ەكى كۇننەن بەرى ەلىمىزدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى قوعام تاراپىنان جان-جاقتى جانە ءتۇرلى تۇرعىدان قىزۋ تالقىلانۋدا.
ء«بىزدىڭ دəۋىرىمىزدەن باستاپ بۇل قۇرلىق جولدارى ۇلكەن ەۋرازيانىڭ شىعىسى مەن باتىسى, سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى اراسىنداعى ساۋدا جəنە مəدەنيەت سالاسىنداعى بايلانىستاردىڭ ترانسكونتينەنتالدى جەلىسىنە – ۇلى جىبەك جولى جۇيەسىنە اينالدى», - دەپ, ەلىمىزدىڭ ەجەلدەن توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسىپ, قاي زاماندا بولماسىن ماڭىزدى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق ءرول ويناپ كەلگەنى ايتىلعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى قوعامىمىزدا عانا ەمەس, xالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا دا الدىمىزعا ماڭىزدى مىندەتتەر قويىپ وتىر.
«ەلباسىنىڭ يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا الدىمىزدا اۋقىمدى جۇمىستار تۇر», - دەپ جازعان سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «اۋقىمدى جۇمىستار» اياسىندا xالىقارالىق ساxنادا ەلىمىزدىڭ ۇلى دالانىڭ مۇراگەرى مەن يەگەرى رەتىندەگى تاريxي جانە زاماناۋي ابىرويىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى مىندەتتەردى دە مەڭزەپ وتىرعانى ءسوزسىز.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراxمانوۆ ء«بىز مۇنى مەملەكەت باسشىسى ۇسىنىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتۋعا, قازىرگى زاماننىڭ مادەنيەتتەرىن ءوزارا جاقىنداستىرۋعا جانە بايىتۋعا زور ۇلەس قوساتىن اسا ۇلكەن جۇمىس دەپ ەسەپتەيمىز», - دەگەنى سوعان دالەل.
ءيا, ۇلى دالانىڭ ۇلى بولۋىنا ۇلى جىبەك جولىنىڭ قوسقان ۇلەسى ەرەكشە, بۇل ەكەۋى ەگىز ۇعىم ىسپەتتەس. سوندىقتان, ەۋروپا مەن ازيانى جالعاپ جاتقان «دالا بەلبەۋى» بولعان ەلىمىزدى باتىستىڭ قالاي ءبىلىپ, شىعىستىڭ قالاي تانيتىنى ماڭىزدى.
وسى رەتتە قازاقستان مەن شىعىستىڭ ەڭ شەتىندە ورنالاسقان جاپونيانىڭ قاتىناستارىن ماقالادا ءسوز بولعان ءدال وسى ۇلى جىبەك جولى تۇرعىسىنان ءبىر قاراپ شىعۋدىڭ ورايى كەلىپ وتىرعانداي.
ازيانىڭ باتىس شەتى قازاقستان بولسا, شىعىس شەتى جاپونيا. قازاقستان مەن جاپونيانىڭ اراسىندا جاتقان جەر ازيا دەپ اتالسا, قۇرلىقتىڭ ەكى شەتىن ۇلى جىبەك جولى جالعاپ جاتىر.
«جىبەك جولى» ۇعىمى جاپون قوعامىندا نەگىزىنەن قىتايلىق تسين, حان يمپەريالارى مەن تان ديناستياسى بيلىك ەتكەن شىعىس پەن ريم يمپەرياسى ۇستەمدىك تۇرعان باتىستىڭ اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋدا-ساتتىق جانە ءدىني-مادەني قاتىناستارمەن بايلانىستى.
باتىستان شىعىسقا باراتىن تەڭىز جولدارىن ىزدەۋدىڭ ارقاسىندا ەۋروپالىقتار ءۇشىن جاڭا ەلدەر مەن جاڭا جەرلەر كوپتەپ اشىلعان « ۇلى گەوگرافيالىق اشىلۋلار زامانى» باستالعانعا دەيىن بۇكىل ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ وركەندەۋىنە سەبەپ بولعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ تۇستىگى مەن شىعىسى «تەڭىز جولى» بولسا, ال تەرىسكەيى مەن باتىسى «دالا جولى» (Steppe Route) بولاتىن.
قىتايدان باستاۋ الىپ, ۇلانعايىر جەر اسىپ, ارۋ ارال مەن قارت كاسپيدى باسىپ ءوتىپ, قارا تەڭىزگە جول جالعاعان, باتىسقا بارار باستى جول كوشپەندىلەر جايلاعان ۇلى دالا بولاتىن.
ات ءمىنىپ, تۇيەگە جۇك ارتىپ باراتىن جەر بولماعانىمەن, ۇلى دالامەن قۇرلىقتا جالعاسىپ جاتپاعانىمەن, جىبەك جولى كۇنشىعىس ەلىنە دە جالعاسىپ جاتقانى تاريxتان بەلگىلى.
جاپونيانىڭ العاشقى استاناسى كونە نارا قالاسىندا اعاشتان سوعىلعان الەمدەگى ەڭ ۇلكەن عيمارات بولىپ تابىلاتىن «تودايدجي» عيباداتxاناسىنىڭ «شيوسوين» قازىنالار مۇراجايىندا قىتايمەن قاتار ەجەلگى پارسى پاتشالىعى مەن ءۇندىستاننان جەتكەن ەسكىنىڭ اسىل زاتتارى وسى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. سولاردىڭ اراسىندا تۇيە ۇستىندە وتىرعان ادام بەينەلەنگەن شەكتى اسپاپتىڭ بولۋى دا تاريxتان مول سىر شەرتەدى. كونەنىڭ كوزى بولىپ بۇگىنگە جەتكەن تاريxي جادىگەرلەر ءوز زامانىندا ۇلى دالادان قىتاي ەلىنە, ودان ارى كورەي تۇبەگى ارقىلى جاپون جەرىنە اسقانى انىق.
كوشپەندى xالىقتارمەن ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستاردى جۇيەلى جولعا قويۋعا تىرىسقان تان ديناستياسى جاپون ەلىن ءوز يمپەرياسىنىڭ شىعىستاعى ساۋدا شەكاراسى ساناعان. جاپوندىق كەيبىر عالىمدار سول داۋىردەگى سەتستسۋ پروۆينتسياسىن (قازىرگى وساكا مەن حيوگو پرەفەكتۋرالارى) «جىبەك جولىنىڭ تابالدىرىعى» دەپ, ال ەجەلگى اسۋكاكيو جانە حەيدجيوكيو سارايلارىن (قازىرگى نارا پرەفەكتۋراسى) «جىبەك جولىنىڭ شىعىستاعى سوڭعى نۇكتەسى» بولعان دەپ جۇرگەندەرى بەكەر ەمەس.
دەسەك تە, تاريx ءپانىنىڭ وقۋلىقتارىندا قىسقاشا اتالىپ وتكەنىمەن, وسى سالامەن ارنايى اينالىسىپ جۇرگەن عالىمدار بولماسا, جالپى جاپون جۇرتى وتكەن جىبەك جولى جايلى كوپ بىلە بەرمەيتىن.
ەلدىڭ ەكونوميكاسى دامىپ, عىلىمى مەن تەxنولوگياسى الەمدى مويىنداتقان وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى جاپون قوعامىندا جاپون ءتىلى مەن ادەبيەتىنە, مادەنيەتىنە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ, ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسياعا ۇلكەن ءمان بەرىلە باستاپ, وزدەرىنىڭ ارعى تەگىن بىلۋگە جانە وتكەن زامانداردا وزگە xالىقتارمەن بولعان الىس-بەرىستەردىڭ تاريxىنا قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا دەن قويىلا باستادى. ايتا ءوتۋ كەرەك, بۇگىنگى تاڭدا جاپون عالىمدارى اراسىندا جاپون ۇلتىنىڭ ارعى تەگi تۋرالى ءارتۇرلى تەزيستەر مەن گيپوتەزالار جەتىپ ارتىلعانىمەن, ولاردىڭ اراسىندا عىلىمي تۇرعىدان ناقتى دالەلدەنىپ وتىرعاندارى كوپ ەمەس.
لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان اگگليۋتيناتيۆتى تىلدەر بولىپ تابىلاتىن تۇركى تىلدەرىمەن سويلەم قۇرىلىمى ۇقساس بولۋىنا بايلانىستى جاپون ءتىلى دە التاي نەمەسە ورال-التاي تىلدەرى توبىنا جاتقىزىلىپ كەلەدى. سونداي-اق, تۇركىلەردە, اسىرەسە قازاقتاردا كوپ كەزدەسەتىن (باسقا ۇلتتار, ءتىپتى باسقا ناسىلدەردە دە بار) ءسابيدىڭ ارقاسى مەن قۇيىمشاعىنداعى «پەرىشتەلەر تاڭباسى» جاپونداردىڭ بالالارىندا دا بولاتىنى سياقتى التايلىق ازياتتارعا ءتان ۇقساستىقتارىڭ بولۋىنا بايلانىستى كەيبىر عالىمدار جاپون ۇلتىن التايدان تاراعان ۇلتتىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى.
ۇلتتار مەن ەتنوستاردىڭ قايدان شىعىپ, قالاي دامىعانى جايلى اڭگىمەنى انتروپوگەنەزدىك تۇرعىدان زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار مەن مامانداردىڭ ەنشىسىنە قالدىرساق دەيمىز. دەگەنمەن, تىلدەر اراسىنداعى ۇقساس تۇستار مەن تۇرلەرىنىڭ ۇقساستىقتارىنان جاپون جۇرتىنىڭ دا التايدان تامىر الۋى ىقتيمال ەكەنى ايتىلىپ جۇرگەنىن تىلگە تىرەك ەتەمىز.
ءتۇبىن تاۋىپ, تامىرىنا جەتۋ مۇمكىن بولماعانىمەن, كوڭىلدەرىنىڭ تۇكپىرىندە ءبىر جاقىندىقتى قالايتىنداي جاپون جۇرتى دا بۇگىندە جىبەك جولى جايلى ەستىسە جۇرەكتەرىن جىلى سەزىمگە تولتىراتىنىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. « ۇلى جىبەك جولى جايلى ەستىسەك تەرەڭ ساعىنىش سەزىمى (نوستالگيا) بويىمىزدى بيلەيدى» دەيدى جاپوندار.
سوندىقتان بولار, جاپونيانىڭ قوعامدىق NHK تەلەراديوكورپوراتسياسى قىتايدىڭ CCTV ورتالىق تەلەۆيزياسىمەن بىرىگىپ 1980 جىلى «جىبەك جولى» (The Silk Road Japanese TV series) اتتى 12 سەريادان تۇراتىن ارنايى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, ءبىل جىل بويى xالىققا تاراتتى.
كورەرمەندەر تاراپىنان تاراپىنان وتە جوعارى باعالانعان بۇل فيلم «جىبەك جولى ريمگە بارار جول» اتتى 18 سەريالىق ەكىنشى دەرەكتى فيلممەن جالعاسىپ, 1983 جىلدىڭ كوكتەمىنەن كەلەسى جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن ءار اي سايىن كورسەتىلىپ, جاپون قوعامىندا «جىبەك جولى سەرپىلىسىنىڭ» تۋىلۋىنا سەبەپ بولدى.
يراندا رەۆوليۋتسيا بولىپ, يراكپەن سوعىسىپ, اراب ەلدەرى مەن ءيزرايلدىڭ قاتىناسى ءورشىپ, سوۆەت اسكەرى اۋعانستانعا باسىپ كىرىپ, گەوساياسي تۇرعىدان ەڭ ماڭىزدى ايماق وتقا ورالعان ول جىلدارى كوممۋنيستەر باسقارعان قىتاي ۇكىمەتىنەن ەل ىشىندە تاريxي دەرەكتى فيلم تۇسىرۋگە رۇقسات الا العان العاشقى شەتەلدىك تەلەكومپانيا NHK تۇسىرگەن بۇل تۋىندى جاپون جۇرتىنىڭ ەۋرازيا مەن ورتالىق ازياعا قىزىعۋشىلىعىن وياتقان ەدى.
دەي تۇرعانمەن, قىزىل يمپەريانىڭ ءبىر بولىگى عانا بولعان ورتا ازيا مەن قازاقستان جايلى جاپون xالقى ول جىلدارى كوپ بىلە قويدى دەپ ايتا المايمىز. ەسەسىنە قىتاي جايلى كوپ ايتىلىپ, «جىبەك جولى» ءسوز بولسا ەڭ الدىمەن وسى ەل ويعا ورالاتىن جاعداي تۋدى. ۇلى جىبەك جولىن دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگىزۋگە بايلانىستى يۋنەسكو-عا ەڭ العاش بىرلەسىپ ءوتىنىش بەرگەن دە ءدال وسى قىتاي مەن جاپونيا بولعانىنان كوپ نارسەنى اڭدايمىز.
ودان كەيىن ونداي ءوتىنىشتى قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان ەلدەرى بىرىگىپ بەرىپ, ول وتىنىشتەر 2014 جىلعى 15-25 ماۋسىم ارالىعىندا كاتاردىڭ استاناسى دوحادا وتكەن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار كوميتەتىنىڭ 38-ءشى سەسسياسىندا وڭدى شەشىمگە يە بولدى.
اتالمىش سالادا شەت مەملەكەتتەرمەن, ونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بىرىگىپ جاساپ وتىرعان وسى العاشقى گۋمانيتارلىق جوبانىڭ بەيجىڭ ءۇشىن ساياسي-يدەولوگيالىق تۇرعىدان ماڭىزى زور. قىتاي تاراپى قازاقستان مەن قىرعىزستاندى جىبەك جولى بويىنداعى ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا بىرىگىپ جۇمىس جاساۋعا شاقىرىپ, سول ارقىلى ەلدەر اراسىنداعى مادەني بايلانىستاردىڭ دامي تۇسەتىنىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر.
دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە تىركەلگەننەن كەيىن يۋنەسكو-نىڭ گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار بيۋروسى جۇرگىزىپ وتىرعان «مادەنيەتتەر ديالوگى» باعدارلاماسى اياسىندا «جىبەك جولى: ديالوگ, ارتاراپتىلىق, دامۋ» جوباسى باستالعان بولاتىن.
جوبانىڭ ماقساتى ەجەلدەن كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن جۇزدەگەن ۇلتتار, سان الۋان مادەنيەتتەر پەن ءتۇرلى دىندەر قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن, عاسىرلار بويى ادامزات تاريxىنا ۇلكەن ىقپال ەتىپ كەلە جاتقان ەۋرازيا ايماعىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلى جىبەك جولىن بەيبىت دامۋدىڭ سيمۆولىنا اينالدىرۋ.
ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ەلدەردە تاريxي-مادەني مۇرالاردى ساقتاۋ, تابيعاتتى قورعاۋ, گەوپاركتەر قۇرىپ, كرەاتيۆتى قالالار جەلىسىن (Creative Cities Network) قۇرۋ سياقتى بىرلەسكەن جۇمىستاردى جوسپارلاپ وتىرعان جوبانىڭ ونلاين پلاتفورماسى قۇرىلدى.
بۇل ماڭىزدى xالىقارالىق جوبا جانە قۇپتارلىق ءىس دەپ ەسەپتەيمىز. وسى جانە وسىتەكتەس جوبالارعا قازاقستان تاراپىنان بەلسەندى قاتىسىپ, تىڭ ۇسىنىستار جاساپ, جۇرگىزىلىپ وتىرعان جۇمىستاردى تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرۋ زامان تالابى بوپ وتىر.
ەندىگى مىندەت – « ۇلى جىبەك جولى» ۇعىمىنىڭ ساياسيلانۋ ۇردىستەرىنە جول بەرمەۋ. ناقتىراق ايتقاندا, ۇلى جىبەك جولىن قىتايدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» گەوساياسي جانە ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ مادەني-يدەولوگيالىق پلاتفورماسىنا اينالىپ كەتپەۋىن قامتاماسىز ەتۋ. بەيجىڭنىڭ بۇل ماسەلەگە كوپ كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, ونداي قاۋىپتىڭ جوق ەمەس ەكەنىن سەزەمىز. ۇلى دالا تۋعان ۇلى جىبەك جولى بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ساحناداعى سىرتقى ساياساتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا قىزمەت ەتەتىن ديپلوماتيالىق قۇرالعا اينالماۋى ءتيىس.
وسى تۇرعىدان بەيبىت دامۋدىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس « ۇلى جىبەك جولى» ۇعىمىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا ساياسيلانۋىنا مۇددەلى ەمەس حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ءتيىستى مەملەكەتتەرمەن, مىسالى, بۇل سالادا ءبىرتالاي تاجيريبەسى بار (عالىمدار, ارحيۆتەر, مۇراجايلار, فيلمدەر جانە ت.ب.) جاپونيا سياقتى بەيتاراپ ەلدەرمەن بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى جاقتارى بار دەپ ويلايمىن.
ۇلى دالانى ۇلىقتاۋ ۇلتتىق جوبا رەتىندە ءوز ماقساتىنا جەتسىن دەسەك, ەلباسىنىڭ ماقالاسى جۇكتەپ وتىرعان مىندەتتەمەلەردى ءتيىستى دەڭگەيدە ورىنداۋ قوعامىمىزبەن قاتار سىرتقى ساياساتىمىز بەن ديپلوماتيامىزدىڭ دا باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولۋ كەرەك دەپ بىلەمىن.
باتىرحان قۇرمانسەيىت,
شىعىستانۋشى
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن