حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى Nur Otan Talks الاڭى اياسىندا ەلباسىنىڭ ماڭىزدى باستامالارى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
«ەلباسىنىڭ باستامالارى وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى – تۇركى الەمىنە قاتىستى ماڭىزدى باستامالار. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ ەلباسى ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى تۋرالى ءسوز قوزعادى. ورداباسىدا باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ پرەزيدەنتتەرىن جيناپ, سولارمەن كەزدەسۋ وتكىزدى», دەدى تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
د.قىدىرالىنىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر سامميتتەرىندە تاقىرىپ تاڭداپ, باستاماشىل بولادى. ماسەلەن, تۇرىكسوي, تۇركى كەڭەسى, تۇركى ميراس قورى, تۇركى اكادەمياسى, تۇرىكپا ۇيىمدارىنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان. سوندىقتان باۋىرلاس مەملەكەتتەر ەلباسىن تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعاسى, قازاق دالاسىن تۇركى الەمىنىڭ قارا شاڭىراعى, ال قازاقستاندى تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە مويىنداپ وتىر.
« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى ەلباسىنىڭ وسى كەڭ اۋقىمدا ويلايتىندىعىن, الەمدىك ماسشتابتاعى ساياساتكەر ەكەندىگىن كورسەتەدى. ۇلى دالا ۇعىمىنىڭ اۋقىمى كەڭ. «اسپان استى ەلى» دەپ قىتايدى ايتامىز, ۇلىبريتانيا دەيمىز. بۇلارعا ەشكىم تاڭعالمايدى, تاڭىرقامايدى. ەلباسى ۇلىتاۋداعى سۇحباتىندا, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىندا, تۇركى اكادەمياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە, باسقا الاڭداردا ايتقان پىكىرلەرىندە ءبىزدىڭ ۇلى دالانىڭ مۇراگەرى ەكەنىمىزدى, ۇلى دالانىڭ تۇرعىندارى ەكەنىمىزدى اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
ۇلى دالا ۇعىمى تاريحتا سيرەك قولدانىلعان. الەمدىك وركەنيەتتى زەرتتەگەن عالىمدار ۇلى دالا وركەنيەتى تۋرالى ايتپايدى. ەلباسى ماقالاسىندا ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستى سىنايدى. ال ۇلى دالا دەگەن ۇعىم قازاق دالاسىنان دا, تۇركى الەمىنەن دە وتە كەڭ. ەلباسى ماقالاسىندا كەڭىستىك پەن ۋاقىتتىڭ توعىسقان جەرىندە ۇلت پايدا بولاتىنىن ايتادى. التايدان تاراعان, مىڭداعان جىلدار بويى تامىرى تەرەڭگە كەتكەن حالىقتاردىڭ وتانى – ۇلى دالا ەكەنىنە توقتالادى. سوندىقتان ماقالاعا تۇركى جۇرتتارى عانا ەمەس, ۇلى دالاعا تيەسىلى, كوپتەگەن مەملەكەتتەردە تۇرىپ جاتقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وزدەرى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە « ۇلى دالا», « ۇلى دالا وركەنيەتى» دەگەن ۇعىم قازىر تاريح عىلىمىنا ەنىپ وتىر», دەدى د.قىدىرالى.
بۇدان كەيىن تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى جەتى ۇعىمى ساكرالدى, وتە كيەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بولىپ ەسەپتەلەدى. مىسالى, قازاقتا «جەتى اتاسىن بىلگەن ەر جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەگەن ءسوز بار.
«ادامزات تاريحىندا, ءتورت مىڭ جىل بۇرىن ۇلكەن رەۆوليۋتسيا جاساعان, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا عارىشتى يگەرۋمەن پارا-پار ەرلىك بولعان جىلقىنى قولعا ۇيرەتكەن مەكەن وسى ۇلى دالا. استانا قالاسىنا تاياۋ ماڭداعى «بوتاي» كەشەنىندە سوعان دالەل تابىلدى. ال ءبىز سونىمەن ماقتانا المايمىز, ونى كوبىسى بىلمەيدى. XIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن يبن حالدۋن دەگەن الەۋمەتتانۋشى بۇكىل وركەنيەتتەردىڭ قوزعاۋشى كۇشى كوشپەندىلەر دەپ ايتادى. ويتكەنى كوشپەندىلەر جىلقىمەن جۇرەتىندىكتەن, دوڭگەلەكتى ويلاپ تاپقان. سونىڭ ناتيجەسىندە بارلىق وركەنيەتكە تۇرتكى بولعان. وركەنيەتتىڭ تۇپكى باراتىن جەرى – قالا. بىراق ونىڭ قوزعاۋشى كۇشى كوشپەندىلەر. سوندىقتان پاسسيونارلىق ۇعىمنىڭ ءوزى دە وسى جىلقىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعان», دەدى د.قىدىرالى.
سونداي-اق ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعان مەتاللۋرگيا سالاسىندا ەرەكشە نازار اۋداردى.
«قازىر تەمىر قورىتۋدى اتا كاسىپ رەتىندە بىلمەيمىز. ال تەمىرشى تۇركىلەر ەڭ العاش التايدا كەن قورىتىپ, ونى يگەرگەن. تەمىردى قامىرشا يلەگەن ۇستالار وتە سىيلى ادام اتاندى. سوندىقتان تەمىردى, مەتاللۋرگيانى يگەرۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بابالارىمىز ۇلكەن وركەنيەت قۇرعان.
الەمدەگى وركەنيەتتەرمەن بىرگە ءتورت مىڭ جىل بويى ۇلى دالا وركەنيەتى قاتار ءومىر سۇرگەن. وزىندىك جازۋى, تاڭباسى, ەلدىگى, ءوندىرىسى بولعان. باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرىنە توتەپ بەرەتىندەي بالاما وركەنيەتتىڭ يەسى اتاندى. سونىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى – تەمىرشىلدىك. قازىر دە الەمنىڭ ەڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرى وسى مەتاللۋرگيانى جاقسى يگەرگەن. سوندىقتان ەلباسىنىڭ ماقالاسى وتكەندى كورسەتۋ عانا ەمەس, بولاشاققا ارنالعان ماقالا. سونى ءبىزدىڭ ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنىپ, سونى يگەرۋىمىز. ال مۇنى ءوزى بولاتتى بالقىتقان ەلباسى جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر» دەدى تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
بۇدان كەيىن د.قىدىرالى ەلباسى ماقالاسىندا نەلىكتەن تاريح تۋرالى ايتىلاتىنىن اڭگىمەلەپ بەردى.
ء«بىز تاريحى تونالعان, جادىسى جوعالعان ۇلتتىڭ ءبىرىمىز. ەسەسى كەتىپ, ەسەڭگىرەگەن ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋدە, وزىنە دەگەن سەنىمىن ەسەلەپ, تاريxي ساناسىن جاڭعىرتۋدا " ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى" سياقتى باعدارلامالىق ماقالانىڭ ماڭىزى زور. ءبىزدىڭ حالىق عانا ەمەس, قازاقستاندىق قوعام دا «تراۆما» العان قوعامنىڭ ءبىرى. وتكەن عاسىرعا جۇگىنسەك, اشتىق, قۋعىن-سۇرگىندى باستان وتكەردىك. بۇدان قازاق حالقى عانا ەمەس, قازاقستانداعى بارلىق ۇلت وكىلدەرى زارداپ شەكتى. زيالىلاردى, ەل قايماقتارىن سىپىرىپ الىپ تاستادى. سودان كەيىن سوعىس, ۇجىمداستىرۋ بولدى. سوندىقتان ءبىز – ءوزىمىزدىڭ وتكەن تاريحىمىزدان ايرىلىپ قالعان ۇلتتىڭ ءبىرىمىز», دەدى.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى بۇرىن تاريحىمىز پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا جۇقا كىتاپ بولعانىن, الايدا شىن مانىندە ادامزات ومىرىندە, الەمدىك وركەنيەتتە ءىز قالدىرعان, ماقتاناتىنداي تاريحىمىز بار ەكەنىن ارقايسىمىز ءبىلۋىمىز قاجەتتىگىن باسا ايتىپ ءوتتى.
«تراۆما» العان ۇلتتار دا ءوزىنىڭ جادىسىن وڭالتىپ, تاريحىمەن تانىسىپ, ۇلتتىق كودىن وياتۋى كەرەك. ءوزىنىڭ قانداي مۇمكىنشىلىكتەرى بار ەكەنىن ءبىلۋى ءتيىس. سوندىقتان ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى دا, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دا ءبىر جاعىنان ۇلتتىق كودتى تانىستىرا وتىرىپ, ۇلتقا باعىت كورسەتۋ. ول تەك تاريحتى تانىستىرۋ عانا ەمەس, بولاشاققا جول سىلتەۋ. سوندىقتان ماقالادا قوزعالعان بارلىق ماسەلەلەر قازاق قوعامىندا تاعدىرىمىز عانا ءبىر ەمەس, تاريحىمىز دا ورتاق ەكەنىن كورسەتەدى. مەكەنىمىزدىڭ عانا ءبىر ەمەس, مادەنيەتىمىزدىڭ دە ورتاق ەكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان ءتورت مىڭ جىلدىق تاريح وسى جەرگە ءوسىپ ونگەن حالىق پەن بىرگە قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان بارلىق ۇلتقا ورتاق, ۇلى دالادان تامىر تارتقان بارلىق حالىقتاردىڭ ورتاق ماقتانىشى», دەدى د.قىدىرالى.
سونداي-اق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى تۇركى بارومەترى جوباسى تۋرالى اڭگىمەلەپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردە ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنىن جەتكىزدى.
Nur Otan Talks الاڭى بارىسىندا د.قىدىرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ 9 تىلگە اۋدارىلعانىن جەتكىزىپ, كىتاپ بولىپ باسىلعان نۇسقاسىن سىيعا تارتتى.
«ماقالانى اۋدارۋمەن اينالىسىپ جاتقانداردىڭ ءبارى – وزبەك, تۇرىك, قىرعىز, ازەربايجان, موڭعول, ماجار, كورەي, جاپون ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى وزدەرى باستاماشى بولىپ, وزدەرى اۋدارىپ وتىر. مۇنداي قۇبىلىس وتە سيرەك. سەبەبى ءبىر ەلدىڭ ازاماتى وزگە مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتى باستاماسىن وقىپ, ونى اۋدارىپ, ناسيحاتتاۋى ءجيى كەزدەسپەيدى. سوندىقتان ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسىنا قازاقستاندا عانا ەمەس, جالپى تۇركى الەمى, ۇلى دالادان تامىر تارتقان ەلدەر قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر», دەدى د.قىدىرالى.