ەلىم دەيتىن, جەرىم دەيتىن ءار جۇرەكتى ءدۇر سىلكىندىرگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالا – رۋحاني جاڭعىرۋ جولىنداعى جۇيەلى جۇمىستىڭ جاراسىمدى جالعاسى. ەلباسى ەڭبەگى – قاي جاعىنان قاراعاندا دا كوپ قاتپارلى دۇنيە. «قۇشاعىڭ جەتپەيتىندى قۇشاقتاي المايسىڭ» دەگەن قاعيدانى ۇستانا وتىرىپ, ءبىز ءوز ماقالامىزدا ۇلى دالانىڭ اۆتور اتاعان جەتى قىرىنىڭ ءبىر قىرىن عانا ءسوز ەتپەكپىز.
اڭگىمە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان بوتاي قونىسىنىڭ ادامزات تاريحىندا الاتىن الاپات ورنى تۋرالى بولماقشى. «ادامزات تاريحىندا الاتىن الاپات ورنى» دەگەنىمىز قىزدىرمانىڭ قىزىل ءسوزى ەمەس ءتىپتى دە. بۇل مەكەننىڭ قىرى مەن سىرىن ساناپ تاۋىسا المايسىز. و شەتى مەن بۇ شەتى 25 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان بوتاي قونىسىنان بۇعان دەيىن 158 ءۇيدىڭ ورنى ارشىلدى. جالپى, ونداعى ءۇيدىڭ سانى 250-دەن كەم تۇسپەيدى. ءبىز ۇلى دالانىڭ ءبىرىنشى قىرى رەتىندە اتالعان اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ ءوزىن دە تولىق قامتۋعا ۇمتىلماي, سونىڭ باستاۋىن – جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋىن عانا ايتۋعا بەكىنىپ وتىرمىز.
وسىدان 15 مىڭ جىلداي بۇرىن ادامزات بالاسى اسا اۋقىمدى بيولوگيالىق تاجىريبەگە كىرىسىپ كەتتى. ونىڭ اتى – دومەستيكاتسيا. «قولعا ۇيرەتۋ» دەپ جاتىق جازۋدى بىلمەي وتىرعانىمىز جوق. ويتكەنى بۇل ۇعىم جابايى جانۋارلاردى قولعا ۇيرەتۋگە دە, تابيعات اياسىنداعى وسىمدىكتەردى قولدان وسىرۋگە دە بايلانىستى ايتىلادى. بۇگىندە قولدان وسىرىلەتىن وسىمدىكتەردىڭ اينالدىرعان 40 شاقتى ءتۇرىنىڭ ءوزى-اق ادامزاتتىڭ بۇكىل ازىق-ت ۇلىك قاجەتىن وتەپ تۇر, سونىڭ ىشىندەگى نەبارى 8 ءتۇرى بۇكىل ازىقتىڭ 66 پايىزىن قۇرايدى. دومەستيكاتسيانىڭ وسىمدىككە قاتىستى جاعىن وسىمەن تۇيىندەيىك تە نەگىزگى اڭگىمەگە اۋىسايىق.
الدىڭعى جىلى ماسكەۋدىڭ «لومونوسوۆ» باسپاسىنان ۆەرا كۋرسكايانىڭ «يستوريا لوشادي ۆ يستوري چەلوۆەچەستۆا» دەگەن كىتابى جارىق كوردى. سونىڭ ءبىرىنشى بەتىندە-اق اۆتور «بيە» (iumenta) ءسوزى لاتىننىڭ «iuvat», ياعني «كومەكتەسۋ» سوزىنەن شىققانىن ايتادى. «تاريحتىڭ بارلىق بەلەسىندە جىلقى ادامعا كومەكتەسۋمەن كەلەدى. ونىمەن جەر دە جىرتىلادى, اڭ دا اۋلانادى, جۇك تە تاسىلادى, ادام سونى ءمىنىپ ءجۇرىپ سوعىسادى, ادامعا قورەك بولاتىن دا سول, ادامدى قۇتقارىپ قالاتىن دا سول. ونىڭ ۇستىنە جىلقى كەڭىستىكتى تۇتاستىرىپ تۇرادى – جىلقى بولماسا ەجەلگى يمپەريالاردىڭ قۇرىلۋى مۇمكىن ەمەس ەدى», دەيدى اۆتور. ءدال ءسوز. ادام بالاسىنىڭ ءبىر كەزدە جىلقىسىز كۇنى بولماعان. «اۆتوكولىك قوزعالتقىشتارىنىڭ قۋاتى ءالى كۇنگە دەيىن اتتىڭ كۇشىمەن ولشەنەدى. بۇل ءداستۇر – جەر جۇزىندە سالت اتتىلار ۇستەمدىك قۇرعان ۇلى داۋىرگە دەگەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى» (نۇرسۇلتان نازارباەۆ). سول ۇلى داۋىرگە باسقالاردان دا بولەكشە قۇرمەتپەن قاراۋعا ءتيىستى حالىقتىڭ ءبىرى مىنا ءبىز – قازاقتار. ەلتاڭباسىنا قاناتتى تۇلپار بەينەلەگەن بىزدەن باسقا حالىق مىنا الەمدە, ءسىرا, كوپ تە ەمەس شىعار, بار بولسا دا. ءتۇبى ءبىر تۇركى تۇگەل تۇرعاندا ارعىداعى اتا-بابالارىمىز قيىر شىعىستان باتىس ەۋروپاعا دەيىنگى, سىبىردەن ۇندىستانعا دەيىنگى وراسان زور ايماقتى الىپ جاتقان مەملەكەتتەردىڭ دامۋىندا ەكى مىڭ جىل بويى ەلەۋلى ورىن الىپ كەلسە دە, ەجەلدەن ەر دەگەن اتىمىز شىعىپ, نامىسىن بەرمەگەن بەرەندىگىمىز ساقتالسا دا, ويىمىز وزىق, سەزىمىمىز ساۋلەلى, قيالىمىز قاناتتى قالىپتاسسا دا, وسىنىڭ بارىندە اتام قازاق «ەر قاناتى» دەپ دارىپتەيتىن, ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى دەپ ادىپتەيتىن قايران قامبار اتانىڭ الار ورنى وراسان. ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا بايلىقتىڭ دا, بەرەكەنىڭ دە, بەدەلدىڭ دە ولشەنەتىن بىرلىگى ءدال وسى جىلقى.
جىلقىنىڭ قولعا العاش رەت قاي جەردە ۇيرەتىلگەنى جونىندە داۋ – تالايدان كەلە جاتقان داۋ. ەنەوليتتىڭ الدىنداعى نەوليتتە دە, ونىڭ الدىنداعى مەزوليتتە دە, ونىڭ الدىنداعى پالەوليتتە دە ۇڭگىرلەردەگى, جارتاستارداعى سۋرەتتەردە جىلقى تالاي بەينەلەنگەنىمەن, جىلقى مىڭداعان جىلدار بويى كادىمگى جابايى جانۋار رەتىندە, تەك تاماق ءۇشىن اۋلانىپ قانا كەلگەن. دەۆيد ەنتونيدىڭ دالالىق دەپ اتالاتىن تەورياسى بويىنشا جىلقىنى العاشقى جۋاسىتۋشىلار ەۋروپا مەن ازيانىڭ تۇيىسەر تۇسىنداعى كوشپەلى مالشىلار بولۋعا ءتيىس ەدى. اقىرى سولاي بولىپ شىقتى دا. وڭتۇستىك ءسىبىر مەن قازاقستان جەرىندەگى قانداي دا ءبىر ەجەلگى ادامدار توپتارىن وڭتۇستىكەۋروپەيدتار دەپ ساناۋعا ەش نەگىز جوق ەكەندىگى بۇگىندە تۇپكىلىكتى دالەلدەنگەن. بۇل جەرگە ورتا الدە الدىڭعى ازيادان نەمەسە كاۆكاز سىرتىنان ميگراتسيامەن الدەبىر توپتاردىڭ كەلۋ مۇمكىندىگىن دە انتروپولوگيا تەرىسكە شىعاردى. راديكومىرتەكتى اناليز جاساۋ مۇمكىندىگى اشىلعالى جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتكەن بولۋى مۇمكىن دەلىنەتىن بۇرىنعى كوپ ورىندار وزىنەن ءوزى سىدىرىلىپ شىعىپ قالدى. مىسالى, تالاي ۋاقىت بويى ەڭ ەجەلگى جىلقى قولعا ۇيرەتىلگەن جەر سانالىپ كەلگەن ۋكراينانىڭ دەرەەۆكا ەلدى مەكەنىندەگى توپىراق قاباتىنا الدەقايدا كەيىنگى كەزدىڭ (ب.د.د. 700 جىلدىڭ شاماسىنداعى) جىلقىسىنىڭ سۇيەگى ءتۇسىپ كەتكەندىگى انىقتالدى. عالىمداردىڭ ورتاق ويى ەندى ەۋرازيا ويپاتتارىنا قاراي ويىسا باستادى. «ۆ ناشە ۆرەميا بولشينستۆو سحودياتسيا ۆو منەني, چتو ونو («ودوماشنيۆانيە» دەگەنى – س.ا.) پرويزوشلو گدە-تو ۆ ستەپياح ەۆرازي», دەپ جازادى ۆ.كۋرسكايا ءبىز ءسوز باسىندا اتاعان كىتابىندا. تاعى ءبىر تۇستا: «وچەۆيدنو, چتو ودوماشنيۆانيە لوشادي چەلوۆەكوم پرويزوشلو گدە-تو نا ستىكە ەۆروپى ي ازي», دەيتىنى دە بار. شىنىن ايتقاندا, وسىلاي قايتا-قايتا «گدە-تو», «گدە-تو» دەپ بۇلدىرلاتا ماڭايلاتقانمەن, ناقتى جازبايتىن (بالكىم, جازعىسى كەلمەيتىن) اۆتورلار از ەمەس ەدى. بىرتە-بىرتە ولار اناعۇرلىم ازايا ءتۇستى. ازايتقان – ءبىزدىڭ بوتايىمىز. ايتقانداي, ءسوزدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعاندا وسى قونىستىڭ اتىن العان ادامدى دا اتاي كەتەلىك. ايىرتاۋعا جاقىندا ارنايى بارعاندا وسى قونىستىڭ ساقتالۋىنا, قورعالۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ازامات ءۋاليحان قۇلباەۆتان بىلگەنىمىز بويىنشا, بوتاي بابامىز سول ءوڭىردىڭ زيالى ازاماتى, بي بولعان, قاجىلىق پارىزىن اتقارعان كىسى ەكەن. ونىڭ اكەسى دوسان – تاريحتا ءىزى قالعان, ابىلاي حاننىڭ زامانداسى, سەنىمدى سەرىگى, باتىرى بولعان ادام. تورتاي سادۋاقاسوۆتىڭ «ەل مەن جەر» اتتى كىتابىندا دوسان باتىر تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر بار. بوتايدىڭ ءوزىنىڭ كەنجە ۇلى كەنجەبەك كەنەسارى كوتەرىلىسىندە جانىن قيعان. الەمگە تانىلىپ جاتقان ەسىمنىڭ قۇرمەتكە لايىقتى ادامنىڭ اتى ەكەنىن ءبىلىپ, وعان دا ءبىر كوڭىل توعايتىپ قالدىق.
جىلقىنىڭ العاش رەت قازاق دالاسىندا قولعا ۇيرەتىلگەنى بوتاي قونىسىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق, وستەولوگيالىق (اناتوميانىڭ سۇيەك قۇرىلىسىن زەرتتەيتىن سالاسى) زەرتتەۋلەر ارقىلى داۋسىز دالەلدەنىپ وتىر دەپ بۇگىندە نىق سەنىممەن ايتا الامىز. وتاندىق عىلىمنىڭ بەتكەۇستار تۇلعالارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ۆيكتور فەدوروۆيچ زايبەرت سوناۋ 1980 جىلى اشقان بوتاي قونىسىنىڭ جۇلدىزىن جاندىرعان ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى ەكەندىگىن ەرەكشە اتاعىمىز كەلەدى. ماسەلە مىنادا. بوتاي اشىلعان العاشقى جەتى كۇندەگى ارشۋ جۇمىسى كەزىندە 40 مىڭنان استام زاتتىق دەرەك تابىلعانىنان-اق ونىڭ ناعىز فەنومەن دەرلىك ارحەولوگيالىق نىسان ەكەندىگى كورىنىپ تۇرعان ەدى. ۆيكتور زايبەرت ءوزىنىڭ 2011 جىلى جارىق كورگەن «بوتاي. دالا وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا» اتتى كىتابىندا (جالپى, ارحەولوگتىڭ ەڭ ىرگەلى ەڭبەگى – 2009 جىلى شىققان «بوتايسكايا كۋلتۋرا» اتتى زەرتتەۋى) سول كەزدەگى سەنساتسيانىڭ سيپاتىن بىلاي تۇسىندىرەدى. بوتاي فوتولارىن جان-جاقتاعى ەڭ اتاقتى ارحەولوگتارعا جىبەرمەي مە؟ جىبەرسە ولار تەلەفونمەن حابارلاسىپ, «كورىپ تۇرمىز, بىراق كورگەنىمىزگە سەنبەي تۇرمىز. بوتايعا بارىپ, ءوز كوزىمىزبەن كورگەندە عانا سەنەتىن بولامىز», دەپ ايتادى دەيدى. سودان 1983 جىلى بوتايدا بۇكىلوداقتىق ارحەولوگيالىق سەمينار ۇيىمداستىرىلىپ, وعان كەڭەس وداعىنىڭ مەن دەگەن ارحەولوگتارى جينالعان. ءبارى اڭ-تاڭ بولعان. بوتايدىڭ ەنەوليت داۋىرىندەگى, ياعني وسىدان 6 مىڭ جىلداي بۇرىنعى ەرەكشە قونىس ەكەندىگىنە سەنبەسكە امالدارى قالماعان. الايدا, كەڭەستىك كەڭىستىكتە عانا مويىندالعان بۇل جاڭالىققا الەمدىك عىلىمي قوعامداستىقتىڭ قولى جەتپەي-اق قويدى. ويتكەنى كسرو جابىق مەملەكەت بولاتىن. مىسالى, ماجارستان اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى, جىلقى دومەستيكاتسياسى بويىنشا ەڭ تانىمال مامانداردىڭ ءبىرى سانالاتىن اتاقتى پالەوزوولوگ شاندور بيوكەني قاتارىنان بەس جىل بويى سۇرانىپ جۇرسە دە بوتايعا كەلەتىن ۆيزا الا الماپتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جاعداي تۇبىرىنەن وزگەردى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق ۇلىبريتانيانىڭ, اقش-تىڭ, گەرمانيانىڭ, باسقا دا ەلدەردىڭ عالىمدارى اعىلدى بوتايعا. كەمبريدجدىڭ, بەلفاستتىڭ, وكسفوردتىڭ, حارتۆيگتىڭ, ميۋنحەننىڭ ماماندارىنىڭ قولىنداعى ەڭ وسى زامانعى تەحنولوگيالار ارقىلى تاس عاسىرىنىڭ سوڭىندا بوتاي قونىسىندا ەۋرازيا ابوريگەندەرىنىڭ كۋلتۋروگەنەزدىك نەگىزى قالانعانى, ماتەريالدىق مادەنيەت جاساۋدا ونداعان تەحنيكالىق جاڭالىقتار اشىلعانى, پلانەتادا ءبىرىنشى بولىپ جىلقىنىڭ وسى جەردە قولعا ۇيرەتىلگەنى دالەلدەندى! مۇنىڭ ءبارى انگلياداعى بريستول جانە ەكزەتەر ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە زەرتحانالىق جولمەن قوسىمشا تاعى ايعاقتالدى. بۇل شىن مانىندە الەمدىك سەنساتسيا ەدى. 1994 جىلى كەمبريدجدە بريتان كورولدىك قوعامىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا بوتاي قونىسىنىڭ ماتەريالدارى نەگىزىندە «دالالىق وركەنيەتتىڭ باستاۋلارى» اتتى ارحەولوگيالىق كورمە ۇيىمداستىرىلدى, ۆ.ف.زايبەرت بەلفاستتا, كەمبريدجدە, نيۋكاسلدە, ەدينبۋرگتە لەكتسيالار وقىدى. 1995 جىلى بوتايدا «ەۋرازيانىڭ ەجەلگى جىلقىشىلارى» دەگەن اتپەن وتكىزىلگەن حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا 16 ەلدەن 80 عالىم قاتىستى. 2015 جىلى بوتاي ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشى مۋزەيلەندىرۋ نىسانىنا اينالدىرىلدى. الەمدىك عىلىمدا «بوتاي مادەنيەتى» ۇعىمى ءبىرجولاتا ورنىقتى.
قازاق جەرىندەگى بۇل جاڭالىقتىڭ ءبارى نە ارقىلى دالەلدەنىپ وتىر دەيسىز عوي؟ ايتايىق. بوتايداعى ارتەفاكتىلەردىڭ اسا بايلىعى قايران قالدىرادى. مادەني قاباتتان 60 مىڭنان استام بۇيىم, سونىڭ ىشىندە تاس پىشاقتار, قانجار, جەبە, نايزا, ينە, جۋالدىز, تاعى باسقالار, جىلقىنىڭ 70 مىڭ سۇيەگى تابىلعان. كوز الدىڭىزعا كەلتىرىپ بايقاي بەرىڭىز. كوپ جىلقىنىڭ ءبىر جەرگە ءۇيىرىلىپ ۇستالۋىنىڭ ءوزى-اق ولاردىڭ قولعا ۇيرەتىلگەنىن كورسەتىپ تۇرعانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ارحەولوگ بولۋ دا, وستەولوگ بولۋ دا شارت ەمەس. جىلقى قيىنىڭ تۇتاسقان قاباتتى قۇرايتىنىنان ولاردىڭ قورادا قامالىپ ۇستالعانىن شامالاۋ ءۇشىن جاي عانا قازاق بولۋدىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ ۋاقىتى راديكومىرتەكتى اناليز ارقىلى قولمەن قويعانداي انىقتالىپ, بوتايداعى جىلقى سۇيەكتەرى الەمدە بۇعان دەيىنگىلەردىڭ ەڭ ەسكىسى ەكەنى دالەلدەنىپ وتىر. «اساۋدى العاش اۋىزدىقتاعان» دەگەن تاقىرىپتى ماقالامىزعا دىبىس ۇندەستىگىنە بولا قويعان جوقپىز. بوتايلىقتار جىلقىنى ۇيىرلەپ قاماپ, ەتىن جەپ قانا وتىرماعان. اتتاردىڭ ازۋ تىسىندە اۋىزدىقتىڭ ىزدەرى قالعان, ونداي ءىزدى تەرى اۋىزدىق تا قالدىرا بەرەدى. ال سول زاماننان ات ابزەلدەرىنىڭ, كادىمگى قۇرىقتىڭ, تەرىدەن تىگىلگەن شالباردىڭ, تىزەدەن اساتىن تەرى ەتىكتىڭ, تىماقتىڭ تابىلعانى ءتىپتى تاڭداندىرادى. ءتىپتى, ايعىرلاردى پىشتىرەتىن قانداۋىرعا دەيىن بار. ەڭ قىزىعى – بوتايلىقتار تۇتىنعان كەراميكالىق ىدىستاردان بريتانيالىق عالىمدار قىمىزدىڭ مولەكۋلالىق قالدىعىن انىقتاپ وتىر! دەمەك, بوتايلىقتار جىلقىنى ازىق رەتىندە دە, ءمىنىس كولىگى رەتىندە دە, سۋسىن كوزى رەتىندە دە پايدالانعان. سول زاماننان بۇدان باسقا نەنى كۇتۋگە بولادى؟ مۇنى از دەسەڭىز, بوتاي مادەنيەتى مالشىلارىنىڭ دالالىق كۇنتىزبەلىك تسيكلدى قالىپتاستىرعانىن قوسىپ ايتايىق. «قىستا ولار اۋماعى 20-30 گەكتارلىق ۇلكەن قونىستاردا تۇرعان, ال كوكتەمدە تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگى اتتاردى ايداپ, تورعاي قويناۋلارىنا, ۇلىتاۋ باۋرايىنا شىعىپ كەتەتىن», دەپ جازادى ۆ.زايبەرت. سونىمەن ول زاماندا بوتايلىقتار جارتىلاي كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعان دەپ ساناي الامىز.
ءار نارسەنى ءوزىنىڭ اتىمەن اتاعان ءجون. بوتاي بۇكىل الەمنىڭ مادەني قازىناسىنا قوسىلادى. «بۇگىنگى ءداۋىردىڭ عالىمدارى دۇنيەجۇزىلىك تاريحتىڭ ساڭ مىڭ سۇراعىنىڭ جاۋابىن ءدال وسى «بوتاي مادەنيەتىنەن» تاۋىپ وتىر», دەگەن اتاقتى امەريكالىق وقىمىستى د.ەنتونيدىڭ, «جىلقى مەن ادام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ تاريحى سولتۇستىك قازاقستاندا, جازىق دالادا باستالادى. بوتايلىقتار الەمدە ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتقا وتىردى. وسىدان كەيىن بارلىق وركەنيەت باستالدى. دىتتەگەن جەرگە جىلدام جەتۋگە مۇمكىندىك تۋدى. بۇل ادامنىڭ تاعدىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى» دەگەن اتىشۋلى پروديۋسەر نايوبي تومپسوننىڭ, «بوتاي فەنومەنى ەۋرازيا دالاسىنداعى ەجەلگى جىلقىشىلاردىڭ ەڭ باستاپقى مادەنيەتىنىڭ الەمىنە الىپ كىرەدى. جالپى, گوموساپيەنستىڭ تاريحىندا بۇل بوگەتتى بۇزىپ-جارىپ وتكەندەي قۇبىلىس بولدى. ول قۇبىلىستى ادامنىڭ عارىشقا ۇشۋىمەن عانا سالىستىرا الامىز» دەگەن ءوزىمىزدىڭ تاماشا عالىمىمىز زەينوللا ساماشەۆتىڭ باعالارىنا قوسىپ ايتار ءسوز تابۋ دا وڭاي ەمەس سياقتى. دەگەنمەن, ويدى تاراتۋعا تىرىسىپ كورەيىك. بوتايدا باستالعان دومەستيكاتسيا بارا-بارا بۇكىل ادامزاتتىڭ ءومىر سالتىن وزگەرتتى. قازاق دالاسىنان جەر بەتىندەگى ەڭ ۇلى يننوۆاتسيالار باستاۋ الدى, ولار وركەنيەتتى باسقا ساتىعا اۋىستىرىپ بەردى. جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ دامۋدىڭ شەشۋشى قوزعاۋشى كۇشىنىڭ بىرىنە اينالدى. اتقا قونعان ادام – تابانى جەردەن كوتەرىلگەن ادام. جان-جاعىنا جوعارىدان قاراي الاتىن ادام. اتقا قونعان ادام – ۋاقىتتى جىلدامداتا الاتىن ادام. ادامنىڭ اتقا قونۋىمەن قاعيداتتى تۇردە جاڭا ءداۋىر – اتتىلى كولىك كوممۋنيكاتسياسىنىڭ ءداۋىرى باستالدى. جاھاندىق وركەنيەتتىڭ اتىمەن جاڭا بەتى اشىلدى. بۇل – ادامزات تاريحىنا ءبىزدىڭ بابالارىمىز قوسقان ەڭ باستى ۇلەس. پرەزيدەنت ماقالاسىنان كەيىن ءبىز وسىلاي سويلەسەك جاراسادى.
وعان وسى جازدا ءوزىمىزدىڭ دە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. پاريجدە بولعانىمىزدا ءدال ەيفەل مۇناراسىنىڭ جانىنداعى ادام مۋزەيىنە بارعانبىز. ء«بىزدىڭ تاريحىمىزعا بايلانىستى ءبىر قىزىقتى مالىمەتتى كورسەتەمىن», دەگەن ەدى سونداعى ەلشىلىكتە قازاقستاننىڭ يۋنەسكو-داعى تۇراقتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاراتىن تاريحشى ۇلىم. ايتقانىنداي-اق بار ەكەن. كورگەنىم ويلاعانىمنان دا اسىپ ءتۇستى. ءبىر زالدا ادامزاتتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى ەڭ ۇلى جاڭالىقتار جونىندە اڭگىمەلەيتىن ستەندىلەر قويىلىپتى. سونىڭ بىرىندەگى تۇسىندىرمە جازۋدى ءبىز بۇگىن ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى جالپاق جۇرتشىلىققا جەتكىزگەلى وتىرمىز. ول ستەندىدە (cۋرەتتە) فرانتسۋز تىلىندە بىلاي دەپ جازىلعان: «بوتاي مادەنيەتى ورتالىق ازيانىڭ دالالارى مەن جازيرالارىنىڭ توعىسقان تۇسىندا ورنالاستى. ادامزات ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى IV مىڭجىلدىقتا ءدال وسى جەردە جىلقىنى العاش رەت قولعا ۇيرەتكەن. وسىناۋ قۋاڭ دالالىق اۋماقتا تۇراتىن ادامدار جارتىلاي كوشپەلى ءومىر سۇرگەن. ادام تىرشىلىگىنىڭ ىزدەرى نەگىزىنەن كولدەردىڭ اينالاسىنان كورىنەدى, ولاردىڭ قۇرىلىمى مەن تۇرعىنجايلارى ەۋروپاداعى وسى تەكتەس ەجەلگى قۇرىلىمداردى (اعاشتان جانە باسقا وسىمدىك بۇتاقتارىنان جاسالعان باسپانالاردى) ەسكە سالادى. بۇل ولكەگە ءتان ەرەكشەلىك رەتىندە نەوليت باستالعانعا دەيىن بەلگىلى بولعان ورنەكتى كەراميكانى جانە شاعىن كولەمدى ىقشام قۇرالداردى (ميكروليتتەردى) اتاۋعا بولادى». بۇل فاكتىگە قوسىمشا تۇسىنىك بەرىپ جاتۋ ارتىق ەكەنى انىق. «ادامزات ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى IV مىڭجىلدىقتا ءدال وسى جەردە جىلقىنى العاش رەت قولعا ۇيرەتكەن» دەگەن ءسوز الەمنىڭ مادەني استاناسى سانالاتىن ءپاريجدىڭ قاق ورتاسىنداعى ادام مۋزەيىندە جازۋلى تۇر! ونى بۇكىل الەمنىڭ قيىر-قيىرىنان كەلگەندەر وقىپ جاتىر. مۇنى ءبىز اتا-بابالارىمىزدىڭ ادامزاتتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلى ۇلەسىنىڭ ناقتى مويىندالۋى, جاھاندىق تۇرعىدا تانىلۋى دەپ بىلەمىز. ءيا, اعايىن, ايتساق اۋزىمىز تولاتىن جەڭىسىمىز بۇل. باياندى بولسىن!
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى