«نۇرلى جول» مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگىنە ارنالدى

بولىنگەن قاراجات ۋاقىتىندا يگەرىلدى

الدىمەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل 1 قاراشاداعى جاعداي بويىن­شا اتالعان باعدارلاماعا بولىنگەن قارا­جاتتىڭ 411 ملرد تەڭگەسى نەمەسە قارجىنىڭ 52%-ى يگەرىل­گەن. بۇل – بارلىق قارجى كوزدە­رىنەن قاراستىرىلعان قاراجات. رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ يگە­رىلۋ كورسەتكىشى – 76%. رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن 439 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان, ونىڭ 335 ملرد تەڭگەسى نەمەسە 76%-ى يگە­رىلگەن. 

− كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا قازىر 25 اۆتوجول جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. جالپى 4,6 مىڭ شا­قى­رىم جول سالۋ جانە قايتا جون­دەۋدەن وتكىزۋ جوسپاردا, جىل سوڭىندا 528 شاقىرىم جول پاي­دالانۋعا بەرىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا 805 شاقىرىم تەمىرجول كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى, – دەدى ر.دالەنوۆ. كەلەسى كەزەكتە «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­سىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۋرالى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمي­نيسترى جەڭىس قاسىمبەك بايان­داما جاسادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, باعدارلاما اياسىندا 7 مىڭ شاقىرىمدىق اۆتوجول جاڭادان سالىنادى دەپ كۇتىلۋدە. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 10 مىڭ شاقىرىم اۆتوجولدى جوندەۋ جوسپارلانىپ وتىر. «بولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 2,4 مىڭ شاقىرىم اۆتوجول سالىنىپ, قايتا جاڭعىرتىلسا, 7,5 مىڭ شاقىرىم جول جوندەلدى. بارلىق نىساندا 100 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى. جول قۇرىلىسىنا 95% وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ماتەريالى پايدالانىلدى», دەدى ج. قاسىمبەك. مينيستر كەلتىرگەن مالىمەتكە سايكەس, ورتالىق – وڭتۇستىك ءدالىزى بويىنشا استانا-تەمىرتاۋ ۋچاس­كەسى اياقتالدى, كەلەسى جىلى تەمىرتاۋ-قاراعاندى جانە قا­را­عاندى قالاسىن اينالىپ وتە­تىن جول بولىگى اياقتالادى. بيىل قاراعاندى – بالقاش – بۋرىل­بايتال – كۇرتى ۋچاسكەلەرىندە جۇ­مىس باستالدى. 2019 جىلى كۇرتى – قاپشاعاي جولىندا جۇمىس باستالماق. 

− ورتالىق – شىعىس ءدالىزى بو­يىنشا استانا – پاۆلودار ۋچاس­كەسىندە شىدەرتى – قالقامان ۋچاسكەسىن قوسپاعاندا, قوزعالىس اشىق. 2 جولاق بويىنشا جۇرۋگە بولادى. پاۆلودار – سەمەي جانە سەمەي – قالباتاۋ ۋچاسكەلەرىندە پاۆلوداردان شىعا بەرىس جولدان باسقا ۋچاسكەلەردىڭ ءبارى اياقتالعان. بۇل جوبا 2019 جىلى بىتپەك. ورتالىق – باتىس ءدالىزى بويىنشا قاندىاعاش – ماقات ۋچاسكەسىندە جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. بيىل اتىراۋ – استراحان جانە قاندىاعاش – اقتوبە ۋچاسكەلەرىندە جۇمىس باستالدى. قال­عان ۋچاسكەدەگى جۇمىستار كەلە­سى جىلى باستالادى. سونداي-اق قوستاناي – دەنيسوۆكا ۋچاس­كە­سىندە جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ءدالىز 2020 جىلى تولىق اياقتالادى, – دەدى ج.قاسىمبەك. مينيسترلىكتىڭ اقپاراتى بويىنشا, باستاۋ العان بارلىق جوبالار 2019-2020 جىلدارى تولىعىمەن اياقتالادى. بيىلعى جوسپار بويىنشا 528 شاقىرىم اۆتوجول پايدالانۋعا بەرىلمەك. ورال – تاسقالا, قورداي كەنتىنىڭ اينالما جولى, بەينەۋ – اقتاۋ, بالپىق بي – تالدىقورعان جانە سارقان اينالىپ ءوتۋ جوبالارى بويىنشا جۇمىستار تولىعىمەن اياقتالادى. 

− ال اقىلى اۆتوجولداردى دامىتۋ بويىنشا, بيىلعى قازان ايىنان باستاپ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالانعان الماتى – قاپشاعاي, الماتى – قورعاس جانە استانا – تەمىرتاۋ ۋچاسكەلەرىندە اقى الۋ جۇيەلەرى تەستىلىك پاي­دالانۋعا ەنگىزىلدى. كەلەسى جىل­دىڭ قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنان اقى الۋدى باستاۋ جوس­پارلانىپ وتىر. بۇدان بولەك, 5,9 مىڭ شاقىرىمدىق جولعا اقى الۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, ونىڭ ىشىندە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ءدالىزى دە بار. تولەمدەردى جيناۋ جۇيەسىن مونتاجداۋدى كەلەسى جىلدان باستاۋ جوسپارلاندى. 2020 جىلعا قاراي ۇزاقتىعى شامامەن 6,6 مىڭ شاقىرىم جولعا تولەم الۋ جۇيەسى قوسىلادى, – دەدى مينيستر. سونىمەن قاتار ج.قاسىمبەك بايانداماسىندا سۋ كولىگى سالاسىندا قۇرىق پورتىن دامىتۋ ءىس-شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. قۋاتتىلىعى 4 ملن توننا بولاتىن تەمىر جول تەرمينالى جانە قۋاتى 2 ملن توننا بولاتىن اۆتوموبيل بايلانىسى ىسكە قوسىلماق. ناتيجەسىندە, اقتاۋ مەن قۇرىق پورتتارىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 19,5 ملن توننادان 25,5 ملن تونناعا دەيىن ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. ال ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا بيىل ءوسىمنىڭ وڭ قارقىنى ساقتالعان. قاڭتار-قازان ايلارىندا اۋە كولىگىمەن 6,7 ملن جولاۋشى تاسىمالداندى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 9,6%-عا ارتىق. سونداي-اق اتالعان سالا­داعى وڭ جاڭالىقتىڭ ءبىرى, جىل باسىنان بەرى قا­زاق­ستان­دىق جا­نە شەتەلدىك اۋە تا­سى­مالداۋ­شىلاردىڭ قاتىسۋىمەن 13 جاڭا باعىت اشىلدى. 

تاقىرىپتى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ كو­لىك-لوگيستيكالىق جانە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت باسشىسى مينيسترلەر مەن وڭىرلەر اكىمدەرىنىڭ نازارىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنە اۋداردى. 

– بۇعان قاتىستى تاپسىرمانى مەملەكەت باسشىسى بيىل 7 قاراشادا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا بەرگەن بولاتىن. قازىرگى كەزدە جەلىلەردىڭ توزۋى 60%-دان 57%-عا دەيىن تومەن­دەتىلدى. دەگەنمەن, تكش نىسان­دارىن جاڭعىرتۋعا بولىنگەن قارا­جات ماقساتتى پايدالانۋى ءتيىس. ۇكىمەت تاراپىنان قوسىم­شا شارالار قابىلدانىپ جاتىر. بارلىق مەملەكەتتىك ورگان­دار اتالعان ماسەلەنى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋى كەرەك, – دەدى ب. ساعىنتاەۆ.

كاسىپورىندار ەنەرگيا ۇنەمدەۋگە اسىعار ەمەس

ەنەرگيا تيىمدىلىگى مەن ەنەر­گيا ۇنەمدەۋدى ارتتىرۋ سالا­سىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستار جايىندا بايانداعان ين­ۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى ج.قاسىمبەك قازاقستاننىڭ ەنەرگيا ۇنەمدەۋگە ارنالعان 2020 جىل­عا دەيىنگى ستراتەگيالىق دا­مۋ جوسپارى مەن «جاسىل» ەكونو­ميكاعا كوشۋ جونىندەگى تۇجى­رىمداماسىن تىلگە تيەك ەتتى. 

− ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى­نىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن 2020 جىلعا قاراي كەم دەگەندە 25%-عا جانە 2050 جىلعا قاراي كەم دەگەندە ەكى ەسەگە تومەندەتۋ مىندەتى تۇر. وتكەن جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ ءىجو ەنەرگيا سىيىمدىلىعى 2008 جىل­عى دەڭگەيگە قاراعاندا 18%-عا تومەندەدى. سونىمەن قاتار ەنەر­گيا تيىمدىلىگى كارتاسى قۇرىل­دى. وندا ەنەرگيا سەرۆيستىك كە­لىسىمشارتتاردىڭ تەتىگى ارقى­لى ىسكە اسىرۋعا دايىن ەنەر­گيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىم­دى­لىگىن ارتتىرۋ سالاسىنداعى جو­با­لاردىڭ بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق ءتىزىمى جاسالدى, – دەدى مينيستر. 

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىل­عى جولداۋىندا كاسىپورىندارعا ەنەرگيا تيىمدىلىگى تالاپتارىن جە­تىلدىرۋ تاپسىرىلعان-دى. ج.قا­سىمبەكتىڭ ايتۋىنشا, وسى تاپ­سىر­مانى ورىنداۋ ءۇشىن «ەنەر­گيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى» زاڭ­عا تاجىريبەلىك تالداۋ جۇرگىزىلدى. بۇل رەتتە مۇددەلى تاراپتارمەن بىرلەسىپ, ءتيىستى زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. 

ج.قاسىمبەكتىڭ باياندا­ما­­سىن­دا اتالعان سالاداعى ساراپ­تا­مالىق كورسەتكىشتەر دە اي­تىلدى. مىسالى, ەنەرگيا ۇنەم­دەۋ بويىنشا كوش باسىنا پاۆ­لودار وبلىسى شىعىپ, تومەنگى كورسەتكىشتى الماتى قالاسى كورسەتىپ وتىر.

− مينيسترلىك جىل سايىن ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سالاسىنداعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتىنە مىناداي ولشەمدەر بويىنشا باعالاۋ جۇرگىزەدى: ينديكاتورلار مەن مىندەتتەردى ورىنداۋ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مونيتورينگى, بيۋدجەتتىك ۇيىمداردا ەنەرگيا ءاۋديتىن جۇرگىزۋ, ءتيىمدى جارىقتاندىرۋ كوزدەرىنە كوشۋ جانە تاعى باس­قالار. استانا قالاسىن قوسقاندا 10 ءوڭىردىڭ كورسەتكىشى ورتاشا. ال الماتى قالاسىن قوسقاندا 5 وڭىر­دە كورسەتكىش تومەن, – دەدى ول. 

تالقىلاۋداعى تاقىرىپتى جالعاستىرعان ەنەرگەتيكا ءمينيس­ترى ق.بوزىمباەۆ «قازمۇنايگاز» ۇك» اق جاڭعىرتۋ جانە قاي­تا قۇرۋدان كەيىن بارلىق مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا ەنەرگە­تيكالىق اۋديت جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى. اتالعان كومپانيا 2021 جىلعا دەيىن ەنەرگيا رەسۋرستارىن تۇتىنۋدى 4,5 ملن گيگادجوۋلعا تومەندەتپەك. 

− ەلىمىزدەگى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ تاپسىرماسىن ەلباسى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن. جالپى, ونەركاسىپ سالالارىنىڭ ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتۋىن ازايتۋ جونىندە بىزدە تەك ورتاق دەرەكتەر عانا بار, – دەدى ب.ساعىنتاەۆ تاقىرىپتى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا. ۇكىمەت باسشىسى «سامۇرىق قازىنا» اق-ىن دا ۇنەم­شىلدىككە شاقىردى. ول ءوز سوز­ىندە «سامۇرىق قازىنا» اكتسيو­نەرلىك قوعامىنىڭ باسقار­ما توراعاسى ا.ەسىموۆكە دە وسى ماسەلەگە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.

– «سامۇرىق-قازىنا» قۇرا­مىنداعى كومپانيالاردىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋىن جوندەۋ جونىندەگى جۇمىستاردى دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك. جەڭىس ماحمۇد ۇلى, سىز­گە وسى ناقتى الگوريتمدەردى ازىر­لەۋدى تاپسىرامىن. ءوڭىر اكىم­دىكتەرى ينۆەستورلارمەن جانە ەنەرگيانى كوپ جۇمسايتىن كاسىپ­ورىندارمەن جۇمىستى جانداندىرۋى قاجەت. ونىڭ ىشىندە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جو­بالارىن ىسكە اسىرۋ جانە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋدى ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنا كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس, – دەدى ول. 

ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى ج.قاسىمبەكتىڭ بايان­داماسىندا 2016 جىلى دۇنيەجۇزىلىك بانك الەمنىڭ 111 ەلىنىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك رەتتەۋ باعالاۋىن جۇرگىزگەندىگى تۋرالى ايتىلدى. بۇل رەيتينگتە قازاقستان 32-ورىندى يەلەنگەن. ۇكىمەت باسشىسى تالقىلاۋ بارىسىندا اتالعان تىزىمدە رەسەيدىڭ 18-ءشى ورىندا, قىتايدىڭ 19-شى, بەلارۋستىڭ 29-شى ورىندا ەكەنىن ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ بۇل تىزىمدە كەنجە قالۋ سەبەبىن سۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا تىزىمدەگى ەلدەردەن كوش ىلگەرى دامۋ ءۇشىن ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىن سۇرادى. ءوز كەزەگىندە مينيستر, اتالعان سالادا جوبالار بويىنشا جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, 2020 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا, ودان كەيىن 2050 جىلعا دەيىن بەكى­تىلگەن تۇجىرىمداما بارىن ەسكە سالدى. ۇكىمەت باسشىسى اتال­عان مەرزىمنىڭ اراسى تىم الشاق ەكەنىن سىنعا الدى. ءسويتىپ ەنەر­گيا ۇنەمدەۋگە ارنالعان تۇجى­رىم­دامانى قايتا قاراۋ تاپسى­رىلدى.

ەركەجان ايتقازى,

«ەگەمەن قازاقستان»