ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قاراپايىم شارۋا وتباسىندا تاربيەلەنىپ, دومنانىڭ كورىكشىسىنەن الەمگە ايگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, سارابدال ساياساتكەر بولىپ شىعۋى تۋرالى تالاي ماقالا, كىتاپتار جازىلدى. ءالى دە جازىلا بەرەدى. بۇل تاقىرىپ ەلدىڭ جازۋشى-جۋرناليستەرىنىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ بىرنەشە ۇرپاعىنىڭ نازارىن اۋدارتتى. ەلباسىنىڭ ەڭبەك جولى, ونەگەلى ءومىرى, تۋعان جەرى مەن حالقى ءۇشىن سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى تالاي قاتپار-قاتپار تومدارعا ارقاۋ بولارى ءسوزسىز. سونداعى قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ ماقساتى نازارباەۆ فەنومەنىن انىقتاۋ بولىپ وتىر عوي. تاپتىق پا سول فەنومەندى؟
بۇدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن قاراعاندى وبلىسىندا 100 تومدىق «سارىارقا كىتاپحاناسى» سەرياسى باسپادان شىعارىلعاندا سونىڭ ءبىر تومى قوس تىلدە «ەلباسىنا تۇعىر بولعان سارىارقا» – «سارىاركينسكي ۆزلەت ەلباسى» دەپ اتالىپ (استانا, «فوليانت, 2014 ج., 360 بەت, قۇراستىرعان ا.جانعوجين), بولاشاق پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەڭبەك جانە ساياسي قىزمەتى باستالعان سارىارقا وڭىرىندەگى كەزەڭىنە ارنالعان ەدى.
بۇگىندە كىتاپ بەتتەرىن اقتارا وتىرىپ, ەڭبەك جولىن قۇرىش قۇيۋشى بولىپ باستاعان قاراپايىم قازاق جىگىتىنىڭ بەينەسىن سول كەزدەگى ارىپتەستەرىمىز قالاي سومدادى ەكەن دەگەن سۇراق تۋىندايدى.ول ءالى ەشكىمگە بەلگىسىز قاتارداعى جۇمىسشى. قالامگەرلەر ارمانشىل جاننىڭ كوزدەرىنەن قانداي ۇشقىن كوردى ەكەن؟ بولاشاعىنان قانداي ءۇمىت كۇتتى, جاڭا عانا باستالعان ءومىربايانىن, العاشقى جەتىستىكتەرىن قالاي باياندادى ەكەن؟ وت-جالىنمەن ارپالىسقان گورنوۆويدىڭ جۇمىس ساتتەرىن قالاي سۋرەتتەپتى؟ ءبىز تەك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۋكراينادا گورنوۆويدىڭ ماماندىعىن مەڭگەرىپ, قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا قارا جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدى عانا الامىز.
قازاق جۋرناليستەرىنىڭ اراسىنان جاس گورنوۆوي نۇرسۇلتاندى قالىڭ وقىرمانعا تانىستىرىپ, تۇڭعىش سۋرەتتەمە جازعان بەلگىلى قالامگەر اعامىز, جۋرناليست امانتاي ساعىندىقوۆ دەپ بىلەمىز. رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتى «لەنينشىل جاستىڭ» مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ جۇرگەندە 1963 جىلدىڭ 21 مامىرىندا اڭگىمە تاقىرىبىنا ساي «سۋارىلعان بولاتتاي» دەگەن اتپەن شاعىن وچەرك-سۋرەتتەمەسى جارىق كوردى. جۋرناليست اڭگىمەسىن قازاق دالاسىنا ۇلكەن جاڭالىق بولىپ ەنگەن شويىن قورىتاتىن دومنا پەشىن سۋرەتتەپ, وت-جالىنمەن ارپالىسقان جاس مەتاللۋرگتىڭ اسقاق تۇلعاسىن اسپەتتەۋدەن باستاعان.
ء«بىز ءبىرىنشى دومنا پەشىنىڭ الىپ قۇرىلىسىنا كىرگەندە نۇرسۇلتان مىڭ گرادۋستىق قىزۋعا بالقىعان شويىندى وتشا كوسەپ جاتىر ەكەن. استاۋشا بويىمەن بۇلاق سۋىنداي اققان شويىن جىگىتتىڭ ىرقىنا كونگىسى كەلمەگەندەي, قارسىلىق ءبىلدىرىپ, جان-جاعىنا قىزىل شوقتارىن اتقىلايدى. ول تۋ سىرتىنان قىزىعا باقىلاپ تۇرعان ادامداردى اڭعاراتىن ەمەس. وت پەن جالىنعا ورانىپ, ءوز ىسىنە ابدەن بەرىلىپتى. شيراق قيمىلداپ, تەمىر كوسەۋمەن اعىپ جاتقان شويىندى ءالسىن-ءالسىن كوسەيدى. قىزىل وت لاپ ەتىپ كوسەۋدىڭ وزىنە جارماسادى, تىلىمەن جالايدى.
– نازارباەۆ وسى, – دەدى سمەنا باستىعى الەكساندر كيريللوۆيچ ششەرباكوۆ سۇق ساۋساعىمەن نۇسقاپ, – وتپەن قالاي الىسادى, جىگىتىڭ! نۇرسۇلتاننىڭ قيمىلىنا قاراپ تۇرساڭ قىزىق, الدەنەلەر ەسكە تۇسەدى. مىناۋ كادىمگى اجدahaمەن الىسقان حاس باتىر بەينەلەس. بايقادىڭىزدار ما؟ سولاي, ءوز قولدارىمەن ورناتقان دومنا عوي بۇل. سوندىقتان دا وزدەرى قوجا, بار قىزىق تا وسىلاردىكى, – دەدى الەكساندر كيريللوۆيچ ماقتانىشپەن. وسى كەزدە نۇرسۇلتان دا سمەنا باستىعىنىڭ قاسىنا كەلدى. وتكىر قوي كوزدەرى ۇشقىن اتىپ تۇر. سالماقتى دا بايcالدى قارايدى. بۇكىل دەنەسى بولاتپەن سۋارىلعانداي كەسەك».
ەكى جىلدان كەيىن وسى اۆتور قالامداس ارىپتەسىمەن بىرگە قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتى بەتىندە ء«ومىرباياننان ءۇزىندى» دەگەن ماقالا جاريالايدى. ماقالا اۆتورلارى جاس مەتاللۋرگپەن قالاي تانىسقاندارىن بايانداپ, اڭگىمەنى بىلايشا ساباقتاستىرادى: «نۇرسۇلتان قازىر دە قازاقستان ماگنيتكاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتەدى. ونىڭ ءومىربايانى قىسقا بولسا دا (ارينە, بولاشاعى الدا عوي) وتە قىزعىلىقتى. ول وسى قازاقستان ماگنيتكاسىنا كەلگەننەن بەرگى ەلەۋلى جىلدارىن, ەسەلى ىستەرىن ەسكە ساقتاۋ ءۇشىن كۇندەلىك جۇرگىزەدى ەكەن. «بۇگىنگى ءومىر قىزىق قوي, كەرەك جەرىن سىزىپ قوي» دەگەندەي, جاس جىگىتتىڭ سىرلارىنا ۇڭىلەيىك, نە دەيدى ەكەن».
اۆتورلار بۇدان سوڭ مەتاللۋرگ جىگىتتىڭ ءوز ءومىرىنىڭ بەلەستى كەزەڭدەرى تۋرالى جازعان ايشىقتى جولدارىنان قىسقاشا ۇزىندىلەر كەلتىرەدى. دنەپرودزەرجينسكىدەگى كۇندەر, ارقا جەرىندەگى الىپقا كەلۋ, ءبىرىنشى دومنا پەشىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋ ساتىندەگى جۇرەكجاردى قۋانىشتى ءسات, قوعامدىق ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن شاعى, 1962 جىلى قازاقستان لكسم-نىڭ X سەزىنە قاتىسۋى, ماسكەۋگە ساپار, ۆلكسم XIV سەزىنە دەلەگات بولۋى, 1963 جىلى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ جولداماسىمەن جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋى... جۇرەگىنىڭ الاۋ وتى لاپىلداعان جىگەرلى جاستىڭ ۇنەمى ىلگەرىگە ۇمتىلعان شاعى سيپاتتالادى. ءبىز وسى ورايدا ماقالا اۆتورلارىنىڭ جاس نۇرسۇلتاننىڭ ەسەلى ەڭبەگىنە كۋا بولا وتىرىپ, نىق سەنىممەن «ارينە, بولاشاعى الدا عوي» دەپ ەرەكشە ءبولىپ ايتۋلارىنان جۋرناليستەردىڭ نۇرسۇلتانداي ورەننىڭ شىعار بيىگى الدا ەكەندىگىنە يمانداي سەنگەنىن اڭدادىق. ماقالا: ء«يا, بۇگىندە نۇرسۇلتان ماگنيتكادا, اتاپ ايتقاندا, ءوزى ەڭبەك ەتكەن ءبىرىنشى دومنادا ديسپەتچەر بولىپ ىستەيدى. ازىرشە, نازارباەۆتىڭ ءومىربايانىنان ۇزىندىلەر عانا بەرىپ وتىرمىز. ول كەلەشەكتە جازىلا بەرمەك, جالعاسا بەرمەك», دەپ اياقتالادى.
وسىدان 53 جىل بۇرىن, اتاپ ايتقاندا, 1965 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنە قاراعاندىلىق جۋرناليستەر امانتاي ساعىندىقوۆ پەن امانگەلدى احمەتالىموۆ مەتاللۋرگ جىگىت تۋرالى وسىلاي جازعان. ومىردەن وزعان وسى اعالارىمىز كەزىندە رەسپۋبليكاعا تانىلدى. ەڭبەك جولىن وبلىستىق گازەتتەن باستاعان ا.ساعىندىقوۆ كەيىن «لەنينشىل جاس», «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتتەرىندە مەنشىكتى ءتىلشى قىزمەتتەرىن اتقاردى, ال ا.احمەتالىموۆ قازاق تەلەگراف اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورلىعىنا دەيىنگى جولدان ءوتتى.
جازۋشى-جۋرناليست بولات بوداۋباەۆ تا بولاشاق ەلباسىنىڭ قازاقستان ماگنيتكاسىندا جۇمىس ىستەگەن جىلدارىندا رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ قاراعاندى وبلىسىنداعى ءتىلشىسى رەتىندە ءۇش رەت كەزدەسىپ, ونىڭ ءومىر جولى تۋرالى جىلى وچەرك-سۋرەتتەمەلەر جازعان قازاقتىڭ بەلگىلى قالامگەرى. جاستار گازەتىنىڭ 1966 جىلى 17 شىلدەدەگى سانىندا اجەپتاۋىر تاجىريبە جيناپ قالعان جاس مەتاللۋرگتىڭ قاربالاس جۇمىس ءساتى «باياندى مۇرات جولىندا» دەگەن رەپورتاج تۇرعىسىنداعى جازباسىندا بىلاي سۋرەتتەلەدى:
«ديسپەتچەر بولمەسىندەگى تولىپ جاتقان تەلەفون اپپاراتتارى قولدى-اياققا تۇرماي, بىرىنەن سوڭ بىرەۋى كەزەك شىرىلدايدى. ەكى پەشتە قانداي قۇبىلىستار بولىپ جاتقانى وعان بەس ساۋساقتاي ءمالىم. اگلوفابريكادان كەلگەن شيكىزات بۋنكەرگە تيەلىپ, قازانعا ءتۇسىپ, استىنان ىستىق اۋامەن قىزدىرىلا باستاعاننان باستاپ, رۋدانىڭ ىشىندەگى كوكس جانىپ, بالقۋ پروتسەسى ءجۇرىپ, شويىننىڭ قۇرامى شلاكتان تازارىپ, لەتكانىڭ اۋزى اشىلعانعا دەيىن نەبارى ءۇش-اق ساعات مەرزىم وتەدى ەكەن. وسى ۋاقىتتا ديسپەتچەرگە سان قايتارا تەلەفون سوعىلادى.
– اللو, نۇرسۇلتان!
– ءيا, تىڭداپ تۇرمىن.
– ەكىنشى پەشكە جىلدامىراق سلەساردى جىبەرشى. ەلەكتروپۋشكا ىستەمەي قالدى.
بۇل ەشقاشان ابىرجىمايتىن ماستەر گەننادي دولگيحتىڭ داۋسى. سونىڭ ارتىنشا ەكىنشى تەلەفون بەزەك قاعادى.
– اللو, اللو, ديسپەتچەر؟
– ءيا.
– مارتەنگە ءۇش ءشومىش ىستىق شويىن كەرەك.
– بەرەمىز, – دەيدى نۇرسۇلتان. سونان سوڭ ءبىرىنشى پەشتىڭ گازوۆششيگى ۆيكتور بوەۆتىڭ راپورتىن تىڭدايدى:
– بەس ءشومىش شويىن, ءۇش ءشومىش شلاك اعىزدىق...
نۇرسۇلتان ەندى قولما-قول تەمىر جول تسەحىنىڭ كەزەكشىسى رايا گۋرەۆيچپەن جالعاسادى.
– اللو, رايا, ءۇش ءشومىش شويىندى مارتەنگە جىبەر, ەكى ءشومىشتى قۇيۋ ماشينالارىنا جونەلت!
ديسپەتچەر بولمەسى قات-قابات اقپارلار جينالاتىن, بۇيرىقتار تارايتىن جاۋىنگەرلىك شتاب ىسپەتتەس. نۇرسۇلتان جاس بولعانمەن ءوز جۇمىسىن جاقسى اتقارادى. تسەح باستىعى, زاۆود باسشىلارىنىڭ اۋزىنان ول تۋرالى: «بەس مينۋتسىز ينجەنەر. العىر جىگىت! بولاشاعى جارقىن جاس», دەگەن جىلى لەبىزدەردى ءجيى ەستۋگە بولادى...».
وسى اۆتور رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە 1968 جىلى 28 تامىزدا جاريالانعان ء«ۇش كەزدەسۋ» دەگەن ماقالاسىندا نۇرسۇلتانمەن ءار كەزدەسكەن سايىن ەمىن-ەركىن اڭگىمەلەسىپ, ونىڭ الدىنا بىلگىر مەتاللۋرگ مامان بولۋ سياقتى ماقسات قويىپ, سونىسىن تاباندىلىقپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقانىن باياندايدى. ەڭ العاش 1962 جىلى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا بارعاندا ول «باسىنا كيىز قالپاق, ۇستىنە ارناۋلى كوستيۋم كيگەن» گورنوۆوي ەدى. «گورنوۆوي شويىن مەن شلاكتى تىنىمسىز اتقىلاپ جاتقان اپانداي پەش ارانىنا تايسالماستان جاقىنداپ بارادى. ونىڭ قولى باسقارۋ پۋلتىنە تيىسىمەن-اق وت ۇشقىندار ساليۋت بولىپ شاشىراپ, اينالانى جاۋىپ كەتەدى», دەپ وتتى ماماندىقتى سۋرەتتەپ تە قويادى. سول العاشقى كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان ءوزىنىڭ كەشكى ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەنىن ايتقان ەدى.
ارادا ءتورت جىل وتكەندە, 1966 جىلى ەكىنشى رەت كەزدەسكەندە ول دومنا پەشتەرىنىڭ ديسپەتچەرى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلىپتى. جانە جوعارىداعى ۇزىندىدەن كورگەندەرىڭىزدەي, بۇل قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە ۇلكەن... ماگنيتكا تسەحتارىندا ءۇشىنشى رەت كەزدەسكەندە:
– ينستيتۋت قالاي بولدى؟ – دەپ سۇرايدى ءتىلشى نۇرسۇلتاننان.
– بيىل ءبىتىرىپ, ينجەنەر-مەتاللۋرگ دەگەن ديپلوم الدىم, – دەگەن جاۋاپ الادى. سول كەزدە ول قىزمەت باسپالداعىمەن تاعى دا ءوسىپ, دومنا پەشىندە گازوۆششيك قىزمەتىن اتقارادى ەكەن.
سول جىلى وبلىستىق گازەتتەگى مەتاللۋرگ كۇنىنە ارنالعان بەتتە («تالاپتىعا نۇر جاۋار», 21 شىلدە 1968 ج.) گازەتتىڭ ارناۋلى ءتىلشىسى ريزا احمەتوۆ تە دومنا تسەحىنان رەپورتاج جازعان ەكەن. نۇرسۇلتانداردىڭ وت-جالىندى اۋىزدىقتاعان كورىنىسىن سۋرەتتەۋدى ول كىسى دە تەرىس كورمەپتى: «اي اينالىپ, جىلدار ءوتىپ جاتتى. نۇرسۇلتان شەبەر گورنوۆويشى اتاندى. مىنە, كەزەكتى سمەنا. بارلىق اپپارات قالتقىسىز جۇمىس ىستەپ ءتۇر. پەش الدىنداعى كىشكەنە شىنىلى تەسىككە بارماقتىڭ باسىنداي كوك شىنىنى تاقاي ءتۇسىپ ۇڭىلگەن نۇرسۇلتان اعا گازوۆششيككە ىم قاققانداي بولدى.
– قازىر نۇرسۇلتان, – دەگەن گازوۆششيك تەمپەراتۋرانى جوعارىلاتۋ ءۇشىن ءبىر كنوپكانى باسىپ قالىپ ەدى, سارىتاپ پەش شوعى كوگىلدىرلەنە بەردى. تەمپەراتۋرا 1900 گرادۋسقا جەتتى.
– ۋاقىت بولدى. شلاك اعىزىڭدار! – دەگەن سمەنا ماستەرىنىڭ بۇيرىعى ەستىلۋى مۇڭ ەكەن, ىشقىنا, اسپانعا اتقان كوك جالىندى كوپىرشىگەن شلاك تاۋدان اققان بۇلاقتاي جوڭكىلە جونەلدى. مىنە, ەندى پەش شۇمەگى دە اعىتىلدى. استاۋشا بويىن قۋالاي اققان شويىن دا رەلس ۇستىندە تۇرعان ۇلكەن قازانعا سارقىراي قۇيىلا جونەلدى.
... جۇمىس تا اياقتالدى. سول كۇنى اعا گورنوۆويشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, تولەگەن ادام-يۋسۋپوۆ, امانگەلدى جاقىپوۆ ەسىمى زاۆود «مولنياسىنا» ىلىكتى. ويتكەنى ولار بۇل كۇنى جاڭا رەكورد جاساعان ەدى...».
بۇل كەزدە نۇرسۇلتان بۇرىنعىداي البىرت جاس ەمەس, نەنى بولسىن سالماقتى ويمەن توپشىلايتىن, ءدال باساتىن موسقال جىگىت. ءوزىنىڭ ماگنيتكا, تەمىرتاۋ تۋرالى جۇرەكجاردى ويلارىن گازەت تىلشىسىنە بىلاي اعىتقان ەكەن:
– ەڭبەكتە ءبىرىنشى بەت اشقاندىقتان با, الدە وتان يگىلىگىنە تۇڭعىش رەت قازاقستان شويىنىنان شاشۋ شاشقاندىقتان با, ءوزىم الماتىلىق بولا تۇرسام دا, تەمىرتاۋ قالاسى ماعان وتە ىستىق. جاس قالادا وتاۋ تىكتىك. جاس نارەستە دە دۇنيەگە وسى تەمىرتاۋدا كەلدى. بالالىعىم الاتاۋدىڭ باۋرايىندا وتسە دە, ءومىر جولىمنىڭ ناعىز ءتاتتى شىرىنى وسى تەمىرتاۋدا باستالدى. ماعان قازاقستان قارا مەتاللۋرگياسىنىڭ الىبى اتانعان ماگنيتكانىڭ ىستىق كورىنەتىندىگى دە سوندىقتان.
ىزدەنىمپاز جۋرناليست «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ون سەگىز جىلداي مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارعان ايقىن نەسىپباي كەلتىرگەن مىنا دەرەك تە كوڭىل اۋدارارلىق. عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ كومەكشىسى بولعان بوپەجان اياپبەرگەنوۆ «قانىش اعا وسىنداي ەدى...» دەگەن ەستەلىك كىتابىندا عالىمنىڭ 1961 جىلى تەمىرتاۋعا ات باسىن بۇرعانىن جازادى. سوندا دومنا پەشى ماڭايىندا تۇڭعىش اكادەميا پرەزيدەنتى مەن بولاشاق تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز كەزدەسىپ, قانىش اعا: «مىنا كومبينات – قازاق ەلىنىڭ بايلىعى. بۇعان يە بولۋ ءۇشىن مۇندا قازاق جاستارى كوپ بولۋى كەرەك. سەندەر كومبيناتقا قازاق جاستارىن شاقىرىڭدار. سويتە-سويتە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىنە قانداستارىمىزدى كوبەيتەيىك», دەپ امانات ەتەدى.
بۇل اماناتتى ءوزى قازاق جاستارى اراسىنان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مەتاللۋرگ اتانعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ كومسومول, پارتيا قىزمەتىندە جۇرگەندە دە, كەيىن ۇكىمەت باسشىسى, پرەزيدەنت بولعاندا دا ءبىر ءسات ۇمىتقان ەمەس.
كىتاپ بەتتەرىن اقتارا وتىرىپ, نۇرسۇلتانمەن بىرگە ۋكراينا, رەسەي جەرىندە قازاق ءۇشىن تاڭسىق مەتاللۋرگ ماماندىعىن مەڭگەرگەن قاراكوز جاستاردىڭ ءومىردىڭ ءار سالاسىندا ەڭبەكتەن ءوز باقىتتارىن تاپقانىنىڭ كۋاسى بولاسىز. ولار تىڭعا تۇرەن سالدى. جۇرەك قالاۋلارىمەن, جاستىق جالىنمەن وتتى ماماندىق يگەردى. قۇرىش قۇيۋ, بولات بالقىتۋ, پروكات سوزۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندى. ەلىنە, حالقىنا قاجەت ماماندىق دەپ ءبىلدى. ماگنيتكانىڭ ىستىق تسەحتارى ولاردى قۇرىشتاي شىڭدادى, بولاتتاي سۋاردى.
«تەمىرتاۋ مەن ءۇشىن – التىن بەسىك. ماگنيتكانىڭ تاريحى, ونىڭ ادامدارىنىڭ تاعدىرى مەنىڭ تاعدىرىممەن اجىراتىلماس. ەگەر مەنىڭ ومىرىمدە ماگنيتكا مەن تەمىرتاۋ بولماسا, مەن ەشقاشان پرەزيدەنت بولماس ەدىم», دەپ جازدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ اعىنان جارىلا. بۇدان ارتىق تەڭەۋ ءسىرا دا تابىلماس.
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»,
امان جانعوجين,
ارداگەر جۋرناليست,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
قاراعاندى