ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا اسقاق الاتاۋدىڭ باۋرايى المانىڭ «تاريحي وتانى» ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. قازاقستان قازىر دە الەمدەگى الما اتاۋلىنىڭ باعزى تۇقىمى – سيۆەرس الماسىنىڭ وتانى سانالادى. ەلباسى ماۋەلى جەمىستىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى ىلە الاتاۋى باۋرايىنان ۇلى جىبەك جولىنىڭ كونە باعىتى ارقىلى العاشقىدا جەرورتا تەڭىزىنە, كەيىننەن بۇكىل الەمگە تارالعانى تۋرالى ايتقاننان كەيىن كوپ ۇزاماي ۇلىبريتانيالىق BBC ارناسى وسىعان ورايلاستىرىپ, كولەمدى ماقالا جاريالادى. «ساياحات» ايدارىندا شىققان «زاماناۋي المانىڭ وتانى» دەپ اتالاتىن وسى ماقالانى اۋدارىپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
مەرسەدەس حاتتون,
BBC
رەسەيلىك عالىم Malus sieversii تۇقىمى قازىرگى الما تۇرلەرىنىڭ ارعى اتاسى ەكەنىن انىقتاعاندا, قازاقستان ورماندارى ماۋەلى جەمىسكە تولى بولاتىن. قازىر جابايى المانىڭ كەلەشەگىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇر.
«سۋىق», دەدى «قازاقستان ترەككينگ كلاب» گيدى الەكسەي راسپوپوۆ كوتەرىلىپ بارا جاتقاندا كولىكتىڭ تەرمومەترىن كورسەتىپ. قازاقستاننىڭ ەكىنشى قالاسى – الماتى تومەندە, قالىڭ ءتۇتىننىڭ اراسىنا جاسىرىندى.
ەكى ساعات بويى جول ءجۇرىپ, تۇرگەن شاتقالىنا جەتكەندە ءبىز كولىكتەن شىعىپ, ساپارىمىزدى جاياۋ جالعاستىردىق. جوعارى ورلەۋ قيىن بولعان جوق, بىراق ىزعىرىق جەل ساۋساقتارىمدى جانسىزداندىرىپ, ەرنىمدى كەبەرسىتىپ جىبەردى. وتىز جىل بويى ءوڭىردى ارالاۋمەن اينالىساتىن راسپوپوۆتان ايماقتىڭ تاريحى تۋرالى سۇرادىم.
«كوپ وزگەردى», دەيدى ول. پىكىرىن ناقتىلاۋ ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاعانىن, لاستانۋدىڭ ارتقانىن جانە مۇزدىقتاردىڭ كولەمى ازايعانىن مىسالعا كەلتىردى. الايدا نەگىزگى ماسەلە بۇل ەمەس ەدى. تيان-شان تاۋىنىڭ ىلە الاتاۋى تارماعىنىڭ ەتەگىندە ورمانداي ۇيىسقان Malus sieversii-ءدىڭ, ياعني جابايى المانىڭ جويىلۋ قاۋپى تۋىنداۋى ۋاقىتتىڭ وزگەرگەنىنە دالەل بولۋعا جەتكىلىكتى.
رەسەيلىك عالىم نيكولاي ۆاۆيلوۆ 1929 جىلى Malus sieversii-ءدى قازىرگى الما – Malus domestica-نىڭ ارعى اتاسى ەكەنىن العاش رەت انىقتاعاندا وڭىردەگى ورماندار قالىڭ, جەمىستەرى ماۋەلى بولاتىن.
«جابايى الما جوتالاردىڭ بارىنە سوزىلا تاراعانى قالانىڭ اينالاسىنان انىق بايقالادى, – دەپ جازىپتى ۆاۆيلوۆ قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتىعا بارعان تۇڭعىش ساپارىندا. – وسى ءبىر كوركەم مەكەننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەلگەن المانىڭ وتانى ەكەنىن ءوز كوزىڭىزبەن كورە الاسىز».
ۆاۆيلوۆ بۇل ءسوزىن تۇرلەردىڭ شىعۋ تەگى گەنەتيكالىق ءار الۋان تۇرلەر كەزدەسەتىن مەكەنگە تيەسىلى بولاتىنىن نەگىزگە الىپ ايتقان ەدى. المانىڭ شىعۋ تەگى الماتىدان باستاۋ الادى دەگەن بۇل پايىمدى گەنەتيكتەر الدەقاشان دالەلدەپ ۇلگەردى.
«كۇندەردىڭ كۇنىندە ادامدار Malus sieversii ورماندارىنان المانىڭ ءدانى, اعاشى نە بۇتاعىن الىپ, باسقا جەردە وسىرە باستادى», دەيدى گەيل ۆولك. ول اقش اۋىل شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىندە وسىمدىكتەر فيزيولوگياسىن زەرتتەيدى. «كەي جاعدايدا الما اعاشتارى باسقا وڭىردەگى اعاشتارمەن بۋدانداسۋى مۇمكىن. وزگەرۋ پروتسەسى جالعاسا بەرەدى», دەيدى ول.
جىبەك جولىنداعى ساۋدا-ساتتىق المانىڭ الىسقا تاراۋىنا اسەر ەتكەنى ايتىلادى. كەيىنىرەك جەمىس ەۋروپالىقتارمەن بىرگە سولتۇستىك امەريكاعا جەتتى.
قىشقىل, ءتاتتى جانە جاعىمدى جەمىستەردىڭ ءبارى جەۋگە جارامدى ەمەس. دەگەنمەن, بۇل الما فەرمەرلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ورگە باسۋىنا كومەكتەستى. جاپىراعى ءتۇسىپ, جالاڭاشتانعان بۇتاقتار ماۋسىمى كەلگەندە المانىڭ ءتۇر-ءتۇرى – ۇلكەنى-كىشىسى, قىزىلى-جاسىلى, «ەتتىسى» تابىلادى. ايتسە دە, ادامدار ءوز ارەكەتىمەن جابايى المانىڭ تابيعي مەكەنىن قيراتىپ جاتىر. بۇل وي راسپوپوۆتىڭ كەلەسى سوزدەرىن تىڭداۋعا كەدەرگى كەلتىرگەن جوق: «قازاق حالقى, الماتى تۇرعىندارى المامەن ماقتانامىز», دەدى ول.
مۇنداي ماقتانىشتى قالانىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى. الما سۋرەتى مەن الماتىنىڭ «مىڭ بوياۋلى قالا» دەگەن ۇرانى جازىلعان بيلبوردتار سۇر جولدىڭ بويىنداعى قىزىل ءارى داڭقتى جەمىستى جارنامالاپ تۇر.
قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلكەن ارت مۋزەيى ءابىلحان قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە بوياۋلى سۋرەتتەر مەن مەتالل ەسكەرتكىشتەردە الما بەينەلەنگەن. جەمىستى قوعامدىق ورىنداردا, عيماراتتاردىڭ جانىنداعى بەينەسى سەكىلدى ءتۇرلى جەرلەردەن كەزدەستىرۋگە بولادى. قالاداعى تۋريستىك مەكەننىڭ ءبىرى كوكتوبەدە المانىڭ گرانيتتەن جاسالعان فونتانى تۇر. توبەگە اپاراتىن كابەلدى تاسىمالدى كۇتىپ تۇرعاندا ءىشى پلاستيكالىق الماعا تولعان كۇن تۇستەس, كەڭەس داۋىرىنەن قالعان ۆولگا كولىگىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىم. ونىڭ ءنومىرىنىڭ ورنىنا «I love Almaty» دەپ جازىلعان.
جەرگىلىكتى فەرمەرلەر مەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ مەكەنى – قالانىڭ كوك بازارىندا المالار تۇرىنە, تۇسىنە جانە كولەمىنە قاراي تاۋ ەتىپ ۇيىلگەن. ساتۋشىلار جەمىستى كەسىپ, ءدامىن تاتىپ كورۋگە شاقىرادى.
Malus sieversii زاماناۋي المانىڭ اتاسى بولعانى سەكىلدى كوك بازار – قازاق اسحاناسىنىڭ نەگىزگى نۇكتەسى. ءار قاتاردا ەلدەگى كۋلينارلىق تاريحتىڭ نەگىزگى ينگرەديەنتتەرى كورىنىس تاپقان. ءبىر بۇرىش كوشپەلى قازاقتار ءۇشىن مىنسە كولىك, جەسە اس بولعان جىلقى ەتتەرىنە ارنالعان. سونداي-اق 1937 جىلى كورەي دياسپوراسىنىڭ ستالين باسقارعان تۇستا ورتالىق ازياعا كۇشتەپ قونىس اۋدارعانىن دالەلدەيتىندەي كورەيالىق قوسپالار ساتىلادى. بۇدان بولەك, تۇزدالعان قياردىڭ ويلاساڭ ويىڭ جەتپەيتىندەي كوپ ءتۇرى بار.
ەلدەگى كەز كەلگەن اسحاناعا قاجەتتىنىڭ ءبارى وسى جەردەن تابىلادى. ماسەلەن, ورتالىق ازياداعى كۇرىش تاعامى – پالاۋ ازداپ وزگەرگەن. قازاقستاندا وعان الما, قوي ەتىن, ءسابىز, پياز جانە باسقا دا دامدەۋىشتەر قوسادى.
الايدا Malus domestica-نى قۋانا قابىلداعان قازاق جەرىندە جابايى المانىڭ ءتۇرى ەلەۋسىز قالدى.
Malus sieversii قازىرگى ۋاقىتتا ICUN قىزىل تىزىمىنە ەنگەن (سوڭعى رەت 2007 جىلى جاڭالاندى), جويىلىپ بارا جاتقان ءتۇر رەتىندە قاراستىرىلادى. تۇرعىن ءۇي جانە كوممەرتسيالىق دامۋ, مال شارۋاشىلىعى جانە اعاش دايىنداۋدان امان قالعان ورماندارعا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. سوڭعى ۋاقىتتا ىلە الاتاۋىنىڭ تاۋ بوكتەرىن ساقتاۋ بويىنشا يتاليانىڭ Slow Food foundation قورى شارالار قابىلدادى. (ۇيىم ورمانعا كەلۋشىلەرگە كىرۋ ءۇشىن رۇقسات بەرۋدى تالاپ ەتەدى). جوبانى Cultures of Resistance Network قارجىلاندىرادى.
«Slow Food نە جەيتىنىمىزگە نازار اۋدارىپ, ونى باياۋلاتۋ باي ادامداردىڭ ءومىر سالتىن تاڭداۋ ماسەلەسى ەمەس ەكەنىن قايتا-قايتا ايتىپ كەلەدى», دەدى Cultures of Resistance Network ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى يارا لي. «بۇل جەردە ەكولوگيالىق قاۋىپتى سانالاتىن كورپوراتيۆتىك اۋىل شارۋاشىلىعىنا بالاما ۇسىنىپ, پايدا تابۋدى كوزدەيتىن اگروەكولوگيا مودەلدەرىن دامىتۋ باستى ماسەلە. بىزگە قازىر بالاما مودەلدەر وتە قاجەت», دەيدى ول. ۆاۆيلوۆ العاش رەت الماتىعا بارعاندا ادامداردىڭ ارەكەتىنەن تۋىندايتىن اپاتتى بولجاۋ, ءتىپتى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتقان-دى. الايدا عالىم جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن Malus sieversii ءدانىن جيناۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ۆاۆيلوۆ ولاردى لەنينگرادتاعى (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ) الەمنىڭ ەڭ العاشقى گەندىك بانكىندەگى 250 000 تۇقىمنان, جەمىستەر مەن تامىرلاردان تۇراتىن ءوز كوللەكتسياسىنا قوستى.
لەنينگراد قۇرساۋى كەزىندە 1941 جىلدان 1944 جىلعا دەيىن گەندىك بانكتە جۇمىس ىستەگەن بىرنەشە عالىم وندا ساقتاۋلى تۇقىمداردى جەگەننەن گورى, اشتان ءولۋدى دۇرىس دەپ تاپتى. سونداي-اق بيلىكپەن كەلىسپەيتىندىگى ءۇشىن گۋلاگ-قا تۇرمەگە قامالعان ۆاۆيلوۆ تا اشتىقتان قايتىس بولدى. باقىتىمىزعا وراي, ونىڭ مۇراسى وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. قازىرگى تاڭدا ۆاۆيلوۆ اتىنداعى وسىمدىك شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى دەپ اتالاتىن گەندىك بانك بار.
ء«بىز كوللەكتسيالاردى ۆاۆيلوۆتىڭ تەوريالارى مەن تاسىلدەرىنە سايكەس جينايمىز, باعالايمىز, ساقتايمىز جانە پايدالانامىز», دەدى قارا بيداي, ارپا جانە س ۇلى گەنەتيكالىق رەسۋرستار ءبولىمىنىڭ باسشىسى يگور لوسكۋتوۆ. ء«بىز گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىك پەن گەنەتيكالىق ەروزيانى جوعالتۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا جۇمىس ىستەيمىز. ينستيتۋت رەسەي ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات ءۇشىن دە ماڭىزدى», دەيدى ول.
فولك تە بۇل پىكىرمەن كەلىسەدى. «كەز كەلگەن ءتۇردىڭ شىققان جەرىندە ولار ارقاشان ماڭىزعا يە. گەندىك بانكتەر وسى جابايى تۇرلەرگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرىپ, كەزدەيسوق جاعداي تۋىنداعاندا رەزەرۆتىك كوشىرمە رەتىندە دە قىزمەت ەتەدى», دەيدى ول.
الماتىنىڭ جابايى الما ورماندارى مۇنداي كۇتپەگەن جاعدايلارعا تاپ بولمايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
زاماناۋي المانىڭ تاريحي وتانىندا, ۆاۆيلوۆتىڭ جۇمىسى, ونىڭ ارىپتەستەرى مەن زامانداستارىنىڭ ارەكەتتەرى تاريحي جەمىسپەن ورىلگەن قالا ءۇشىن ماڭىزعا يە. ولاردىڭ جۇمىسىن اتاپ ءوتىپ, كەنەتتەن كەلگەن تابەتتى باسۋ ءۇشىن مەن كوشەنىڭ شەتىندەگى دۇڭگىرشەكتەن قىزىلدى-جاسىلدى الما ساتىپ الدىم. وتە ءدامدى ەكەن.
ماقالانى اۋدارعاندار
اباي اسانكەلدى ۇلى,
ءمادينا جالەلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»