دۇيسەنبى, 28 مامىر 2012 9:43
وتىزىنشى جىلداردىڭ زۇلماتىنداعى ورتتەي قاۋلاعان وتقا كەيبىر ازاماتتار ءبىرىن-ءبىرى يتەرىپ, قۇلاتىپ جاتقاندا بەيىمبەت ءمايليندى قىزعىشتاي قورعاعان جالعىز عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ بولۋى قايران قالدىرار ەرەكشە قۇبىلىس. ونىڭ “بەيىمبەت جاۋ بولسا, مەن دە جاۋمىن”,– دەگەن ءسوزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرت ەسىندە. وسىلاي دەپتى دەپ ايتقان ادامعا: “نەگە قورعادى سوندا؟”– دەگەن ساۋال قويساڭ, “ەكەۋى دوس بولعان” دەپ قىسقا قايىرادى دا ناقتى سەبەپتەرىن, شىن ءمانىسىن بىلە بەرمەيدى. اۋەلدەن جاقىنداسىپ, وزىنە ونەگە تۇتقان ساكەن سەيفۋللين ءۇشىن اراشاعا تۇسسە كەرەك ەدى, بىراق عابيت ول ءۇشىن ارەكەت تە, مىنەز دە تانىتپادى, ال بەيىمبەتتى قورعاۋعا بار جانىن سالدى, ايانبادى, وزىنە دە بۇلت ءۇيىرىلىپ, قوساقپەن كەتە جازدادى. ءيا, نەگە سونداي ولەرمەندىككە باردى عابەڭ؟
دۇيسەنبى, 28 مامىر 2012 9:43
وتىزىنشى جىلداردىڭ زۇلماتىنداعى ورتتەي قاۋلاعان وتقا كەيبىر ازاماتتار ءبىرىن-ءبىرى يتەرىپ, قۇلاتىپ جاتقاندا بەيىمبەت ءمايليندى قىزعىشتاي قورعاعان جالعىز عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ بولۋى قايران قالدىرار ەرەكشە قۇبىلىس. ونىڭ “بەيىمبەت جاۋ بولسا, مەن دە جاۋمىن”,– دەگەن ءسوزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرت ەسىندە. وسىلاي دەپتى دەپ ايتقان ادامعا: “نەگە قورعادى سوندا؟”– دەگەن ساۋال قويساڭ, “ەكەۋى دوس بولعان” دەپ قىسقا قايىرادى دا ناقتى سەبەپتەرىن, شىن ءمانىسىن بىلە بەرمەيدى. اۋەلدەن جاقىنداسىپ, وزىنە ونەگە تۇتقان ساكەن سەيفۋللين ءۇشىن اراشاعا تۇسسە كەرەك ەدى, بىراق عابيت ول ءۇشىن ارەكەت تە, مىنەز دە تانىتپادى, ال بەيىمبەتتى قورعاۋعا بار جانىن سالدى, ايانبادى, وزىنە دە بۇلت ءۇيىرىلىپ, قوساقپەن كەتە جازدادى. ءيا, نەگە سونداي ولەرمەندىككە باردى عابەڭ؟
ع.مۇسىرەپوۆ ادەبيەتكە كەشتەۋ ارالاسقان ادام. جازۋشى بولامىن با, بولمايمىن با دەپ تولقۋ ۇستىندە ءبىراز جىلدى وتكىزىپ الدى. قالامگەرلىككە كەلۋىنىڭ ءوزى شىم-شىتىرىق, تارام-تارام جول سوقپاعى. جيىرما ءۇش جاسقا جەتكەنگە دەيىن (س.مۇقانوۆ ونى ورىنبورعا اكەلىپ, ول رابفاكقا تۇسكەنشە) عابيت كوپ جۇمىستاردى ىستەپ تە ۇلگەردى. جيىرماسىنشى جىلى اۋىل كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, بولىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولعان. جيىرما ءبىرىنشى جىلى پرەسنوگوركوۆ جوعارى باستاۋىش مەكتەبىن بىتىرگەن. سوندا ەركىن تاقىرىپقا ورىسشا جازعان ون بەت اڭگىمەسىنەن 150 قاتە جىبەرسە دە, وقىتۋشىسى وسىدان جازۋشى شىعادى دەگەن ويمەن بەس قويعان. ۇستازىنىڭ ءۇمىتىن, سەنىمىن اقتاماق بولىپ, تالاي تالاپتانسا دا, ەشتەڭە كەلىستىرىپ جازا المايدى. ودان بۇرىن ەكى-ءۇش جىل مولدادان وقىعان عابيت مەكتەپتەن كەيىن كوزى اشىلىپ, وڭ-سولىن ايىرا باستايدى. بىرگە بىتىرگەن جيىرما شاقتى بالا اقمولا وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك پارتيزاندارىنىڭ توبى دەگەن وتريادقا قوسىلادى, باندىلارعا قارسى كۇرەسكە قاتىسادى. ودان كەيىنگى جەردە از ۋاقىت اسكەري كوميسسارياتتا ىستەگەن, اۋداندىق ميليتسيا باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان. وسىنداي شىرعالاڭ ءومىر وتكىزىپ جۇرگەن كەزىندە س.مۇقانوۆ وزىمەن بىرگە ەرتىپ اكەتكەن. قانشا ۋاقىت بوسقا ءولدى دەسەڭىزشى.
ع.مۇسىرەپوۆ رابفاكتا وقىعان كەزىن كەيىن ەسىنە الىپ: “ساكەننىڭ كوردەي قاراڭعى بولمەسىندە سابيتپەن بىرگە تۇردىم… بەيىمبەت, ساكەن ولەڭدەرىن گازەت, جۋرنالداردان وقي باستادىم… بەيىمبەتتىڭ “شۇعانىڭ بەلگىسى” ءبىر ءتۇرلى ادەمى جازىلعانىن كوردىم… ىشىمنەن جازۋعا قۇمارتسام دا قالام ۇستاۋعا باتا المادىم. مەنىڭ قۇمارلىعىمدى ءسابيت سەزدى بىلەم: “سەن جازۋعا كىرىس دەپ مازالاپ ءجۇردى”,– دەپ جازدى (ع.مۇسىرەپوۆ. سۋرتكەر پارىزى. “جازۋشى” باسپاسى, 1970 ج., 53 ب.).
ع.مۇسىرەپوۆ قىزىعى مەن قىزۋى مول ورىنبورعا, مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ ءدامىن بىلەتىن ورتاعا كەلگەن سوڭ جاڭا ءبىر ومىرگە ەنگەندەي اسەردە بولادى. سىرتقا جارقىراتىپ شىعارماسا دا ءبىر ارمان جان-جۇرەگىن ەزگىلەپ, جەگىدەي جەپ مازالايتىن سياقتى. ونىسىن اسا ەشكىمگە سەزدىرمەي, ىشتەي تىنىپ جۇرەدى. قالايدا جازۋمەن اينالىسۋى كەرەك. سونداي ارپالىس كەزىندە, “ىزدەگەنگە – سۇراعان” دەگەندەي, ب.ءمايليننىڭ كەزدەسۋى ونىڭ ومىرىنە دە, قالامگەرلىك قارىمىنا دا تۇبەگەيلى وزگەرىس ەنگىزدى دەۋگە نەگىز بار.
ب.مايلينگە ارناعان, ونى پاراساتتىلىقتىڭ ەتالونى ەتىپ كورسەتكەن ء“بىزدىڭ بي-اعا” اتتى وچەركىندە (“سوتسياليستىك قازاقستان”, 1965 ج., 12 قىركۇيەك) ع.مۇسىرەپوۆ ءوز ءومىرىنىڭ سول تۇسىنان قۇندى دەرەكتەر كەلتىرەدى. ول كەزدە رابفاكتا وقىپ جۇرگەن عابەڭ تابىس تاۋىپ, كۇن كورۋ ءۇشىن “ەڭبەكشى قازاقتا” “ادەبي قىزمەتكەر دەگەن لاۋازىمى بار كوررەكتور بولىپ ىستەپ جۇرەدى. ال س.سەيفۋللين گازەتتىڭ رەداكتورى دا ول شاقىرىپ العان ب.مايلين جاۋاپتى حاتشىسى ەدى بۇل كەزدە. رەداكتسيا قىزمەتىنىڭ بار اۋىرتپالىعىن قارا نارداي جالعىز كوتەرىپ جۇرگەن بەيىمبەتتىڭ قىراعى كوزى عابيتتە قولامتاسى بىقسىپ, جالىنداپ جانا الماي جاتقان تالانت كوزى بۇعىپ جاتقانىن بايقاپ قالسا كەرەك.
ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرىن, ادەبي قىزمەتكەرلەرىن جيناپ الىپ, گازەتتىڭ ءتىلىن جاقسارتۋ ماسەلەسى بويىنشا قاتتى-قاتتى سىن ايتقان بەيىمبەتتىڭ كەيىستىگى عابيتكە دە ءتيىپ جاتادى. سوعان قاراماي, حاتتى وڭدەپ, گازەتكە باساتىنداي ەتىپ دايىنداپ اكەلۋگە ماتەريال بەرەدى. بەلگىلى مەرزىمدە ازىرلەپ الىپ كەلگەنىن ءۇن قاتپاي وقىپ شىققان بەيىمبەت ودان بىردەمە جازاتىن, جازبايتىنىن سۇراپ الادى دا “جازۋعا ىڭعايىڭ بار سياقتى”, “بىردەمە جازىپ بايقاساڭ قايتەدى” دەپ دەمەپ جىبەرەدى. قانات بىتكەندەي سەزىمگە بولەنگەن عابيتتىڭ ويىندا ۇشقىن تۇتانادى. ول تۋرالى كەيىن الگى وچەركىندە بىلاي دەپ جازدى: “تالاي تالاپتانسام دا بۇل كۇنگە دەيىن ەش نارسەنى كەلىستىرە الماي, ءۇمىت ۇزۋگە بەت العان كەزىم ەدى. بەيىمبەت بۇل سونە باستاعان ءۇمىت وتىن قايتا ۇرلەگەندەي بولدى”. جىلى ءسوز جاندى سەمىرتەدى. بەيىمبەت لەبىزى جاس تالانتتىڭ شابىت بۇلاعىنىڭ اۋزىن اشىپ جىبەرگەندەي بىرنەشە كۇن تاڭمەن تالاسىپ, “تەڭىز تەپكىسىندە” دەگەن اڭگىمەنى جازىپ شىعادى. بەيىمبەتكە كورسەتپەك بولىپ ءۇش رەت اكەلىپ, كورسەتپەي الىپ قايتادى. ارينە, ۇناتا ما, ۇناتپاي ما, نە دەيدى, نە قويادى دەگەن جۇرەكسىنۋ, قوبالجۋ سەزىمى بيلەگەن, الدە اتى بۇكىل ەلگە ءماشھۇر جازۋشىعا بارۋعا باتىلى جەتپەگەن. سول اڭگىمەسىن عابيت رابفاكتا شىعىپ تۇراتىن قابىرعا گازەتىنە باستىرادى.
ع.مۇسىرەپوۆ, س.قوجامقۇلوۆ, ق.بادىروۆتىڭ ايتۋىنشا, ب.مايلين ول كەزدە قازاق حالىق اعارتۋ ينستيتۋتى, رابفاك, سوۆپارت, تاعى باسقا وقۋ ورىندارىن ارالاپ, قابىرعا گازەتتەرىن وقيدى ەكەن. قالام قارىمى بارلارىن تارتىپ, قاناتتاندىراتىن بولعان. ت.جاروكوۆتى ينستيتۋتتان سولاي تاپقان.
ءساتى ءتۇسىپ ب.مايلين رابفاكقا كەلىپ, قابىرعا گازەتىنەن عابيتتىڭ الگى اڭگىمەسىن اسىقپاي وقىپ شىعادى. ونىمەن قويماي كەشكە قاراي ونى جاتاقحاناعا ىزدەپ بارادى. ءار نارسەنى سۇراستىرىپ وتىرادى دا عابيتكە بۇرىلادى.
– قالاي, جىگىت, تاعى دا جازعانىڭ جوق پا؟ قابىرعا گازەتىندەگى اڭگىمەڭدى وقىدىم. جامان ەمەس ەكەن… ماعان نەگە كورسەتىپ المادىڭ؟– دەيدى. عابيت باتا الماعانىن جاسىرماي ايتادى. مىنە, سول كەشتىڭ وزىندە ب.مايلين التى-جەتى ءتىلشى, ىشىندە ع.مۇسىرەپوۆ تە بار, تاۋىپ, ەرتەڭىنە قولدارىنا راستايتىن قاعاز بەرەدى.
ەل جاققا كەلگەن ع.مۇسىرەپوۆ ومبىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىن بىتىرەدى دە بارماشينو دەگەن جەردە (بۋراباي كۋرورتىنىڭ قاسىندا) ورمان تەحنيكۋمىنا مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. “تەڭىز تەپكىسىندە” اڭگىمەسى تۋرالى س.مۇقانوۆتىڭ پىكىرلەرىنە وراي “س.مۇقانوۆقا حات” جازىپ (1928 ج., 18 ءساۋىر) ءوز ويلارىن كەلتىرىپ, “ەڭبەكشى قازاقتاعىلارعا” كەيبىر رەنىشتەرىن بىلدىرەدى. “سول اڭگىمە جيىرما جەتىنشى جىلى “تۋلاعان تولقىندا” دەگەن كولەمدى اڭگىمەگە اينالىپ, جيىرما سەگىزىنشى جىلى باسىلىپ شىقتى” (سۋرەتكەر پارىزى. 54-ب.). بۇل مۇسىرەپوۆتىڭ ەڭ ءبىرىنشى پوۆەسى. ءوزى دە سولاي ەسەپتەيدى. س.مۇقانوۆتىڭ “ع.مۇسىرەپوۆتىڭ جازۋشىلىق ءومىربايانى 1928 جىلدان باستالادى”,– دەۋى دە سوندىقتان بولسا كەرەك.
عابيتتىڭ اياق الىسىن, قالام قارىمىن قالت جىبەرمەي باقىلاپ جۇرگەن ب.مايلين “تۋلاعان تولقىندانى” وقيدى. سوندىقتان “شيكى جەرلەرى دە از ەمەس ەكەن, بىراق العاشقى ادىمىڭا قاتتى قۋاندىم” دەگەن ماعىنادا ارنايى حات جازادى. ب.مايليندەي ء“ارى ۇلكەن جازۋشى, ءارى ماڭدايالدى جۋرناليست” قۋانىش بىلدىرسە, عابيتتىڭ توبەسى كوككە ەكى ەلى جەتپەگەن شىعار. جانى تازا, اق جارما كوڭىلدى ادام سولاي قۋانسا كەرەك.
س.مۇقانوۆقا جازعان حاتىنان ع.مۇسىرەپوۆتىڭ تۇڭعىش كوركەم تۋىندىسى ادەبيەتشىلەر ورتاسىندا, سىنشىمىز دەگەندەردىڭ اراسىندا ءبىراز پىكىر تۋعىزىپ, كەرەعار ويلار ورىستەتكەنىن اڭعارامىز. سوعان قاراماي ب.ءمايليننىڭ اس تا توك شالقىعانى تەگىن دەي الامىز با؟ ارينە, جوق.
ونىمەن قويماي, ول عابيتتى 1928 جىلى قايران قالدىرادى. بۇعان دەيىن ب.مايلين “ەڭبەكشى قازاق”, “اۋىل ءتىلى” گازەتتەرىندە ىستەپ, ولەڭ, ماقالا, وچەرك, فەلەتون, اڭگىمەلەردى بۇرقىراتىپ جازىپ, ابىروي-بەدەلى شىعانداپ كەتكەن ەدى. س.سادۋاقاسوۆ 1925 جىلى “اۋىل اقىنى” دەپ باعا بەرگەنىنىڭ ۇستىنە ب.ءمايليندى “باس جازۋشىمىز”, اسقان جۋرناليست دەپ تانىدى. ءبىرىنشى باسشىلىققا استە جولامايتىن, ات-تونىن الا قاشاتىن ول, س.مۇقانوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, “اۋىل”, “ەڭبەكشى قازاق” گازەتتەرىمەن قاتار, “قىزىل قازاقستان”, “ايەل تەڭدىگى”, “لەنينشىل جاس” جۋرنالدارىنىڭ بارىندە دە ولەڭ, اڭگىمەلەرىن ۇزدىكسىز جاريالايتىن, مەرزىمدى ءباسپاسوزدىڭ ىسىنە مەيلىنشە كانىگىلەنىپ العان كىسى” (ەسەيۋ جىلدارى. 1970 ج., 200-ب.). جۇمىسباستىلىعىنىڭ كوپتىگىنە قاراماي, لەكىتىپ جازا بەرگەن.
ب.ءمايليننىڭ بەدەلىنىڭ وسكەنى سونشا, “اۋىل ءتىلى” گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورىنىڭ (العاشىندا ج.مىڭباەۆ, ودان كەيىن ە.ەرنازاروۆ) ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى, 1925 جىلى قۇرىلعان قازاپپ ۇيىمىنىڭ تورالقا مۇشەسى, 1927 جىلى شىعا باستاعان “جىل قۇسى” الماناعىنىڭ, 1928 جىلى “جاڭا ادەبيەت” جۋرنالىنا اينالعاندا, القا مۇشەسى بولدى. قازاپپ-تى قۇرۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىن باسقارۋ ب.مايلينگە جۇكتەلمەكشى بولعاندا, ول س.سەيفۋللينگە “مەنىڭ مىندەتىم “ەڭبەكشى قازاق” ارقىلى قالامىنىڭ جەلى بار, ءۇمىت ارتار دارىندارعا كومەكتەسۋ بولسىن. ال ۇيىمداستىرۋ ىسىنە, ايتىس-تارتىسقا مەنىڭ قىرىم جوق قوي”,– دەپ ازار دا بەزەر بولىپ, ارەڭ قۇتىلادى. “ەڭبەكشى قازاقتان” قول ۇزبەي ءجۇرىپ, الگىندەي قوسىمشا ىستەرگە ارالاسا وتىرىپ, حالقىنا قىزمەت ەتۋدە شىعارماشىلىقتى سەرىك ەتكەن ب.مايلين 1925 جىلى اشىلعان قازاق مەملەكەتتىك باسپاسىنا جاي رەداكتورلىققا جۇمىسقا اۋىسادى. وسى ەكى ارادا ب.ءمايليننىڭ “ولەڭدەرى” (س.سادۋاقاسوۆتىڭ كومەگىمەن جانە العىسوزىمەن), “ەل سىرى”, “ەل كوركى”, “ساعىندىق”, “وت باسىندا”, “كۇلپاش” ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرىنىڭ جيناقتارى, “ەل مەكتەبى”, “قوس قاقپان”, “نەكە قيار” شاعىن پەسالارى, ء“بولىس” پوەماسى جەكە-جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. “سويقاندى سودىرلار” اتتى فەلەتوندارىنىڭ جيناعى جارىق كوردى.
مىنە, ب.ءمايليننىڭ اسقان ەڭبەكقورلىعى, قالامگەرلىككە بەرىلگەندىگى سونشا, ۇلكەن ءىس تىندىرىپ, بەدەلى بۇرىنعىدان دا ارتتى. وزگە بىرەۋ بولسا كەۋدەسىنە نان ءپىسىپ, مۇرنىن ءشۇيىرىپ, شەكەسىنەن قاراپ, ەشكىمدى مەنسىنبەي قارار ەدى. بىراق ونداي كەۋدەمسوقتىق مىنەز وندا بولعان ەمەس. ع.مۇسىرەپوۆتى دە كوزىنە ىلمەي, جانىنا جۋىتپايتىن دارەجەگە جەتسە دە, بەيىمبەت باياعى قالپىن وزگەرتپەي, “ ۇلىق بولساڭ كىشىك بول” قاعيداسىنان اينىمايدى.
گولوششەكين رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كەلگەن 1925 جىلدان باستاپ ايتىس-تارتىس گازەت-جۋرنالدار مەن باسپالاردىڭ ءبىرىن جاۋىپ, ءبىرىن اشىپ جاتقان الاساپىران شاق ەدى. قازمەميزدات جويىلىپ, ورنىنا “قازاقستان باسپاسى” اشىلماقشى. قازمەميزداتتىڭ باس رەداكتورى س.مۇقانوۆ وقۋعا كەتەدى دە ورنىنا ادام ىزدەلەدى. ب.مايلين ادەتىنشە كونبەيدى, كەلىسىم بەرمەيدى. باسقا ادامنىڭ رەتى كەلمەگەن سوڭ سوناۋ بارماشينوداعى مۇعالىم ع.مۇسىرەپوۆ شاقىرىلادى. سوندا ونىڭ الدىنان شىعىپ, ۆوكزالدا قارسى العان ەشكىم ەمەس, ب.ءمايليننىڭ ءوزى. كىسىلىك ەمەس, كىشىلىك, ارامدىق ەمەس, ازاماتتىق ءپرينتسيپتى ارقا تۇتقان بەيىمبەتتىڭ بۇل ىسىنە تاڭعالۋعا دا, تاڭدانباۋعا دا بولادى. “مەن ونىسىنا ءارى قىسىلدىم, ءارى قۋاندىم”,– دەپ كەيىننەن جازعان ع.مۇسىرەپوۆ ەرتەڭىندە بەيىمبەتتىڭ باسپادا قاتارداعى رەداكتور عانا بولىپ جۇرگەنىنە ءارى تاڭعالادى, ءارى قوبالجيدى. دەرەۋ كرايكومعا جەتىپ, “باس رەداكتور بولىپ بارا المايتىنىن” كەسىپ ايتادى. بىراق ول ونداعىلاردىڭ ب.ءمايليندى باس رەداكتورلىققا كوندىرە الماعانىنان حابارسىز ەدى. سونى ايتقاندا عابيت وزىنە ءبىر-ەكى كۇن ۋاقىت بەرۋىن, بەيىمبەتكە ءوتىنىش ايتىپ كورەتىنىن مالىمدەيدى. قانشا اينالدىرسا دا بي-اعانى ول دا يلىكتىرە المايدى. “جوق, بارلىق اۋىر جۇمىسىڭدى مەن-اق ىستەپ بەرەيىن. جاۋاپتى رەداكتور سەن بولا قويشى… مەن بولسام, ەكى ايدان كەيىن ءبارىبىر بوسانىپ كەتەمىن. اۋرۋعا ۇشىراماسىن دەسەڭ, سەن بول!”– دەپ ء(“بىزدىڭ بي-اعادان”) عابيتتىڭ ءوزىنىڭ قوبالجىپ الابۇرتقان كوڭىلىن باسقان كورىنەدى. “موينىنا قىل ارقان سالۋدان باسقانىڭ ءبارىن ىستەگەن” ع.مۇسىرەپوۆ كوندىرە الماعان سوڭ, باس رەداكتورلىق قىزمەتىنە كىرىسىپ كەتەدى. بۇل 1928 جىل ەدى. ارتىنشا ع.مۇسىرەپوۆ “قازاق باسپاسىنىڭ” جايى دەگەن ماقالا جازىپ, الداعى ماقساتتار مەن مىندەتتەر تۋرالى پىكىرلەرىن “ەڭبەكشى قازاقتىڭ” 5 قاراشاداعى سانىنا جاريالاتادى.
مىنە, سول كەزدەن باستاپ 1937 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ەكەۋىنىڭ جۇبى جازىلماي, قويان-قولتىق ارالاسىپ, قاتار جۇمىس ىستەپ جۇرەدى. ارتى دوستىققا ۇلاسادى. ب.مايلين سەگىز جاس ۇلكەن, اتاعى دارداي بولسا دا ع.مۇسىرەپوۆتى وزىمەن تەڭ سانايدى, كەمىتىپ-كەمسىتپەيدى. عابيت تە ونىڭ بار بولمىس-ءبىتىمىن, جان-دۇنيەسىن بىلۋگە, قانداي ادام ەكەنىن زەردەسىنەن وتكىزىپ تۇسىنۋگە تولىق مۇمكىنشىلىك تۋادى.
ايتىس-تارتىستىڭ ۇلاسقان ەڭ ءبىر سوراقى ءتۇرى – سوتسيولوگيالىق سودىر سىن. الاش زيالىلارىن الاستاۋ ماقساتىمەن سىپىرا سىناپ, جەر-جەبىرىنە جەتىپ, قۋعىن-سۇرگىن جۇرگىزگەن شارالاردىڭ زياندى زاردابى شىعانداي بەردى. 1929 جىلى, زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, “بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدار” دەگەن جالامەن 44 الاشوردا قايراتكەرلەرى تۇتقىندالسا, 1930 جىلى 40-قا جۋىق ۇلت زيالىلارىنىڭ وكىلدەرى ۇستالىپ, قاماۋعا الىنادى. مۇنىڭ ارتى باسقالاردى دا اشكەرەلەپ, ايىپتى ەتۋگە اكەپ سوقتىرادى.
1932 جىلى ب.ءمايليننىڭ 20 جىلدىق اقىندىق ونەرى اتالىپ ءوتتى. بىراق, ول جازۋشىنىڭ جەتكەن جەتىستىگىنەن گورى, كەمشىلىگىن دابىرايتا كورسەتۋگە باعىتتالدى. ونىڭ ءبىر كەزدە, ون جىلدان استام بۇرىن الاشوردا وتريادىنىڭ ساپىندا بولعانىن قوڭىرسىتىپ, “ۇلتشىل”, “الاششىل”, “بايشىل”, “سادۋاقاسوۆشىل” دەگەن سياقتى كىنالار تاعىلىپ, وتىزىنشى جىلعا دەيىنگى شىعارمالارى جوققا شىعارىلدى, ونى ەسەڭگىرەتىپ, جانىن جارالادى. رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا ل.ميرزويان كەلگەنگە دەيىن ەڭسەسىن كوتەرە الماي داعداردى ب.مايلين.
بۇل كەزدە ع.مۇسىرەپوۆ ونى ءالى اشىق قورعاۋعا بارا العان جوق. الايدا, ىشىندە ءبىر قىجىلدىڭ ساقتالىپ جۇرگەنىن كوپ ۇزاماي ول ءبىلدىردى. الاكوزدىك تۋعىزىپ, ءبىرىن-ءبىرى ءجون-جوسىقسىز ىرەۋگە جول بەرگەن, ادەبيەتتىك پروتسەسكە ءادىل باعىت-باعدار الماعان قازاپپ ۇيىمى 1932 جىلى تاراتىلىپ, قازاق كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ وداعى قۇرىلاتىن تۇستا ع.مۇسىرەپوۆ باتىل مىنەز كورسەتتى. وداقتى قۇرۋ جونىندەگى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى پلەنۋمىندا بايانداما جاساعان ع.مۇسىرەپوۆ ادەبيەت احۋالىن تالداپ-تارازىلاپ, ارتىق-كەم كەتكەن تۇستاردى سارالاي كەلىپ, ب.ءمايليننىڭ “ون بەس ءۇي” پوۆەسى, “مايدان” پەساسى تۋرالى وڭدى پىكىرلەر ايتىپ, مەرەيىن ءوسىرىپ تاستايدى. كوپشىلىكتىڭ الدىندا ب.مايلين شىعارماشىلىعىنا دۇرىس باعا بەرۋى عابەڭنىڭ ونىڭ قانداي ادام ەكەندىگىنە كوزى ابدەن جەتكەن سەزىمنەن تۋعان بولۋ كەرەك.
مۇنىمەن قوسا ع.مۇسىرەپوۆ بايانداماسىندا “بىلتىر جيىرما جىلدىق تويىن وتكىزەمىن دەگەندە, نادان سىنشى, سودىرلى قازانبۇزارلىق سالدارىنان بەيىمبەتتى ماڭدايعا مىقتاپ ءبىر سوققىزىپ الدىق… مىنە, بۇل ءارى ساياسي جالا, ءارى ساياسي اۋىر سوققى ەدى. مۇنى ءبىز ءالى تۇزەتكەن جوقپىز. كەزىندە كوپشىلىك بولىپ مۇنىڭ قاتە ەكەنىن دالەلدەگەن قاۋلىمىزدى “جەكە باسقارۋشىلىق” (ەدينوليچيە) جاساپ, قايىپنازاروۆ جولداس باسىپ قالدىردى”,– دەپ (سۋرەتكەر پارىزى. 88-ب.) بەيىمبەتكە تاڭىلعان جالانى الىپ تاستاۋدى مەڭزەدى. ول سولاي شەشىلدى مە, جوق پا, ول تۋرالى قولىمىزدا دەرەك جوق. ب.ءمايليندى اشىق جانە باتىل قورعاۋعا ع.مۇسىرەپوۆ العاش وسىلاي كىرىستى. ال بەيىمبەت, تۇستاستارىنىڭ ايتۋىنشا, ۇستىنەن تۇيە ءجۇرىپ وتسە دە مىڭق ەتپەيتىن, ءوزىن-ءوزى قورعاۋعا بارا المايتىن جان. سونى ع.مۇسىرەپوۆ سەزگەن, بىلگەن, ءسىرا.
سودىر سويقاننىڭ قاسىرەتى الدا ەدى. ب.مايلينگە دەگەن كوزقاراس تا, كوڭىل دە عابيت سوزىنەن كەيىن وڭىنا قاراي تۇزەلگەن سياقتى بولاتىن. بىراق 1937 جىلى ءبارىبىر وزگەرىپ شىعا كەلدى.
1937 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ 16-23-ءى كۇندەرى قازكرايكومنىڭ ءVىى پلەنۋمى ءوتىپ, پارتيا قۇجاتتارىن اۋىستىرۋدىڭ قورىتىندىلارى قارالىپ, الداعى مىندەتتەر تالقىلاندى. قابىلدانعان قاۋلىسىندا پارتيانىڭ جاۋلارى كەزىندە اشكەرەلەنبەدى دەپ كورسەتىلىپ, قازاقتىڭ توڭكەرىسكە قارسى ۇلتشىلدىعىنا, وعان قاراي اۋىتقۋشىلارعا قارسى كۇرەستى السىرەتپەۋ تالابى قويىلدى. ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1937 جىلعى اقپان-ناۋرىز پلەنۋمىندا: “تروتسكيشىلەرگە قارسى كۇرەستە قازىر ەسكى ادىستەر – ديسكۋسسيا ادىستەرى كەرەك ەمەس, جاڭا ادىستەر, ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋ, تالقانداۋ ادىستەرى كەرەك”,– دەگەن نۇسقاۋ جاسالىندى. وسى قۇجاتتاردان كەيىنگى قيمىل-ارەكەتتەر شىنىندا قيراتقىش كۇشكە اينالدى. اركىم باس ساۋعالاپ, امان قالۋ ءۇشىن ءبىرىن-ءبىرى كورسەتۋ ادىسىنە كوشتى. ونىڭ ءوزى ءباسپاسوز بەتتەرىندە اشىق جاسالدى. ولاي ەتە الماعاندار جاسىرىن كورسەتىلىپ وتىردى. باسىندا “ۇلتشىل”, “الاشورداشىل” دەگەن شۋ كوتەرىلىپ, بارا-بارا “حالىق جاۋى” دەگەنمەن ۇلاستى دا, الاقۇيىن داڭعازا جايلاپ قويا بەردى.
بۇل جولعى اشكەرەلەۋگە ءبىرىنشى بولىپ ب.مايلين ىلىكتى. ونىڭ 1932 جىلعى سىنالعانىن قايتا جاڭعىرىقتىرىپ, جاڭا جالالار تاعۋ قاراستىرىلدى. شابىتتىڭ شالقار كەڭىستىگىنە شىعىپ, شىعارمالار جازۋ ءورىسىن كەڭەيتىپ, بۇرىنعى شاعىن جانرلار اياسىندا توقىراپ قالماي, كەڭ تىنىستى پوۆەست, رومان, پەسالار وندىرتە جازىپ جۇرگەن كەزى بەيىمبەتتىڭ. ەندى تيىسەدى دەگەن وي قاپەرىندە جوق ەدى. اياق استىنان كوتەرىلىپ, جەلدەتە باستاپ, قۇيىنداتا سوققان قاراداۋىل جايپاپ, جاپىرىپ كەتەدى دەگەن ەشكىمنىڭ ويىنا دا كەلمەگەن بولاتىن.
گازەتتەر بەتىندە جارىق كورگەن “جازۋشىلار ۇيىمى جانە جاڭا مىندەتتەر”, “تاريحي قاۋلىدان كەيىن”, “و پولوجەني ۆ سويۋزە پيساتەلەي”, “جيناقتار” تۋرالى نەمەسە الاشورداشىل كونتراباندانىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى تۋرالى” دەگەن ماقالالاردا ب.مايلين مەن س.سەيفۋللين ءبىرىنشى بولىپ وتكىر سىنعا ۇشىرادى. ءى.جانسۇگىروۆ, م.اۋەزوۆ تە وعان ءىلىنىپ كەتەدى.
بۇل ماسەلەنى قاراۋ وداقتىڭ پارتيا جينالىسىنا كوشىرىلەدى. سول جىلى سونداي بىرنەشە جينالىس وتكەن. اسىرەسە 11-13 شىلدە كۇندەرىندە وتكەن جابىق پارتيا جينالىسىندا “حالىق جاۋلارى” دەگەن تىركەس العاش قولدانىلىپ, ءبىر-بىرىمەن قىرعي قاباق بولىپ تاراسادى. قويىلعان مىندەت – “حالىق جاۋلارىنىڭ زيانكەستەرىن, قالدىقتارىن قۇرتۋ, وعان ىمىراشىلدىق قىلعاندارعا سىن جانە ءوزارا سىندى جۇمساۋ”. قالدىقتارى كىمدەر؟ ولار ب.مايلين, س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ. ىمىراشىلدار كىمدەر؟ س.مۇقانوۆ, م.اۋەزوۆ, تاعى باسقالار.
سىندى ورشىتۋگە بۇل از بولعانداي, ەندى 7 قىركۇيەكتە الماتى قالاسىنداعى جازۋشىلاردىڭ جالپى جينالىسى وتەدى. قارالعان ماسەلەنىڭ ءوزى ۇرەي تۋعىزادى: “ۇلتشىل فاشيستەردىڭ ادەبيەتتەگى زيانكەستىك ىستەرىمەن كۇرەسۋ جانە جاس كادرلاردى ءوسىرۋ تۋرالى”. زيانكەستىك جاساپ جۇرگەندەر دەپ ولاردى ايگىلەسە, جاس كادرلار دەپ ولاردان كەيىنگىلەردى ەسەپتەيدى. وسىدان كەيىن سىن باسقا, قاتال, ءوش الۋ رەڭكىنە اينالىپ, گازەت بەتتەرىندە “سوۆەت جازۋشىلارىنىڭ قاتارىندا جات ەلەمەنتتەرگە ورىن جوق”, “بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلداردىڭ ءبىرىن قالدىرماي اشكەرەلەپ, جەرمەن جەكسەن قىلامىز”, “ۇلتشىل فاشيست جاۋلاردى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتايىق” دەگەن سياقتى ماقالالار قاپتاپ كەتەدى. سولاردىڭ قايسىسىندا بولماسىن ب.ءمايليننىڭ “زيانكەستىگى” ايتىلماي قالماعان. ونى الاشورداشىل, ۇلتشىل فاشيست, قازاق حالقىنىڭ ناعىز جاۋى ەتىپ كورسەتەدى.
ب.مايلين “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى قىزمەتىندە بولسا دا, جىل باسىنان دەرلىك “امانكەلدى” كوركەم ءفيلمىن ءتۇسىرۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرەدى. دوستارى س.سەيفۋلليننىڭ, ءى.جانسۇگىروۆتىڭ ۇستالىپ, تۇرمەگە قامالعانىن دا دەر كەزىندە بىلە المايدى. ەمىس-ەمىس سىبىس وعان دا جەتكەن بولۋى كەرەك, ءفيلمدى ءتۇسىرىپ بىتىرەر كەزدە بويىندا قوبالجۋ تۋعان سياقتى. ول سول دوستارىنان كەيىن ۇستالدى. ونىڭ سەبەبى – ءفيلمدى تۇسىرۋدە جۇرگەندىگى. سونى ەسكە العان ع.مۇسىرەپوۆ كەيىنگى ءبىر سۇحباتىندا بىلاي دەگەن بولاتىن: “بەيىمبەت ۇستالاردان ءبىر-ەكى كۇن بۇرىن ميرزويان ماعان: “ساكەن مەن ءىلياس ۇستالىپ كەتتى. ەندى, مىنە, بەيىمبەت تە ۇستالايىن دەپ وتىر. ماتەريال كوپ…” دەپ قىنجىلا ايتتى. سوندا مەن ميرزوياننان: “وندا مىنا ءفيلمدى قايتەمىز؟”– دەپ سۇرادىم… “تۇسىرە بەرسىن ءفيلمدى. ءبىر امالى تابىلار, ول فيلم كەرەك قوي”,– دەدى ول” (ت.كاكىشەۆ. ەسكىرمەيدى ەستەلىك. 1994 ج., 276-بەت).
وسىدان كەيىن-اق وداق پارتيا جينالىسىندا ب.مايلين ماسەلەسى قارالادى. باياعى كوكەزۋ سىن, جەردەن اپ, جەرگە ساپ تومپەشتەۋ. بۇل 1 قازاندا بولعان. ءفيلمدى ءتۇسىرۋ اياقتالىپ, 6 قازان كۇنى ۇيىنە كەلگەن كەشتە بەيىمبەت قاماۋعا الىنادى. ەكى كۇننەن كەيىن, ياعني 8 قازاندا وداقتا تاعى پارتيا جينالىسى ءوتىپ, وندا ب.ءمايليندى پارتيادان شىعارۋ ماسەلەسى قارالعان. قابىلدانعان قاۋلى پرەزيدەنتتىڭ مۇراعات قورىندا ساقتاۋلى. جينالىس ب.ءمايليندى حالىق جاۋى دەپ تاۋىپ, كپ(ب)ك مۇشەلىگىنەن شىعارعان.
ەڭ ءبىر قيامەتى – حالىق جاۋىنىڭ تۇبىرىنە بالتا شاپپاي, ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتپاي بولمايدى دەگەن كوپىرمە سوزبەن تۇيرەگەن, كەشە ءوزى قولپاشتاپ, وسىرگەن “تالانتتىلاردىڭ” اپەرباقان ىستەرى بولدى. بۇدان بۇرىن دا توبىعىنان قاعىپ, سامعاتپاي, قاناتىن قيىپ تاستاۋعا تىراشتانعان ولار ەندى ونىڭ قاسيەتتى, قادىرلى باسىنا سەكىردى, سۋعا باتىرۋدىڭ تالاي ايلا-شارعىسىن ىستەپ باقتى. اقىرى الىپ بايتەرەكتى قۇلاتقانداي “جۇمىس” ءبىتىردى. تەك ع.مۇسىرەپوۆ قانا ونداي ماسقارالىققا ۇرىنبادى.
اركىم ءوز باسىن ساۋعالاپ جۇرگەندە قورعايتىن جاننىڭ تابىلۋى ەكىتالاي. ونداي ءبىر-اق ادام شىقتى. ول – عابيت مۇسىرەپوۆ. جوعارىداعى جينالىستا, ب.مايلين ماسەلەسىن قاراعانمەن, تاياقتىڭ ەكىنشى ۇشى وعان ءتيدى.
جينالىستاعى تالقىلاۋدىڭ, العان قاۋلىنىڭ نەگىزىندە جازىلىپ, گازەتتەرگە جاريالانعان ماقالالاردان ع.مۇسىرەپوۆتىڭ قالاي سىنالعانىن ايقىن اڭعارامىز. “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتىنىڭ 11 قازانداعى سانىندا جارىق كورگەن “ۆ پارتينوي ورگانيزاتسي سويۋزا پيساتەلەي” اتتى ماقالادا: “پيساتەل كوممۋنيست گابيت مۋسرەپوۆ, بىۆشي ۆ تو ۆرەميا زاۆەدۋيۋششي كۋلتپروسۆەت وتدەلوم تسك كپ(ب)ك, بيل سەبيا ۆ گرۋد, زاۆەريايا توگدا پارتينۋيۋ گرۋپپۋ پراۆلەنيا سويۋزا سوۆەتسكيح پيساتەلەي كازاحستانا ۆ توم, چتو ون نەسەت پولنۋيۋ وتۆەتستۆەننوست ي ۆرۋچاەتسيا زا پوليتيچەسكۋيۋ بلاگونادەجنوست سۆوەگو سواۆتورا بەيمبەتا مايلينا”,– دەپ ءبىر ءشۇيىلىپ الادى دا, ول “حالىق جاۋلارىن” قورعاپ كەلدى دەپ سىنايدى. ال “قازاق ادەبيەتى” گازەتىندە 15 قازان كۇنى جاريالانعان “حالىق جاۋلارىنىڭ جەتەگىندەگى جازۋشى” ماقالاسىندا “ۇلتشىل-فاشيست سۇمىرايلار قىلمىسى اشكەرەلەنىپ, قولعا ءتۇستى” دەپ ءسۇيىنشى سۇراعانداي بوپ, ع.مۇسىرەپوۆتى قىرىنا الادى. “ع.مۇسىرەپوۆ حالىق جاۋى ءمايليننىڭ جان اياسپاس دوسى. ونىمەن قويىنداسىپ, قۇشاقتاسىپ, بىرگە تۇرىپ, بىرگە جۇرگەن ادام. سوندىقتان دا مۇسىرەپوۆ حالىق جاۋى ءمايليندى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, قورعاپ كەلدى. ءمايليننىڭ بۇرىن الاشوردانىڭ وفيتسەرى بولعانى, سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كۇرەسكەنى, بولشەۆيكتەرگە وق اتقانى, شىعارمالارىنداعى كونتررەۆوليۋتسيالىق تۇجىرىمدامالارى جايىندا جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ جانىنداعى پارتيا ۇيىمى ماسەلەنى دەر كەزىندە كوتەرسە دە, مۇسىرەپوۆ ءوزىنىڭ قىزمەت ورنىن پايدالانىپ… ءمايليندى قالايدا امان الىپ قالۋعا تىرىستى. سوڭعى كەزگە دەيىن اشىقتان-اشىق سۇيەپ كەلەدى”,– دەپ وتىرىك-شىندى ارالاستىرا كوپىرتىپ, ع.مۇسىرەپوۆتى جاردان قۇلاتۋعا جاقىنداتادى. 16 قازان كۇنگى “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ سانىندا دا ەسەپ-شولۋ بەرىلىپ, سونداي سىن وربىتىلەدى.
وسى جينالىستا بولسا كەرەك, ع.مۇسىرەپوۆ ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, بىلاي دەگەن: “بي اعاڭ حالىق جاۋى بولسا, مەنى دە سول كىسىنىڭ ناقاق جالادان وپىق جەگەن توبىندا دەپ ەسەپتەڭدەر, جاراندار! بۇكىل ءومىرىن تۋعان حالقى ءۇشىن سارپ ەتىپ, قارشادايىنان سونىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاپ, دانالىق ءسوزىن سۇرىپتاپ, حاتقا ءتۇسىرىپ, ادەبيەتىنىڭ ىرگەسىن قالاسىپ, بۇكىل قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ازاماتتى “حالىق جاۋى” دەپ قارالاۋعا قالايشا اۋىزدارىڭ بارادى, ار-ينابات, نامىس دەگەن قايدا؟ بۇگىن بەيىمبەت ءمايليندى قارالاپ, ونىڭ ادال ەڭبەگىنە كۇيە جاعىپ, عاجاپ دارىنىن قىزعانىشتان قارالاپ وتىرعانداردىڭ ەرتەڭ-اق حالىق الدىندا, ءيا, تاريح وتكەلىندە قارابەت بولماسىنا كىم كەپىل!” (م.سارسەكەەۆ. عابيت مۇسىرەپوۆ تۋرالى ەسسەلەر. “جۇلدىز” جۋرنالى, 1992 ج., №11, 110-ب.).
بۇل ع.مۇسىرەپوۆتىڭ اشۋ-ىزاعا, ار-نامىسقا تولى كوكىرەگىنەن ىشقىنا شىققان ءسوزى. قارت قالامگەر ع.احمەدوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پارتيا جينالىسىندا ب.مايلين تۋرالى دا ءسوز بولىپتى. وندا دا عابيت مۇسىرەپوۆ: “ول كىسىنى جاقسى بىلەمىن, ادال نيەتتى, ناعىز كوممۋنيست, ەگەر ونى جاۋ دەسەڭدەر, مەنى دە جاۋ دەپ ساناۋلارىڭا بولادى”,– دەگەن ەكەن (ع.احمەدوۆ. الاش الاش بولعالى. 110-111-ب.ب.).
سول 8 قازان كۇنگى جينالىستىڭ قاۋلىسىندا: “مۇسىرەپوۆتىڭ ءىسىن كپ(ب)ك ورتالىق كوميتەتى پارتيا جينالىسىنا ونىڭ پارتيالىعىن قاراۋعا جىبەرۋ كەرەك”,– دەگەن باپ بار. ماسەلە وندا قارالدى ما, جوق پا, ول تۋرالى ەشبىر دەرەك, نە قۇجات قولىمىزعا تۇسپەدى. قالاي بولعاندا دا عابيتتى دە ارانداتپاي قويمايتىن ارەكەتتەرىنىڭ بارىسى اسا قاۋىپتى ەدى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى اشكەرەلەۋگە ۇشىراپ, قاپاسقا ءتۇسىپ, قۋعىندا ءجۇرىپ, قۇربان بولىپ جاتقاندا ع.مۇسىرەپوۆ قالاي امان قالعان دەگەن ويعا قالادى ەكەنسىڭ. “باتىرعا دا جان كەرەك”, دەمەكشى, قانشا باتىلدىق, كۇرەسكەرلىك قايرات كورسەتكەنمەن, ءوزىڭنىڭ موينىڭا دا قىلبۇراۋ ىلىنەيىن دەپ تۇرعاندا قول قۋسىرىپ, باسىڭدى ۇسىنىپ وتىرا بەرۋگە بولا ما. ونىڭ امالىن تاۋىپ, ماسكەۋگە كەتىپ, جان تاسالاعانىن جوعارىدا كەلتىرىلگەن “عابيت مۇسىرەپوۆ تۋرالى ەسسەلەر” ماقالاسىنان بىلدىك.
ع.مۇسىرەپوۆتىڭ امان قالۋى اللانىڭ ءبىر راحىمىنان بولعان شىعار. ول كوزى ءتىرى كەزىندە كوپ نارسەگە كوزىمىزدى جەتكىزدى. ب.مايلين تۋرالى ءالسىن-ءالسىن ماقالالارىن جازىپ, سوزدەرىن ايتىپ ءجۇردى. 1957 جىلى بەيىمبەت اقتالاردان بۇرىن ول تۋرالى پىكىر (وتزىۆ) جازىپ بەرگەن دە تەك ع.مۇسىرەپوۆ. بۇل ونىڭ اينىماعاندىعى. بۇكىل ءومىر بويى باقيلىققا كەتكەنشە ب.ءمايليندى قورعاۋ ءوز الدىنا, قۇرمەت تۇتىپ, قاستەرلەپ ءوتۋىنىڭ نە سەبەبى, نە ءمانى بار؟ تەك العاشقى كەزدە جازۋشى بولۋىنا قول ۇشىن, جاردەمىن بەرگەنى ءۇشىن دەسەك, ول ۇشقارىلاۋ, كەلتە قايىرعاندىق بولار ەدى. ۇڭىلە قاراساق, ەكەۋى ءبىر تۇتاس ادام سياقتى. ولاردىڭ ەڭ الدىمەن تابىنعان كرەدوسى, ءپىر تۇتقان اسىلى – ادامگەرشىلىك ار مەن نامىس, جان سۇلۋلىعى. بۇل قاسيەتتەردى ەشقانداي التىنعا ايىرباستامايتىنىن دالەلدەپ, ناقتى دوستىق قارىم-قاتىناستارىمەن, دۇنيەتانىمدىق ىستەرىمەن كورسەتە ءبىلدى. ەكەۋىنىڭ مۇراتى ازامات بولا ءبىلۋ بولدى. ادامگەرشىلىك بيىك دارەجەگە كوتەرىلگەن ادام عانا ناعىز ازامات. جوعارىداعى جينالىستا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ “ار-ينابات, نامىس قايدا” دەۋى سول ازاماتتىقتىڭ بەلگىسى. ول ب.ءمايليندى وسىنداي جاعىنان جاقسى بىلگەن, ۇلگى-ونەگەسىنەن ۇيرەنگەن.
كەيىن ب.مايلينمەن بولعان كەزدەرىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, زەردەلەپ, ابدەن ساناسىندا قايناپ پىسكەن پىكىرلەرىن ع.مۇسىرەپوۆ وزىمەن بىرگە الا كەتپەي, جازىپ كەتكەن, ونەگە ەتەرلىك مىنەزدەرىن اشىپ بەرگەن.
– ول جاس تالانتتاردى دا سونشالىق كورەگەندىكپەن, اڭداعىشتىقپەن تاۋىپ الا قوياتىن. اسىلى, ءبىزدىڭ, ونىڭ زامانداستارىنىڭ قاي-قايسىسى بولساق تا بەيىمبەت ءمايليننىڭ كيەلى قولى, ياكي ونىڭ كەرەمەت رەداكتورلىق قالامى تيمەي وتە الدىق دەمەس ەدىك.
– ءبىزدىڭ پروزامىزداعى رەاليزم شىڭىنا شىققان شەبەرلىك وزگەلەردىڭ بارىنەن دە بۇرىن مايلين ەسىمىمەن بەرىك بايلانىستى. ول – ءارى تەڭدەسى جوق اڭگىمەشى رەتىندە دە, ءارى پروزاداعى سۇيەكتى شىعارمالاردى جاساۋشى رەتىندە دە ءبىزدىڭ تۇڭعىش زەرگەر جازۋشىمىز. ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىز بولساق تا بەيىمبەت ءمايليننىڭ “شۇعانىڭ بەلگىسى” پوۆەسىنىڭ قۇرساعىنان شىعىپ, ەتەگىنە ورانىپ وسكەندەيمىز.
ع.مۇسىرەپوۆ جازۋشى شىعارماشىلىعىن وسىلاي باعالاي كەلىپ, ونىڭ باعا جەتپەس ادامگەرشىلىك, ازاماتتىق ءبىتىم-بەينەسىن تومەندەگىشە سيپاتتايدى: ونىڭ قاراپايىمدىلىعى, قولىنىڭ كىرشىكسىزدىگى, جۇرەك ءلۇپىلىنىڭ قالتقىسىز, قاياۋسىز پاكتىگى, تالانتىمەن تەڭ تىزە قوسقان ەڭبەكقورلىعى…”, “بىردەمەگە باستىق بولۋعا جولاماۋ… ەرەكشە مىنەزى ەدى”, “گازەت, جۋرنال بەتتەرىندە قىم-قيعاش ايتىستار بولىپ جاتقان كۇندەردە… ءبىر جازۋشى تۋرالى جامان ءسوز ايتقان ەمەس, بەت تىرناسا, كەۋدەمسوق سىنعا رەنجىپ قارايتىن ەدى…, جينالىستاردا سونداي ىڭعاي, بەلگى بىلىنسە-اق “كەتپەيمىز بە؟” دەگەن ءبىراۋىز ءسوز جازعان ءبىر جاپىراق قاعاز جىبەرەدى ماعان, ءوزى سىتىلىپ شىعىپ, ەسىك الدىندا كۇتىپ تۇرادى…”, ء“بىر قاسيەتى – عاجايىپ تابيعيلىعى…”, “ول ءجۇرىس-تۇرىسى سابىرلى, سالقىنقاندى مىنەزدىڭ ادامى, بىرەۋگە سەن دەپ كەرىلدەسىپ جاتقانىن كورگەن ەمەسپىن. باس قاتىرار توبىر جيىننان اۋلاق جۇرەتىن. سونىمەن قويماي ءوزى دە قوناقجاي بولدى. قازاقتىڭ سول كەزدەگى كوپتەگەن ونەر, ادەبيەت ادامدارىمەن بي-اعانىڭ ۇيىندە تانىستىم دەسەم ارتىق ەمەس”.
وسىنىڭ ءبارى ۇلىلىققا ءتان مىنەزدەر ەمەس پە. امال نە, سونداي ىلۋدە ءبىر-اق رەت كەزدەسەتىن ادامدى ساقتاپ قالا المادى, جالاڭداعان رەپرەسسيا مەن ۇلتتىق پسيحولوگياداعى كەرتارتپالىقتىڭ قۇربانى ەتىپ جىبەرىلدى. ەرلىككە پارا-پار قيمىل جاساعان ع.مۇسىرەپوۆ تە قۇتقارا المادى, ول مۇمكىن دە ەمەس ەدى.توقتار بەيىسقۇلوۆ,جۋرناليست.
30 قاراشا 2001 جىل.