جاقىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى سۇحباتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ج.اسانوۆ اتاپ ايتقان سوت سالاسىنداعى «جەتى ءتۇيىن» قۇقىقتىق قوعامداعى ەڭ اكتۋالدى, ەڭ قاجەتتى ماسەلەلەر قاتارىنان ورىن الادى دەپ ويلايمىن. ونسىز العا جىلجۋ ەسكەكسىز قايىقپەن جۇزگەندەي اسەر قالدىرادى.
دەمەك, قازىرگى كەزدەگى ەڭ باستى سۇراق, نەگىزگى ماسەلە – ءبيدىڭ تۇلعاسى. ول قانداي بولماق كەرەك؟ وسى ورايدا قازىرگى زاماننىڭ بيىنە قويىلاتىن تالاپتار نەمەسە ونىڭ نەگىزگى كريتەريلەرى تومەندەگىدەي بولسا دەگەن ۇسىنىسىم بار.
ء«مىنسىز سۋديا» بىرىنشىدەن, جان-جاقتى ءبىلىمدى, مادەنيەتتى, پاراساتتى بولۋى كەرەك.
ەكىنشىدەن, دورەكى, تاكاپپار, مەنمەن بولماۋى كەرەك, ال توراعا رەتىندە, ۇيىمداستىرۋ, ادامدارمەن ءتىل تابىسۋى قابىلەتى جوعارى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت. قاراماعىنداعى ادامداردى الالاماي, جىك-جىككە بولمەي, ولارعا بىردەي, تەڭ قاراعانى ءجون.
ۇشىنشىدەن, ومىرلىك تە, كاسىبي دە مول تاجىريبەسى بار, جاقسى مەن جاماننىڭ اراجىگىن اجىراتا بىلەتىن, ارى تازا, ادامگەرشىلىگى مول, ادىلەتتى شەشىم قابىلداۋعا جانى قۇشتار, جوعارى تۇرعان لاۋازىم يەلەرى مەن باسقا دا ادامداردىڭ زاڭسىزدىققا يتەرمەلەيتىن قوقان-لوقى ارەكەتتەرىنەن قورىقپاي, قايسارلىق تانىتاتىن بىربەتكەي بولۋى قاجەت.
ويتكەنى سۋديا قۇقىقتىق-دەموكراتيالىق ەلدە, قاتاڭ زاڭ نەگىزىندە دۇرىس تا ءادىل بيلىك ايتۋدى تالاپ ەتەتىن ءارى ول جونىندە سوڭعى نۇكتە قوياتىن, زاڭ سالاسىنداعى ەڭ شوقتىعى بيىك, جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى, مارتەبەسى بولەك مەملەكەتتىك لاۋازىم يەسى دەپ ويلايمىن.
تورتىنشىدەن, بيلەر (بولاشاق سۋديالار) قازاقتىڭ ءتىلىن, ادەبيەتىن, تاريحىن, ادەت-عۇرپىن, مادەنيەتىن بىلەتىن, ياعني ءبىر سوزبەن ايتقاندا, رۋحتى, نامىستى, يماندى ءارى مەملەكەتتىك تىلدە ەركىن سويلەپ, ساۋاتتى جازا الاتىن, جان-جاقتى ويلايتىن, وزىندىك پىكىرى بار ازامات بولۋى شارت.
بەسىنشىدەن, ۇمىتكەرمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان, ونى ادامي, كاسىبي جاعىنان جاقسى بىلەتىن ەكى-ءۇش بەدەلدى ازامات پەن زاڭگەر نەمەسە تىكەلەي باسشىلارى جازباشا مىنەزدەمە (رەكومەنداتسيا, كەپىلدىك) بەرسە جانە سونىسىنا ولار بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مورالدىق جانە قىزمەتتىك تۇرعىدان جاۋاپتى بولسا.
التىنشىدان, بي بولعىسى كەلەتىندەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءارى جەكە تەكسەرۋلەر ارقىلى سۇرىپتالىپ, تازالىعى جونىنەن كەيىن وسىنداي سىناقتان تۇراقتى ءوتىپ تۇرسا.
جەتىنشىدەن, بي بولۋعا ۇمتىلعان ادامعا قويىلاتىن ەڭ ءبىرىنشى شارت – ونىڭ تازا بولۋى. تازالىعى بولماعان ادام, مەيلى ءبىلىمدى, مەيلى اقىلدى, كىم بولسا, ول بولسىن, ەشكىمگە وپا بەرمەيدى.
اباي حاكىم:
«ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,
سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ,
جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى» دەپتى.
وسىنى دانىشپان اباي ءۇش ءسۇيۋ, ياعني يماني گۇل دەپ اتاعان ەكەن.
دەمەك, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ادىلەتتىلىك جوق جەردە ءبارى بەكەرشىلىك دەگەن ءسوز. سوندىقتان باستى ماسەلە ادىلەتتىلىكتە جاتىر. ياعني, ءار سۋديادا ادىلەتتىلىككە دەگەن ماحاببات بولۋى كەرەك. ال ادىلەتتىلىك كادردى دۇرىس تاڭداۋدان باستالادى.
الاشتىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحان: ء«بيدى كىم بولسا سودان قورىقپايتىنداي, بىرەۋدىڭ بەتىنىڭ قىزىلىنا نەمەسە بىرەۋدىڭ جاقسى جاعاسىنا قارامايتىنداي جاعدايعا قويۋ شارت» دەگەن ەكەن.
ەرتەدەگى بيلەرىمىز «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەمەپ پە ەدى؟ سەبەبى «ەلگە باي قۇت ەمەس, بي قۇت», دەگەن قازاقتىڭ ويشىلدارى. دەمەك, ەلدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى – ءادىل بيلەر.
عۇلامالاردىڭ وسى ايتقاندارىنان سۋديالاردىڭ قوعامداعى, مەملەكەتتەگى الاتىن ورنى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ قانداي دارەجەدە بولۋى كەرەكتىگى ايقىن كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟
«سوت تورەلىگىن ءادىل اتقارۋداعى جەتى ءتۇيىن, ياعني جەتى باعداردىڭ ىرگەتاسى, باستى تۇعىرى – ء«مىنسىز سۋديا» مەن «ۇلگىلى سوت». ەگەر وسى ەكى باعىت, ەكى باعدار دۇرىس بولسا, قالعان «سوت تورەلىگىن اتقارۋداعى بەس ءتۇيىن دە» وسىلاردىڭ تىكەلەي جالعاسى ءارى وسىلاردىڭ نەگىزىندە ءوربيدى دەمەكپىن.
ۇلگىلى سوتتىڭ ۇجىمىندا مورالدىق پسيحولوگيالىق كليمات, سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, ادامي سىيلاستىعى جوعارى دەڭگەيدە بولاتىنى بەلگىلى.
سۋديالاردىڭ ىشكى تاۋەلسىزدىگىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن نارسە – قورقاقتىق, جاعىمپازدىق پەن جالتاقتىق. توراعانىڭ ايتقانى دۇرىس بولماسا دا سونى بۇلجىتپاي ورىنداۋ. «قورقاق ادام پاسىق كەلەدى», دەگەن حاكىم اباي. ال پاسىق ادام كەز كەلگەن پاسىق ىسكە ۇيالماي بارا بەرەدى. سوندىقتان سۋديا شىندىققا, ادىلدىككە كەلگەندە مىنەزدى بولۋى كەرەك. مىنەزسىز سۋديا – ادىلەتتىلىكتىڭ قاس جاۋى دەپ ەسەپتەيمىن.
دۇنيە سوتىن الداعانىمەن, ار سوتىن, اللا سوتىن الداۋ, ودان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەستىگى ءار سۋديانىڭ قاپەرىندە بولسا يگى, ويتكەنى ەڭ جوعارعى سوت – ار سوتى ەكەنىن تۇيسىنگەنى ءجون.
ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا جەتۋ ءۇشىن, بولاشاق سۋديالاردى وسى ايتىلعان نەگىزدە تاڭداپ, تاربيەلەۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. «جەتى ءتۇيىننىڭ» العاشقىسى ادىلەتتىلىك, سودان كەيىنگىلەرى سۋديانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن تاۋەلسىزدىگى دەپ اتالۋى بەكەر ەمەس.
سوۆەتحان ساكەنوۆ,
الماتى وبلىستىق سوتى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى