قازاق قوعامىندا قولدانىلعان اراب جازۋىنىڭ قاديم, جاديد تۇرلەرىندە ەرىن ۇندەستىگى جۇيەلى تۇردە تاڭبالانىپ وتىردى: ءۇيۇم, قولۇڭ, بۇگۇن ت.ب. ءتىپتى العاشقى بۋىندا ەزۋلىك داۋىستى تۇرسا دا, سوڭعى بۋىنعا ەرىندىك داۋىستىلاردى جازۋ ءۇردىسى حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ساقتالدى: بارۇب, كەلۇب, ايتاتۇن, بەرەتۇن, بارۇر, كەلۇر, ت.ب. بۇلايشا جازىلۋىنىڭ باستى سەبەبى, سول كەزەڭدەگى جازۋدا فونەتيكالىق ءپرينتسيپتىڭ (ايتىلۋى بويىنشا جازۋ) باسىم بولۋى جانە تۇركى تىلدەرىنىڭ تۋىستىق نەگىزىنە جاقىنداتىپ جازۋدىڭ بەرتىنگە دەيىن جالعاسۋى. تەك ەرىن ۇندەستىگى عانا ەمەس, بىرقاتار فونەتيكا-گرامماتيكالىق بەلگىلەر دە ۇزاق عاسىرلار بويى ورتاق فورمادا تاڭبالانعان بولاتىن: سىعىر (سيىر), اعىز (اۋىز), ساع-سالامات, ءايتادۇر, كوب, كوچۇب, يۇرت, ياحشى, تۇرعۋشى, بارمىش ت.ب.
ن.ي.يلمينسكيدىڭ 1860 جىلى شىققان «ماتەريالى ك يزۋچەنيۋ كيرگيزسكوگو نارەچيا» دەگەن سوزدىگىندە (بۇجۇر, بورۇك, مويۇن ت.ب.), ى.ءالتىنساريننىڭ 1879 جىلى شىققان «قىرعىز حرەستوماتياسىندا» ء(تۇسۇردى, جۇگۇرۇپ, ءۇشنۇنشى ت.ب.), 1894 جىلى شىققان «كراتكي رۋسسكو-كيرگيزسكي سلوۆاردا» (بۇيرۇق, مۇرۇن, جۇلۇن, تۇقۇم ت.ب.), ا.الەكتوروۆتىڭ 1907 جىلى شىققان «قىرعىز حرەستوماتياسىندا» (ورۇندۇق, شويۇن, ۇلكوندۇگۇ ت.ب.), ۆ.رادلوۆتىڭ 1911 جىلى شىققان «وپىت سلوۆاريا تيۋركسكيح نارەچي» دەگەن سوزدىگىندە (جۇزۇك, ءجۇزۇم) قازىرگىشە ى, ءى كەلەتىن ورىنداردا ۇ, ءۇ ءتىپتى كەيدە ءو ارىپتەرى جازىلعان. الايدا بۇل ەرەكشەلىك بىرتە-بىرتە جويىلدى. عالىم س.مىرزابەكوۆ بابالارىمىزدىڭ ەرىندىك داۋىستىلاردى تەجەمەي ءسوزدىڭ ءون بويىندا انىق ايتقاندىعىن, ال قازىرگى ءتىل بابالار ايتۋىنان الشاقتاپ كەتكەندىگىن العا تارتادى (قازىرگى قازاق ءتىلى فونەتيكاسى. 1997).
ەرىن ۇندەستىگى قاي ۋاقىتتان باستاپ تاڭبالانبادى جانە تاڭبالانباۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ حح عاسىردىڭ باسىندا, ۇلت زيالىلارى قازاق تىلىندەگى ەرىن ۇندەستىگىن جازۋدا تاڭبالاۋ قاجەت پە, جوق پا دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە ءبىراز داۋلاسقان بولاتىن.
1924 جىلى وتكەن «قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە» ە.ومار ۇلى: «بۇرىن ەسكى تۇرىك تىلىندە ى-نىڭ ورنىنا كوبىنەسە ۇ دىبىسى ايتىلاتىن. بىراق جۇرە كەلە قازاق ءتىلى باسقا تۇرىك تىلىنەن جىگى اشىلىپ, ۇ دىبىسى بار سوزدەردىڭ كوبى ى-مەن ايتىلاتىن بولعان. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ ءوز ەركىمەن بولعان وزگەرىسى. ول وزگەرىسكە قارسى بولىپ, ەسكىشىلدىك قىلۋدىڭ ءجونى جوق, بولعان وزگەرىستى قابىل الىپ, قاتتاپ وتىرۋ كەرەك. قازاق تىلىندە ۇ وزگەرىپ ى بولىپ بارا جاتقاندىعى سەبەبى, ى مەن ۇ-نىڭ كومەسكى ەستىلگەن جەرىندە ۇ-نىڭ ورنىنا ى جازاتىن بولساق, جازۋىمىز ءتىلدىڭ وزگەرىسىنىڭ جونىنە ءدال كەلەدى», دەگەن بولاتىن. الايدا ح.دوسمۇحاممەد ۇلى: ء«بىزدىڭ قازاق تىلىندە ۇ وزگەرىپ ى-عا اينالىپ بارادى. قىرعىز تىلىندە ۇ ساقتالعان. ءبىزدىڭ ءۇشىن-ءدى قىرعىزدار ءۇچۇن دەيدى, وقى-نى وقۇ دەيدى, دۇرىسى قىرعىزشا بولۋعا ءتيىس», دەيدى. ال ا.بايتۇرسىن ۇلى قورى, توقى, مۇجى سوزدەرىن قورۇ, توقۇ, مۇجۇ دەپ جازاتىن بولساق, ولاردىڭ تاۋەلدەۋ تۇرلەرى دە ۇ ارقىلى جازىلۋى ءتيىس بولىپ شىعادى دەيدى: قورۇۋۇ, توقۇۋۇ, مۇجۇۋۇ. وسى سەزدە قازاق سوزدەرىندە و, ۇ دىبىستارى باسقى بۋىنداردا عانا كەزدەسەتىندىگى, كىرمە سوزدەردە عانا سوڭعى بۋىندا جازىلاتىنى, سوندىقتان دا سوڭعى بۋىنىندا و, ۇ دىبىستارى بار جاتتىلدىك سوزدەردى تىلىمىزگە ەنگىزگەندە و, ۇ-لاردى باسقا داۋىستىعا اينالدىرۋ قاجەتتىلىگى دە كوتەرىلگەن بولاتىن (پوكروۆ-بوقىراۋ).
1929 جىلى 2-4 ماۋسىمدا قىزىلوردا ءبىلىم كەڭەسى مەن قازاق جاڭا ءالىپ كىندىك كوميتەتى شاقىرعان ەملە كونفەرەنتسياسىندا ت.شونان ۇلى: «مۇنان 50-60 جىل بۇرىن اكادەميك رادلوۆ تىلىمىزدە ەرىن ۇندەستىگى وتە كۇشتى ەكەنىن بايقاپ, قازاق سوزدەرىن بىلاي جازعان: وكشوسۇنو سارتىلداپ, اق ءتوبونۇڭ باسىندا... ءبىزدىڭ تۇسىمىزدا ەرىن ۇندەستىگى بىرتە-بىرتە قۇرىپ بارا جاتقانىن بايقايمىز. ەرىن ۇندەستىگى ءسوزدىڭ اياعىنان باسىنا قاراي جوعالىپ كەلەدى, ءسوزدىڭ باس بۋىنىنا قوناقتاۋعا اينالىپ كەلەدى. جاڭا الىپكە (لاتىنعا – گ.م.) كوشپەي تۇرعاندا-اق وكشەسىنە, توبەنىڭ دەپ جازا باستادىق. ...بۇدان 50 جىل ىلگەرى رادلوۆ جۇگۇرگون دەپ جازسا, بۇل كۇندە ەش قازاق ولاي جازبايدى, جۇگىرگەن دەپ قانا جازادى. ءبىز ەندى رادلوۆشا جاز دەپ ەشكىمدى زورلاي المايمىز. سوندىقتان ەملەمىزدە ەرىن ۇندەستىگى بولماسقا كەرەك», دەيدى (ەملە كونفەرەنتسياسىنىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەبى. قىزىلوردا, 1930 ج.). ال ەرىندىك داۋىستىلاردى سوڭعى بۋىندا تاڭبالاماۋىمىزدىڭ سەبەبىن بىلايشا تۇسىندىرەدى: «ەرىندىك داۋىستىڭ العاشقى بۋىننان ارتىققا جىبەرمەيتىن سەبەبىمىز نە؟ مۇنى قيسىنعا سۇيەپ تۇسىندىرگىم كەلەدى. ور دەگەن سوزگە, ادى قوسساق, ورادى بولادى, ورودۇ بولا المايدى, سول سياقتى, تۇر-دان تۇرادى بولادى, تۇرودۇ بولا المايدى» (ەملە كونفەرەنتسياسىنىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەبى. قىزىلوردا, 1930 ج.). ياعني تۇر, ور سوزدەرىندە ەرىندىك داۋىستى بولعانىمەن, قوسىمشالار جالعاعاندا ەرىن ۇندەستىگى تولىق ساقتالمايدى. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى. قازىرگى تاڭدا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بابالار تىلىندەگى ەرىن ۇندەستىگىن قايتادان جاڭعىرتىپ, جازۋىمىزعا ەنگىزۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەر كەزدەسىپ قالادى. الايدا كوموكتوس, جۇروك, بۇرۇم, قولۇ دەپ جازعان كۇننىڭ وزىندە كوموكتوسكوندوردۇڭ, كوموكتوسۇپ, جۇروكتورۇندوگۇ, بۇرۇمدورۇنۇڭ, قولۇممون, قولۇمدوعى دەپ ەش قازاق دىبىستامايتىنى بۇگىنگى تاڭدا داۋ تۋدىرمايتىن ماسەلە. عالىم ن.ءۋالي ءتۇبىر سوزدەگى ەرىن ۇندەستىگى, قوسىمشالاردىڭ ىقپالىنا قاراي, الدىن الا ەزۋلىك دىبىسقا اينالىپ كەتەتىنىن ايتادى.
پروفەسسور ق.كۇدەرينوۆا ءتىل ۇندەستىگىنىڭ جازۋدا بەينەلەنىپ, ال ەرىن ۇندەستىگىنىڭ تەك اۋىزشا ءتىل كاتەگورياسى بولىپ تابىلۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنە مىنالاردى جاتقىزادى: 1) قازاق تىلىندەگى ەرىن ۇندەستىگى قىرعىز, التاي, تۋۆا تىلدەرىندەگىدەي جاپپاي قامتيتىن قۇبىلىس ەمەس. ونى جالعاۋلار ارقىلى بىلۋگە بولادى. جالعاۋلار قاتارىندا ەرىندىك ۆاريانتتار جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان ءسوز اشىق بۋىندى بولسا دا, ءۇشىنشى بۋىنداعى جالعاۋ ەزۋلىكپەن ايتىلادى: ءتومون – توموندە. 2) ەرىن داۋىستىلارى العاشقى ءۇش بۋىندا ايتىلادى دا, ارى قاراي سولعىندايدى: ءسۇيۇنۇششىز, ءتوبوسۇنىڭ. 3) ەكىنشى بۋىنداعى ى, ءى دىبىستارىنا قاراعاندا ە ەزۋلىگىن وزگەرتۋ قيىن: قۇرموت – قۇرمەتتە (قازاق جازۋىنىڭ تاريحى مەن تەورياسى. 2013).
قورىتا ايتقاندا, ەرىن ۇندەستىگىن جازۋدا تاڭبالاماۋ حح عاسىردىڭ باسىندا باستالدى. وعان ەرىن ۇندەستىگىنىڭ بىرتە-بىرتە جوعالۋى, باس بۋىنداعى ەرىندىك داۋىستىنىڭ ىقپالى ەكىنشى بۋىننان ءارى اسا الماۋى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بۋىندارداعى دىبىستاردىڭ ءدال ەرىندىك بولىپ انىق ەستىلمەۋى اسەر ەتتى. وسىنىڭ نەگىزىندە جازۋدا ەرىن ۇندەستىگى ەلەنبەي, كومەسكى ەستىلەتىن جەرلەردە ەزۋلىك دىبىستارى جازىلاتىن بولىپ ورنىقتى. بۇل الاش زيالىلارى ەسكەرتىپ كەتكەندەي, «قازاق ءتىلىنىڭ ءوز ەركىمەن بولعان وزگەرىسى».
گۇلفار مامىربەك,
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ
جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى,
ۇلتتىق كوميسسيا جانىنان قۇرىلعان ورفوگرافيالىق توپتىڭ مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى