ەنەرگەتيكا سالاسىنا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماڭىزدى

العاشقىسىن شەشۋ ءۇشىن كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى تاريفتەردى جاپپاي ارزانداتۋدى تاپسىرسا, ەكىنشى ماسەلەگە وڭايلىقپەن شەشىم تابىلمايىن دەپ تۇر. ء«تاريفتى قىمباتتاتۋ ارقىلى جون­دەۋ جۇ­مىستارىن جاسايمىز» دەگەن سىلتاۋ ەن­دى وتپەيدى.  

ەلەكتر تاراتۋ نارىعىندا باسەكەلەستىك جوق

قازىرگى تاڭدا ەلەكتر ەنەرگياسىنداعى تاريف ساياساتى نارىقتىق زاڭدىلىقتارعا قايشى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە توسقاۋىل بولىپ تۇر. «استانا-ەنەرگيا» اق مەنەدجەرى كۇنزادا ساتتىقوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە وزگەرتىلىپ جاتقان تاريفتەر قاعازداعى تسيفرلاردى مانيپۋلياتسيالاۋمەن عانا شەكتەلەدى. ءتاريفتى بەكىتۋ كەزىندە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ تەحنيكالىق ساراپتاماسى, شارۋاشىلىق قىزمەتتەردىڭ تالداۋى جوق. ناتيجەسىندە قولدانىستاعى تاريفتەر ءوزىن-ءوزى اقتايتىن بولسا دا, ءبارىبىر تاريف كەزەكتى رەت كوتەرىلەدى. 

سونىمەن قاتار مەملەكەت تاراپىنان تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىك دەڭگەيىنە باقىلاۋ دا جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە كەي مونو­پوليستەردىڭ اسىرا پايدا تابۋى قازىر قالىپتى نارسەگە اينالعان. 

تاريف قىمباتتىعىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, ەنەرگيا تاراتۋشى كومپا­نيالار اراسىندا باسەكەلەستىكتىڭ جوقتىعى. «اقىرعى تۇتى­نۋشى­نى ەنەرگيا­مەن قامتاماسىز ەتەتىن تاراتۋشى كوم­پا­نيالاردىڭ نەگىزگى قوجايىندارى تابيعي مونوپوليالار نىساندارىنىڭ باسشى­لىعى جانە تاراتۋشى كومپانيالاردى مەملەكەت بەكىتەدى. وسىدان كەيىن بۇل سا­لادا قايدان باسەكەلەستىك بولسىن», دەيدى ك.ساتتىقوۆا. 

ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋشى ۇيىمدار ستانسامەن تىكەلەي كەلى­سىمگە وتىرىپ, حالىققا وزدەر­ىنىڭ باعاسىن ايتادى. بۇل تۇتىنۋ­شى­لارعا جالعىز عانا تاڭداۋ قالدى­رادى. مۇنىڭ ۇلكەن مىسالى – «استانا­ەنەرگوساتۋ» جشس. بۇل كومپا­نيا استانا قالاسىندا ەلەكتر تاراتا­تىن جالعىز كومپانيا دەۋگە بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇكىمەتتىڭ 2009 جىل­دىڭ 3 ساۋىرىندەگى №465 «ەلەكتر ەنەرگياسىنداعى نارىقتىق قاتىناس­تاردى ارى قاراي جەتىلدىرۋ تۇجى­رىمداماسى» قاۋلىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتىنا قايشى كەلەدى. بۇل قاۋلىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىنداعى كو­تەر­مە جانە بولشەك ساۋداداعى باسە­كەلەستىك باعا بەكىتۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىن. 

قۇندى قاعازدار شىعارۋ ارقىلى دامىتۋعا بولادى

جالپى, ەنەرگيا وندىرۋدەگى ءپروفيتسيتتىڭ باستى سەبەبى وندىرىستەگى قۇرىلعىلاردىڭ ەسكىلىگى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەسكى قۇرىلعىلاردى جاڭارتىپ, ءوندىرىس قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قۇرىلعىلاردى جوندەۋگە ينۆەستيتسيا تارتۋدى ينۆەستورلارعا تارتىمدى ەتۋ كەرەك. 

وسى ورايدا, «سامۇرىق-ەنەرگو» اق ءوندىرىس جانە اكتيۆتەردى باس­قارۋشى ديرەكتورى سەرىك تۇتەباەۆ ەلدەگى ەنەرگيامەن قامتۋ سالاسىن ءتيىمدى جۇيەگە كەلتىرۋ ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا بيرجالىق ساۋدانى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن اتادى. ياعني ەلەكتر ستانسالارى باسەكەلەستىك ورتاعا شىعارىلىپ, ەنەرگيا تاراتۋشى كومپانيالار ەنەرگيانى ساتىپ الۋ مەن حالىققا تاراتۋدا نارىقتىق جولمەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. 

«قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى قاۋىمداستىعى» باسشىسى شايمەردەن ورازالينوۆ تا بۇل تۇرعىدا ەنەرگەتيكا نارى­عىن­داعى كومپانيالاردىڭ قۇندى قاعازدار شىعارىپ, سالاعا مەم­لەكەتتىڭ ارالاسۋىن ازايتىپ, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ساۋداسىندا تازا نارىقتىق جولدى ۇسىنادى. «ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ حابارلاۋىنشا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى ءوسىمى الدا­عى ۋاقىتتا جىلىنا 6-7 پايىز­دى قۇرايتىن بولادى. دەمەك, 2030 جىلى قازاقستانداعى ەلەكتر ەنەر­گياسىنا سۇرانىس 144,7 ملرد كۆت-تى قۇرايدى. بۇل دەگەنىڭىز قازىر­گىدەن 58 پايىز ارتىق. ولاي بولسا, سالاعا ۇلكەن رەفورما كەرەك», دەيدى قاۋىمداستىق باسشىسى. 

اتاپ ايتار بولساق, 2030 جىلعا دەيىن ارنايى سالالىق باعدارلاما قابىلداپ, وندا ەلەكتر ءوندىرۋشى نىساندارداعى قۇرىلعىلاردىڭ توزۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ بالامالى جولىن ۇسىنادى. «توزعان قۇرىلعىلاردى ءتا­ريف­تى كوتەرۋ ارقىلى جوندەۋ مۇم­كىن ەمەس. جاڭا قارجىلاندىرۋ كوز­دەرىن ىزدەۋ كەرەك. مىسالى, باعالى قاعازداردى شىعارىپ ينۆەستيتسيا تارتۋعا بولادى», دەيدى مامان. 

جاڭا تەحنولوگيا مەن 

ونى بىلەتىن مامان كەرەك

1991-2016 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن رەفورمالاۋ بارىسىندا عىلى­مي-تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ ماڭىز­دىلىعى ۇمىت قالدى. جىل سايىنعى رەفورما مەن باسشى­لىقتاعى ادامداردى اۋىستىرۋ كەزىن­دە ەلەكتر ەنەرگياسى سالا­سىن­داعى كومپانيالاردىڭ باس­شىلى­عىنا ين­جەنەرلەر ەمەس, سالادان مۇلدە حابارى جوق توپ-مەنەدجەرلەر كەلدى. بۇگىندە سالا­داعى كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ءبىر سەبە­بى دە وسى «ما­مان­داردىڭ» بىلىك­تىلىكتەرىنىڭ تومەندىگىنەن كورىنەدى. 

جالپى, بۇل سالاداعى مامانداردى دايىنداۋدا قۇرىلعى جاساۋ, ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ مەن تاراتۋدا جوعارى تەحنولوگيالىق ماشىقتار كەرەكتىگى جاسىرىن ەمەس. ال سوڭعى كەزدەگى اۆتوماتتاندىرۋ مەن تسيفرلى وندىرىسكە كوشۋ كەزىندە جاڭا تەحنولوگيانى بىلەتىن سالا ماماندارىنا سۇرانىس ءتىپتى ارتاتىنى انىق. 

سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, قازىردەن باستاپ ەنەرگەتيكا سالاسىنا تسيفرلى تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە قاجەتتىلىك جوعارى. تسيفرلى قوسالقى ستانسا دەگەنىمىز − ەلەكتر ەنەرگياسىن ەسەپتەۋ, تاراتۋ مەن قورعاۋدا بىرىڭعاي اقپاراتتىق جەلىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن قوسال­قى ستانسالار. مۇنداي جاڭا تەحنو­لوگيا ەنەرگيانى ءتيىمدى تاراتۋ مەن ەسەپتەۋگە جانە قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بەرەدى. تسيفرلى قوسالقى ستان­سالار سونىمەن قاتار مونتاج بەن رەتتەۋ جۇمىستارىن 50 پايىزعا, كۇتىپ-ۇستاۋ شىعىندارىن 15 پايىزعا ازايتىپ, قاشىقتىقتان 100 پايىز جەدەل قوسىلۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن اقپاراتتى تەحنولوگيامەن قام­تاماسىز ەتىلگەن. ەڭ باستىسى, تسيفر­لى تەحنولوگيانى ەنگىزگەندە قوسالقى ستان­سالار ماكسيمالدى جۇمىس ىستەي­دى ەكەن. 

باۋىرجان مۇقان,

«ەگەمەن قازاقستان»