلەردى يگەرۋ قوزعالىسى باستالعان بولاتىن. بىرەۋى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشىسى – ەكىنشى حاتشى بولىپ قىزمەتكە كىرىسكەن. ونىڭ ۇستىنە پ.ك.پونومارەنكو كوكپ ورتالىق كوميتەتى پرەزيديۋم مۇشەلىگىنە كانديدات بولاتىن-دى. بۇل سوعان دەيىنگى قازاقستان تاريحىنداعى باسشىلىق جۇمىس اتقارعان ەڭ ۇلكەن لاۋازىمدى ادام ەدى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكادا قىزۋ جۇمىستار ءجۇرىپ جاتتى. الماتىدان, باسقا قالالاردان تىڭ يگەرىلىپ جاتقان اۋداندارعا كوپتەگەن ماماندار جىبەرىلدى.
ءبىر كۇنى الماتىداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ينتەلليگەنتتەر جيىنى وتكىزىلەتىن بولدى دەپ ەستىدىك. مەن ول كەزدە عىلىم كانديداتىمىن, اكادەميادا جۇمىس ىستەيمىن. ءبىزدىڭ فيلوسوفيا سەكتورى سول كەزدەگى قۇرىلىم بويىنشا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا كىرەتىن. ينستيتۋتتىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ا.ن.ءنۇسىپبەكوۆ, ال مەن ونىڭ ورىنباسارلىعىنا سايلانعانمىن. قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوممۋنيستەرى ەسەپتە تۇراتىن فرۋنزە اۋدانىندا, قالادا وتكىزىلەتىن ءتۇرلى جيىندارعا باراتىن كوبىنە مەن بولاتىنمىن. بۇل جولى دا سولاي بولدى.
تەاترعا كەلسەم, زال قاتىسۋشىلارعا لىق تولىپتى. ينە شانشار بوس ورىن جوق. پارتەردىڭ ورتالاۋ جەرىنەن ءبىر ورىن تاۋىپ وتىردىم. جينالىس باستالىپ تا كەتتى. ءسوز پ.ك.پونومارەنكوعا بەرىلدى. بۇل ورتا بويلى, قاسقا ماڭداي, سىرت ءپىشىنى ورنىقتى, بەت الپەتى دانا ادامعا ۇقساس, ءجۇرىس-تۇرىسى نىق, ءار ءسوزىن اسىقپاي شەگەلەپ ايتاتىن كىسى سياقتى كورىندى. سويلەگەن ءسوزى اراسىندا جيىرما مينوتتەي ءۇزىلىسى بار, جيىن ءتورت ساعاتتان استام ۋاقىتقا سوزىلدى. ءبىراق, ايتىلىپ جاتقان ويلاردى كەلگەندەر جالىقپاستان, تىم-تىرىس تىڭدادى. ءسويلەگەن ءسوزىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى: ول كىسى بۇرىن قالىپتاسقان داعدىلى ءادىسپەن كۇنى بۇرىن جازىلعان تەكست بويىنشا ونى وقۋ ءمانەرىمەن ەمەس, ەركىن ويلاۋ ارقىلى پىكىرىن تىلمەن جەتكىزىپ, قولىنداعى بلوكنوتقا اندا-ساندا قاراپ قويىپ, كىسى اتتارىن, باسقا فاكتىلەردى انىقتاپ, سويلەيتىن ءسوزىن جۇيەلەپ تۇردى. بىزدەرگە سوندا بۇل ءادىس ەرەكشە اسەر قالدىرعان-تىن.
ءسوز باسىندا پ.ك.پونومارەنكو كسرو-دا استىق ماسەلەسىن ءبىرجولاتا شەشۋدە تىڭ يگەرۋدىڭ ماڭىزىنا, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ الاتىن ورنىنا ەرەكشە توقتالدى. ول ءۇشىن بۇكىلوداقتىق قوزعالىسقا بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ جاردەمى قاجەت ەكەنىن, ونىڭ ىشىندە رەسەي, ۋكراينادان ادام, تەحنيكا جاعىنان وراسان زور كومەك كەلىپ جاتقانىن ۇلكەن ريزاشىلىقپەن اتاپ ايتتى. ءسوز اراسىندا, ماسەلەن, ءحىح پارتيا سەزى ءجۇرىپ جاتقاندا پرەزيديۋمدا وتىرعان ي.ۆ.ستالين ج.شاياحمەتوۆتى قاسىنا شاقىرىپ الىپ, قازاقستاندا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى ەگىن ءۇشىن يگەرۋ جۇمىسىن باستاۋ كەرەك ەكەنىن ايتقانىن ەسكە سالدى. بىراق, بۇل جۇمىستى سول كەزدەگى قازاقستان باسشىلارى جۇرگىزە المادى, ويتكەنى مۇمكىندىگى جەتكىلىكسىز بولدى, رەسپۋبليكانىڭ شاماسى جەتپەيتىنى بايقالدى. سوندىقتان كسرو وكىمەتى بۇل ءىستى بۇكىلوداقتىق قوزعالىسقا اينالدىردى, دەدى پ.ك.پونومارەنكو.
بۇدان كەيىن ول قازاقستاننىڭ بۇرىنعى باسشىلارى جىبەرگەن كەمىستىكتەر مەن ولقىلىقتارعا توقتالدى. سوزىندە پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ قازاقستان تەك تابيعات بايلىعىنا, كەن كوزدەرىنە مول كەلەشەگى زور رەسپۋبليكا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مادەنيەتى جوعارى, ءوسىپ جەتكەن كادرلارعا جەتكىلىكتى رەسپۋبليكا ەكەنىن اتاپ ايتتى. بىراق وسى بايلىقتاردى پايدالانۋدا, ولاردى جونگە كەلتىرىپ جۇمىس ۇيىمداستىرۋدا ەل باسشىلارىنىڭ ورەسى جەتپەگەنىن ەسكە سالدى. ستالين ايتقان عوي, دەدى سوزىندە شەشەن, ء“ىستىڭ تەتىگىن كادرلار شەشەدى” دەپ. شىنىندا دا سولاي. ستالين كوپتەگەن كادرلاردى جويدى, زيان كەلتىردى دەسەك تە ءوزى ۇناتقان مامانداردى ساقتاپ, باعالاي ءبىلدى. ءومىردىڭ قاي سالاسىن المايىق: وندىرىستە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, اسكەري ىستە, مادەنيەتتە ستالين ءوسىرگەن كادرلار بارلىعى دەرلىك تالانتتى بولىپ شىقتى. بىرەۋى كەزدەيسوق بولمادى, ولقىلىق تانىتپادى. ماسەلەن, 24 جاسار كۇلاش بايسەيىتوۆا 1936 جىلى ك.س.ستانيسلاۆسكي, ۆ.ن.نەميروۆيچ-دانچەنكو, ا.ۆ.نەجدانوۆا سياقتى ونەر تارلاندارىمەن قاتار كەڭەستەر وداعىنىڭ حالىق ءارتىسى قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدى. باسقا ءىرى ونەر ساڭلاقتارى گ.س.ۋلانوۆا, ن.ك.چەركاسوۆ,س.يا.لەمەشەۆ, ي.س.كوزلوۆسكيلەر كۇلاش بايسەيىتوۆادان كەيىن ونشاقتى جىل وتكەندە عانا بارىپ بۇل قۇرمەتتى اتاققا جەتە الدى. سوندا, وسى كەزدەيسوقتىق پا ەدى, دەي كەلىپ, ارينە, كەزدەيسوقتىق ەمەس, زاڭدى قۇبىلىس ەكەنىن ايتتى. قانداي ءماسەلە بولماسىن ستالين ابدەن ويلاپ, پىكىرىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان شەشىپ ايتاتىن, كادرلار سولاي ءتاربيەلەندى دەدى. ال, قازاقستان باسشىلارى اتاعى الەمگە جايىلعان عاجاپ تاريحي تۇلعالار: اكادەميك-گەولوگ ق.ي.ءساتباەۆ پەن جازۋشى-عالىم م.و.اۋەزوۆ سياقتى دارىندى ۇلدارىن قولىندا ۇستاي الماي, باعالاي بىلمەي, قىسپاق قورسەتىپ, تەنتىرەتىپ جىبەردى دەدى. ءبىز ەندى ول دارىنداردى قايتادان رەسپۋبليكاعا شاقىردىق, ولار قازىر ءوز جۇمىستارىن اتقارۋدا. ماسەلەن ق.ي.ساتباەۆ بۇرىن قازاقستان عىلىم اكادەمياسى پرەزيدەنتى بولعانىن ايتپاقپىن دەي كەلىپ, ءا.قاناپيندى اتادى. ول كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىن ءبىتىرىپ كەلگەن سوڭ, جەرگىلىكتى باسشىلار بۇل كىسىنى جۇمىسسىز قالدىرىپتى. اتالىپ وتىرعان ادام ماسكەۋدەگى اكادەمياعا بارعانشا الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە ءبىرىنشى حاتشى بولعان. سوندا ونىڭ جازىعى نە, ول جاعى بەلگىسىز. ءبىز ونى دا جۇمىسقا شاقىردىق, دەپ كوپ مىسالداردىڭ ءبىرى ەتىپ ايتىپ ءوتتى. سودان كەيىن ءا.قاناپين مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ ءبىراز جۇمىس اتقاردى.
اسا ىلتيپاتپەن اتالعانداردىڭ ىشىندە پ.ك.پونومارەنكو تولەگەن تاجىباەۆقا توقتالىپ, كەزىندە ول ءوزىنىڭ ىسكەرلىگى, بىلىمدىلىگىمەن ا.يا.ۆىشينسكي سياقتى ۆ.م.مولوتوۆپەن بىرگە اقش-قا بارىپ, نيۋ-يوركتە ءبىراز ۋاقىت بولىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ اسسامبلەياسىنا قۇجاتتار دايىنداۋعا قاتىسىپ, كەرەمەت قابىلەتتىلىگىن كورسەتتى, قۇرمەتكە يە بولدى, قازاق حالقىنىڭ ماقتانار ۇلدارىنىڭ بىرىنە اينالدى دەدى. (سوندىقتان دا بولار, كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ پ.ك.پونومارەنكو ۇندىستانعا كسرو-نىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ بارعاندا, وزىمەن بىرگە ت.تاجىباەۆتى الا كەتىپ, ونى كونسۋلدىق دارەجە قىزمەتىنە تاعايىنداتتىردى).
پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ ءسوز اراسىندا حح عاسىردىڭ گومەرى اتانعان جامبىلعا توقتاي كەلىپ, ونىڭ عاجاپ, سۋىرىپ سالما اقىن بولعانىن ايتىپ, بۇل كىسىنىڭ باسقا ولەڭدەرىن بىلاي قويعاندا “لەنينگرادتىق ورەندەرىم” ولەڭىن نەمەن سالىستىرۋعا بولادى, جاۋعا جاسالعان جويقىن سوققىلاردىڭ ءبىرى وسى بولعان جوق پا دەدى. ءبىز قازاقستانعا جۇمىسقا كەلگەننەن كەيىن ماعان دا, ل.ي.برەجنەۆكە دە سۇرانىپ قابىلداۋعا كەلگەندەر بولدى. سولاردىڭ ىشىنەن جامبىل اقىن ەمەس, جاي ساۋاتسىز, قارادۇرسىن ادام. ونىڭ اتىنان ولەڭ شىعارعان ونىڭ عالي ورمانوۆ, تايىر جاروكوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ دەگەن حاتشىلارى بولدى دەگەن ادامدار بولدى. وسىلاي دەپ ايتقانداردىڭ اتتارىن قازىر اتاماي-اق قويايىن, بىراق ءبىز ولاردىڭ سولاقاي پىكىرلەرىنە قوسىلمايتىندىعىمىزدى بىلدىردىك. ويتكەنى, قازىر ارامىزدا جامبىل جوق, بىراق الگى اقىندار بار. ولار دا, داۋكەستەر دە وسى زالدا وتىر. ەگەر, جامبىلدىڭ اتىنان ولەڭ جازعان الگى اتى اتالعان اقىندار بولسا, نەگە ولار جامبىلدىڭ ولەڭدەرىندەي ولەڭ جازبايدى, كوزىم جەتەدى جازا دا المايدى. ارينە, جامبىل ولەڭدەرىن الگى اقىندار قاعازعا ءتۇسىردى, ونى پاۆەل كۋزنەتسوۆ ورىس ءتىلىنە اۋداردى. جامبىل ولەڭدەرىنىڭ كەيبىر جەرلەرىن ولار وڭدەگەن دە شىعار, بىراق, ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە جامبىل ولەڭدەرىنىڭ تەرەڭ مانىندە. جامبىل ولەڭدەرى عاجاپ تۋىندى, ماعىنالى, عاسىرلىق ويلاردى تولعايتىن قۇندى سوزدەر. ولاي بولسا, ماسەلە تەك ۇيقاستىق فورمادا ەمەس. باسقادا. جامبىل ولەڭدەرى گرانيت, ال الگى اقىندار سول گرانيتتى قاشاپ, جىلتىراتتى, كوپكە جەتكىزدى دەدى. ەندەشە جامبىلدى جامانداپ كەلگەندەر دەڭگەيى تومەن, تانىم شەڭبەرى تار ادامدار دەپ ەسەپتەيمىن دەدى. اركىم ءوز التىنىن باعالاي ءبىلۋى كەرەك ەكەنىن ەسكە سالدى.
پ.ك.پونومارەنكو بۇدان كەيىن, تىڭ يگەرۋگە بايلانىستى اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى, اسىرەسە, ىلعالى از جەرلەردە ەگىن ەگۋدىڭ ءمانىسىن بىلەتىن ادامدار كوپ بولۋى كەرەك دەدى. ءسويتتى دە اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ كادرلار دايىنداۋداعى رولىنە توقتاپ, ونىڭ رەكتورى ءا.جۇماتوۆ وسى زالدا وتىر دەي بەرگەندە قىزىق وقيعا بولدى. ول كىسى ءبىزدىڭ قاتاردان ورىن العان-تىن. تەاتر ءىشى قاپىرىق تارتىپ ىسىپ كەتكەندىكتەن اۋباكىر اعا قالعىپ وتىر ەدى. اتى اتالعاندا شوشىپ ويانىپ, ورنىنان قارعىپ تۇرعانى. بۇعان وتىرعاندار دۋ ەتە ءتۇسىپ, كۇلكىگە باتتى دا قالدى.
ءسوز سوڭىندا پ.ك.پونومارەنكونىڭ ايتقانى: قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ ءبىرىنشى سەزى 1934, ەكىنشىسى 1939 جىلى وتكەن ەكەن. سودان بەرى 15 جىلداي ۋاقىت بولىپتى. ءبىز جازۋشىلاردىڭ ءۇشىنشى سەزىن وتكىزۋگە كەلىستىك. بىراق وعان وداقتاعى باسقا دا رەسپۋبليكالاردان بەلگىلى قالامگەرلەردى شاقىرۋ كەرەك. ولار كەلىپ رەسپۋبليكامەن تانىسسىن, اتقارىلىپ جاتقان ىستەردى كوزىمەن كورسىن. ەل قازاقستاندى م.اۋەزوۆ رومانى ارقىلى عانا بىلەدى. ول حالىقتىڭ بۇرىنعى ءومىرى, ەندى سول حالىقتىڭ بۇگىنگىسىن ءوز ەلدەرىنە جەتكىزسىن دەپ ۇيعاردىق دەدى. كەيىن سول جازۋشىلاردىڭ ءۇشىنشى سەزىنە ميحايل شولوحوۆ, لەونيد سوبولەۆ, مۇستاي كارىم, بەردى كەرباباەۆ شاقىرىلدى-اۋ دەيمىن. ايتەۋىر ول ۇلكەن ءبىر كەلەلى جيىن بولىپ وتكەنى ەسىمىزدە.
پ.ك.پونومارەنكو قازاقستاندا ءبىر جىلداي عانا قىزمەت اتقاردى. سوزىمەن دە, ىسىمەن دە جاقسى اسەر قالدىردى. بىراق باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتتى. ونىڭ سەبەبىن كەيىنىرەك بايقاعانداي بولدىق. سول كەزدە بىزبەن جاقىن ارالاسىپ تۇراتىن لاۋازىمدى ءبىر كىسى (ول اعامىز قازىر دە بار, زەينەتكەر) اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ايتقان ەدى. ء“بىر كۇنى,–دەيدى ول كىسى,– ل.ي.برەجنەۆتەن جوعارىعا جىبەرىلەتىن شيفروۆكا ءتۇستى. وندا ول پ.ك.پونومارەنكو ءاربىر سويلەگەن سوزدەرىندە ءستاليننىڭ اتىن ءجيى ايتىپ, ونى دانىشپان دەپ باعالايدى, ال حرۋششەۆ ەسىمىن سيرەك قولدانادى. ءسىرا, حرۋششەۆ باستاعان تاريحي بەتبۇرىستى ول تۇسىنگىسى كەلمەيتىن بولسا كەرەك دەگەن ۇيعارىم تۋىندايدى”,– دەلىنگەن بولاتىن-دى.
سودان كوپ ۇزاماي پ.ك.پونومارەنكو ۇندىستانعا, ەلشىلىككە, ودان كەيىن باسقا جۇمىستارعا اۋىستىرىلدى. كوكپ ورتالىق كوميتەتى پرەزيديۋمى مۇشەلىگىنە كانديداتتىعىنان كەتتى, تومەندەي بەردى. ال ل.ي.برەجنەۆ جوعارىلاي باستادى. ءسىرا, بۇل دا تەگىن بولماسا كەرەك. ويتكەنى ول كەزدەردە ەكىنشى باسشى بولعان ادام كرەملدىڭ “قۇلاعى مەن كوزى” دەگەن پىكىردى باتىس يدەولوگتارى ءبىزدىڭ ەلگە بايلانىستى ءجيى ايتاتىن. جازىپ تا جاتاتىن.
… ويلاپ قاراسام, سودان بەرى 48 جىل ۋاقىت ءوتىپتى. ەسكەرتىپ ايتا كەتەيىن, مەن كۇندەلىك جۇرگىزگەن ادام ەمەسپىن. سوندىقتان ويىمدا نە قالدى, سونى عانا جازىپ وتىرمىن. كەيبىر پىكىرلەردى ۇمىتقان دا شىعارمىن. بىراق سول جيىندا ايتىلعان اڭگىمەلەردىڭ ۇزىن-ىرعاسى جالپى وسىنداي. بىلە بىلسەك, بۇل دا وتكەن ءومىرىمىز عوي. ولاردى دا ەسكە العان, ەلدىڭ ەسىنە سالعان ءجون دەپ ويلادىم.
دوسمۇحاممەد كىشىبەكوۆ,پروفەسسور.
الماتى.24 ءساۋىر 2002 جىل.