ەلوردادا ەكى كۇنگە سوزىلعان استانا كلۋبىنىڭ ءتورتىنشى وتىرىسىنىڭ پلەنارلىق ءماجىلىسى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى جيىندا سويلەگەن سوزىندە جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىمدەر قالىپتاستىرۋ جانە ىزدەستىرۋ ۇدەرىسىندە استانا كلۋبىنىڭ ءمانى مەن وزەكتىلىگىنىڭ زور ەكەنىن ايتتى.
ەلباسى حالىقارالىق قاتىناستارداعى جاڭا احۋالدىڭ باستى سيپاتتارى مەن تۇيتكىلدى تۇستارىنا توقتالدى.
– ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتىڭ ءورشۋى قازىرگى الەمنىڭ تۇراقسىزدىعىن كۇشەيتىپ, وقيعالاردى بولجاپ-ءبىلۋ مۇمكىندىگىن ازايتۋدا. «پوستبيپوليارلىق» دەپ اتالاتىن الەمدىك ءتارتىپ كەلمەسكە كەتىپ بارادى. ۇلكەن ەۋرازيا ءپىشىنى كوز الدىمىزدا قالىپتاسىپ كەلە جاتىر, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى گەوساياسي باقتالاستىقتىڭ ءورشۋى جەرگىلىكتى داعدارىستاردىڭ اۋقىمى مەن ولاردى ۋىسىندا ۇستاۋ دەڭگەيىنە كەرى اسەر ەتكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سونىڭ ناتيجەسىندە, اۋقىمدى قاقتىعىستارعا ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن جاعدايلاردىڭ بولۋ قاۋپى بىرنەشە ەسە ءوستى.
– تەكەتىرەستىڭ كۇشەيۋى جالپى دامۋ مەن قاۋىپسىزدىككە قاتىستى جاھاندىق ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىنە كۇمان كەلتىرۋدە. بۇگىنگىنىڭ باستى ترەندى – ستراتەگيالىق تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزىن «شايقالتۋ». ورتا جانە جاقىن قاشىقتىقتاعى راكەتالاردى جويۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىقتارعا قاتىستى جاعداي شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى, – دەدى پرەزيدەنت.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساۋدا سالاسىنداعى تەكەتىرەستىڭ سالدارىنان الەم ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ تومەندەۋ قاۋپى تۋرالى ايتىپ, بىرجاقتى ەكونوميكالىق سانكتسيالار ماسەلەسىنە توقتالدى.
سونىمەن قاتار ەلباسى تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى پروبلەمالاردىڭ شەشىلمەۋىنە, حالىقارالىق تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك توپتاردىڭ ارەكەتىنە بايلانىستى قاۋىپ-قاتەرلەر تۋرالى ايتتى.
– 2018 جىل كيبەرقاۋىپسىزدىك جاھاندىق تۇراقتىلىقتىڭ مۇلدە جاڭا ولشەمىنە اينالعانىن ايقىن كورسەتتى. نەگىزگى دەرجاۆالار اراسىنداعى تەكەتىرەس وسى كەڭىستىككە اۋىپ بارادى. الداعى جىلدارى كيبەرتەحنولوگيالار كومەگىمەن ىستەن شىعارىلعان يادرولىق جانە باسقا دا ستراتەگيالىق نىسانداردىڭ قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەتىن بولادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن بىرگە قازاقستان پرەزيدەنتى ساۋدا سالاسىنداعى تەكەتىرەس جانە سانكتسيالىق سوعىستار جاعدايىندا الەم ەلدەرى قولداناتىن كوممۋنيكاتسيالىق قۇرالداردىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ جولىندا تىڭ شەشىمدەر ىزدەستىرۋ ماقساتىمەن 1975 جىلعى حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىن جاڭارتىپ, 2020 جىلى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىققا ارنالعان كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى ۇسىندى.
– جاڭا كەلىسىم جاساۋ ۇدەرىسى وڭاي بولمايتىنىن تۇسىنەمىز. سوندىقتان قورىتىندى كەلىسسوزدەرگە ازىرلىكتى 2019 جىلدىڭ وزىندە باستاعان ءجون. ارينە, بۇل ماسەلەدە كوپ نارسە الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ ۇستانىمدارىنا بايلانىستى بولادى. وسىعان وراي, ءىرى مەملەكەتتەردى جاڭا كەلىسىم جاساۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جۇمىستارعا شاقىرعىم كەلەدى, – دەدى ەلباسى.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قارۋ-جاراقتى ودان ءارى قىسقارتۋ جانە يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتار قۇرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەردى جانداندىرۋ ارقىلى يادرولىق دەرجاۆالار اراسىندا سەنىمگە نەگىزدەلگەن ديالوگ ورناتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى تاعى دا حالىقارالىق قوعامداستىقتى يادرولىق قارۋدان ادا الەم قۇرۋعا شاقىردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك ساۋدا سالاسىنداعى داۋلى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن مۇددەلى تاراپتارعا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى اياسىندا كوپجاقتى فورماتتا كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىرۋدى ۇسىندى.
– 2020 جىلى استانادا وسى ۇيىمنىڭ مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى كەزدەسۋى وتەدى. ءبىز ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بىرىڭعاي ادىلەتتى ەرەجەسىن ازىرلەۋ جاعدايدان شىعۋدىڭ جولى دەپ بىلەمىز. سونىمەن قاتار ساۋدا سالاسىنداعى تەكەتىرەس پروبلەماسىنىڭ شەشىمىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن رەفورمالاۋدان ىزدەۋ قاجەت, – دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى ازياداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ۇيىمىن قۇرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى جونىندەگى قازاقستاننىڭ باستاماسى ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلەشەك ۇيىمنىڭ نەگىزى بولا الادى. وسى يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان العاشقى قادام رەتىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك وتىرىسىن جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ايماقتىق فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىنامىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ميۋنحەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى سياقتى بەدەلدى باسقوسۋلاردى ۇيىمداستىرۋ كەزىندەگى تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, استانا كلۋبىنىڭ بازاسىندا ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى ۇسىندى.
ەلباسى اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاھاندىق ستراتەگياسىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
اشىق اڭگىمەگە ۇلاستىمەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان سوڭ كەزەگىمەن ءسوز العان الەمگە تانىمال ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتاردىڭ پىكىرلەرى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىندا ءوربىدى. «ۇلكەن ەۋرازياعا اپارار جول: ورتاق بولاشاقتى قالاي قۇرامىز؟» تاقىرىبى بويىنشا ەكى كۇن ويلارىن اشىق ايتىپ, پىكىرلەرىن ەركىن جەتكىزگەن سپيكەرلەر الدىمەن وسىنداي ساياسي الاڭ ۇسىنعان قازاقستان تاراپىنا ريزاشىلىقتارىن جەتكىزدى.
اتاپ ايتقاندا, 1997-2009 جىلدار ارالىعىندا ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى لاۋازىمىن اتقارعان, نوبەل سىيلىعىنىڭ بەيبىتشىلىك بويىنشا لاۋرەاتى موحاممەد ءال-بارادەيدىڭ پىكىرىنشە, قىرعي-قاباق سوعىس شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن اياقتالعاندىعىنا قاراماستان, الەمدىك جاڭا ءتارتىپ جۇيەسىندە بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتەردىڭ ءىس-قيمىلدارىندا پروگرەسس سەزىلەر ەمەس. قازىرگى احۋال كەي جاعدايلاردا الەم كەرى كەتىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. وعان قوسا حالىقارالىق ينستيتۋتتار بەدەلىنەن ايىرىلىپ بارادى. سونداي-اق م.ءال-بارادەي الەمدە ءالى دە 15 مىڭداي يادرولىق وقتۇمسىق بار ەكەندىگىنە جانە ولاردىڭ ەكى مىڭدايى وقتاۋلى تۇرعاندىعىنا توقتالدى.
ماگاتە-ءنىڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى الەمدەگى يادرولىق قارۋدىڭ تارالماۋىنا باعىتتالعان ءىس-شارالارعا توقتالا كەلە, بۇل سالاداعى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە جوعارى باعا بەرىپ ءوتتى.
– جاقىندا ماگاتە-ءنىڭ باقىلاۋىمەن قازاقستاندا اشىلعان تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى – يادرولىق قارۋدى جويۋ مەن تاراتپاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام, – دەپ اتاپ ءوتتى موحاممەد ءال-بارادەي.
ال اۋعانستاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى حاميد كارزاي الدىمەن قازاقستان پرەزيدەنتىنە اۋعانستانعا كورسەتىپ وتىرعان قامقورلىعى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. ونىڭ ىشىندە اۋعانستاندىق جاستارعا قازاقستاننىڭ وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا بولىنگەن 1000 ستيپەنديا دا بار ەدى. قازىر ول جاستاردىڭ كوبى جوعارى وقۋ ورىندارىن ءتامامداپ, ءوز ەلىندە قىزمەت كورسەتۋدە.
– ءبىز كوپ جاعدايدا تاريحي جانە گەوگرافيالىق سەبەپ-سالدارعا تاۋەلدىمىز جانە ونىڭ تۇتقىنىنا اينالىپ وتىرمىز, – دەگەن ح.كارزاي ءوز ەلىندە قالىپتاسقان احۋالعا كەڭىنەن توقتالدى.
– پرەزيدەنت مىرزا, ءسىزدىڭ تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان تاجىريبەڭىزبەن اۋعان جەرىن قۇنارلاندىرعىمىز كەلەدى. ونىڭ ىشىندە تەپە-تەڭدىكتى قالىپتاستىرا وتىرىپ كوركەيۋدى ماقسات ەتتىك. قازىر مەنىڭ ەلىمنىڭ قيىندىقتارى شاش-ەتەكتەن, – دەدى حاميد كارزاي قازاقستان پرەزيدەنتىنە قاراتا ايتقان سوزىندە. ول, سونداي-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆتان اۋعانستانداعى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق كەلىسسوزدەرگە ارااعايىندىق ەتۋدى سۇرادى.
شىن مانىندە, ح.كارزايدىڭ ۇمىتتەنەتىن ءجونى بار. قازاقستاننىڭ بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىعىنىڭ العاشقى ساتىسىندا-اق بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن وسى حالىقارالىق ۇيىم العاش رەت اۋعانستانعا بايلانىستى ناقتى شەشىم قابىلداعان بولاتىن.
ءوز كەزەگىندە تۇركيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى احمەت داۆۋتوعلۋ ءسوزىن استانا كلۋبىندا ماڭىزدى حالىقارالىق جانە وڭىرارالىق ماسەلەلەردىڭ كوتەرىلگەندىگىنەن باستاپ الەمدىك گەوساياسي احۋالعا شولۋ جاساپ ءوتتى.
اشىق پىكىر, ەركىن وي كورىنىس تاپقان جالپى وتىرىستا حالىقارالىق ساياساتتىڭ سەركەلەرى حالىقارالىق جانە وڭىرارالىق جاعدايلارعا بايلانىستى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وي-پىكىرىن بىلۋگە قۇلشىنىپ, ساۋالدارىن بەردى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ولاردىڭ ارقايسىسىنا تياناقتى جاۋاپ قايتارىپ, حالىقارالىق ساياساتتاعى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز ۇستانىمى مەن كوزقاراستارىن ءبىلدىرىپ وتىردى.
جالپى, پلەنارلىق وتىرىستىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن عالامشاردى ساقتاۋ جولىندا بارلىق كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتتى.
«ۇلكەن ەۋرازيا» يدەياسىكلۋبتىڭ العاشقى كۇنگى جيىنىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىنىڭ ديرەكتورى داريعا نازارباەۆا اشىپ, بيىلعى وتىرىستىڭ تاقىرىبى قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ويتكەنى «ۇلكەن ەۋرازيا» يدەياسى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا تيەسىلى. ەلباسى بۇل ۇسىنىسىن العاش رەت 2015 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مىنبەرىنەن ايتقان ەدى.
– «ۇلكەن ەۋرازيا» نەمەسە «ينتەگراتسيالاردىڭ ينتەگراتسياسى» دەگەنىمىز – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, «جىبەك جولى» ەكونوميكالىق بەلدەۋى مەن ەۋرووداقتىڭ تىعىز بايلانىس ورناتۋى. ورتاق دوستىق الاڭىن قۇرۋ, ياعني بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ – وسى كەڭىستىكتەگى بارلىق ءىرىلى-ۇساق ەلدەردىڭ باستى ساياسي ۇستانىمى, – دەگەن ەدى داريعا نازارباەۆا.
استانا كلۋبىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىنىڭ باستى جاڭالىعى كوپشىلىككە «2019 جىلى ەۋرازيا ءۇشىن ءتونىپ تۇرعان الەمدىك قاۋىپتەردىڭ رەيتينگى» حالىقارالىق زەرتتەۋى ۇسىنىلعاندىعى بولدى.
استانا كلۋبىنىڭ ءتورتىنشى وتىرىسىنا قاتىسۋشىلار جاھاندىق ەكونوميكاداعى وزگەرىستەر مەن ادامزات الدىنا قويىلعان جاڭا مىندەتتەر تۋرالى پىكىر تالاستىرعان بولاتىن.
ساراپشىلاردىڭ ويىنشا, گەوياساياساتتاعى ماسەلەلەر مەن ساۋالداردىڭ شەشىمىن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ارقىلى تابۋعا بولادى.
ەندى ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىسىنا كەلەتىن بولساق, برەتتون-ۆۋدس (RBWC) جاڭارتۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ ديرەكتورى, ءارى ونىڭ نەگىزىن قالاۋشى مارك ۋزان ەكونوميكالىق باعىتتارعا باسا ءمان بەردى. ساراپشى ونجىلدىق قارجىلىق داعدارىستان سوڭ الەم مونەتارلىق ساياساتتى جونگە كەلتىرە باستاعانىن ەسكە سالدى. الايدا, كەلەشەككە جاسالعان بولجام جاڭا قاۋىپتەر مەن جاڭا مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. م.ۋزاننىڭ ايتۋىنشا, ساۋدالىق كەدەرگىلەر جايىندا ءسوز قوزعاعاندا جاڭا پروتەكتسيونيزم قۇرۋ قاجەتتىگىن دە ەسكەرگەن ءجون.
– جاھاندىق ەكونوميكا تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ساۋدالىق كەدەرگىلەردى دە ۇمىتپاعان ءجون. ولار الەمدىك ەكونوميكانىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا جول بەرمەۋى مۇمكىن, – دەدى استانا كلۋبىنىڭ قاتىسۋشىسى, برەتتون-ۆۋدس باسشىسى.
ال اتلانتيكالىق كەڭەستىڭ ستراتەگيالىق بولجاۋ باستاماسىنىڭ ديرەكتورى مەتيۋ بارروۋز اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تەكەتىرەسكە نازار اۋداردى. ول قوس مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسى كەلەسى جىلى ناشارلاي ءتۇسۋى ەكىتالاي ەكەنىن جەتكىزدى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, قىتاي مەن اقش-تىڭ بىرىگۋگە ۇمتىلۋى عالامدىق تۇراقتىلىققا ۇلەس قوسادى. سونداي-اق ول كەلەسى جىلى جاھاندىق داعدارىس بولمايدى دەگەن سەنىم ءبىلدىردى. الايدا الىس بولاشاققا دەگەن بولجامى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس.
ءوز كەزەگىندە مادريد كلۋبىنىڭ باس حاتشىسى ماريا ەلەنا اگۋەرو بولسا, الەمدەگى, ونىڭ ىشىندە ەۋرازياداعى ءدىني جانە ەتنوستىق شيەلەنىسكە باسا ءمان بەردى.
– ەۋرازيا قۇرامىنا كوپ ەتنوستىق جانە ءدىني توپتار كىرەدى. سوندىقتان بۇل ايماقتا شيەلەنىستەر تۋ قاۋپى بار. ەۋرازياداعى شيەلەنىستەردىڭ تامىرى ءدىني قاقتىعىستاردا جاتىر, – دەپ اتاپ ءوتتى م.ە.اگۋەرو.
ءدىني جانە ەتنوستىق شيەلەنىس ماسەلەسىنە باسقا دا ساراپشىلار, ونىڭ ىشىندە IDEA حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ باس حاتشىسى, بەلگيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى يۆ لەتەرم دە توقتالدى. ول بۇل پروبلەمالاردىڭ ميگراتسيالاردان تۋىنداعانىن اتاپ ءوتتى.
– بوسقىنداردىڭ گۋمانيتارلىق ماسەلەلەرىن ەسكەرگەن ءجون. ماسەلەن, بۇل ميگرانتتاردى ەرىكتى كاسىبي ماماندار رەتىندە جۇمىسقا تارتۋعا بولادى. نەمەسە ولارعا بەلسەندى ازاماتتار رەتىندە زاڭدىق تۇرعىدان رۇقسات بەرىلۋى ءتيىس. ولارعا مۇمكىندىك بەرۋ ارقىلى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەس كۇشەيە تۇسەدى, – دەيدى ي.لەتەرم.
ال تۇركيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى (2014-2016) احمەت داۆۋتوعلۋ بولسا, «قازىر ەۋرازيا ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭ كەلدى» دەپ ەسەپتەيدى.
– قازىر حالىقارالىق قاتىناستاردا تۋربۋلەنتتىك جاعدايدى باقىلاپ وتىرمىز. وسىنداي گەوساياسي تىعىرىقتان قالاي شىعۋعا بولادى؟ ەڭ الدىمەن, ءبىز وسى تىعىرىقتىڭ تاريحي العىشارتتارىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىندا سول ءوڭىردىڭ مەملەكەتتەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە ماڭىزدى. بۇل جاۋاپكەرشىلىكسىز بەيبىتشىلىك ورناتا المايمىز, – دەدى احمەت داۆۋتوعلۋ.
– ەڭ ءتيىمدى جاۋاپتى گەوساياساتتان ەمەس, گەوەكونوميكادان تابا الامىز. ەلدەر اراسىندا قالىپتاسقان گەوەكونوميكالىق ىقپال ورتاق قىزىعۋشىلىق تۋعىزىپ, سالدارى گەوساياسي ماسەلەلەر مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى تەكەتىرەسكە اكەلەدى. «جىبەك جولى» بۇعان جاقسى دالەل. بىرنەشە عاسىرلار بويى كوپتەگەن يمپەريالاردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇردى. ولار پايدا بولىپ, جوعالىپ تا كەتىپ جاتتى. ال «جىبەك جولى» جۇزدەگەن جىلدار بويى تۇراقتى بولدى. ويتكەنى بۇل جەردە بارلىق تاراپتار پراكتيكالىق جاعىنان پايدا تاۋىپ, قىزىعۋشىلىق سودان بولدى. مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىمەن سوعىسقانىمەن, بىراق ءبىر ماسەلە بويىنشا ۇنەمى ىمىراعا كەلىپ وتىردى. جولدارداعى كەرۋەندەردىڭ قاۋىپسىزدىگى بارىنەن دە ماڭىزدى بولدى, – دەپ اتاپ ءوتتى احمەت داۆۋتوعلۋ.
* * *
استانا كلۋبىنىڭ وتىرىسى اياقتالعان سوڭ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ انتيادرولىق باستامالارىنا جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە ارنالعان كورمەنى ارالاپ كوردى. قازاقستان پرەزيدەنتى كورمەگە قويىلعان ەكسپوناتتارمەن تانىسىپ, ەكسكۋرسيادا جۇرگەن قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن اڭگىمەلەستى. اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ ستۋدەنتتىك شاعىنان سىر شەرتەتىن ەستەلىكتەر ايتتى.
جالپى, استانا كلۋبىنىڭ وتىرىسىنا الەمنىڭ 30 ەلىنەن 50-گە جۋىق سپيكەر قاتىسقانىن بۇعان دەيىن حابارلادىق. ونىڭ ىشىندە اۋستريا, اۋعانستان, بەلگيا, مىسىر, يتاليا, پولشا, پورتۋگاليا, ۇلىبريتانيا, ءۇندىستان, يندونەزيا, يران, يسپانيا, قىتاي, نورۆەگيا, رەسەي, حورۆاتيا, اقش, شۆەتسيا جانە جاپونيانىڭ وكىلدەرى بولدى.
يۆ لەتەرم,
بەلگيانىڭ 2008, 2009-2011 جىلدارداعى پرەمەر-ءمينيسترى, IDEA حالىقارالىق دەموكراتيالىق ينستيتۋتىنىڭ باس حاتشىسى:
– قازاقستاننىڭ استانا كلۋبى وتىرىسىن وتكىزۋگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن جانە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەندىگىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. وعان قوسا, استانا كلۋبى ازىرلەگەن قاۋىپتەر جونىندەگى ەسەپتىڭ ساپالى ەكەندىگىن كوردىك. ەڭ باستىسى, ءبىر الاڭدا اتاعى الىسقا كەتكەن اكادەميكتەر, تەورەتيكتەر مەن ساياساتكەرلەردىڭ باس قوسقاندىعى قۋانتتى. ادەتتە, كەز كەلگەن ساياسي شەشىم تياناقتى ازىرلەگەن تالداۋلاردان سوڭ قابىلدانۋى كەرەك. ال استانا كلۋبى ازىرلەگەن شولۋدىڭ ءدال وسىنداي ىقتيمال قاۋىپتەر مەن تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان قۇجات ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. سوندىقتان قۇجاتتا كورسەتىلگەن قاۋىپتەردىڭ قاي قايسىسى دا ىقتيمال بولعاندىقتان, قازاقستان تاراپى ولاردى بولدىرماۋعا ىقپال ەتە الادى.
يۆو يوسيپوۆيچ,
حورۆاتيانىڭ 2010-2015 جىلدارداعى پرەزيدەنتى:
– سوعىس ادامزات تىرشىلىگىندەگى ەڭ سۇمدىق قاتەرلەردىڭ ءبىرى. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ الەمدىك بەيبىتشىلىك ورناتۋعا باعىتتالعان باستامالارى قۋانتادى. ءبىز قازىر قازاقستانعا جاقىن ورنالاسقان ەكى بىردەي «ىستىق نۇكتەنى» كورىپ وتىرمىز. ول سيريا مەن تاۋلى قاراباح دەپ ايتا الامىن. الەمدە مۇنداي «ىستىق نۇكتەلەر» جەتىپ-ارتىلادى. ولارداعى احۋالدىڭ قالاي ورىستەيتىندىگى دە بەلگىسىز. سوندىقتان «ىستىق نۇكتەلەردە» شيەلەنىستەردىڭ قاۋلاپ كەتپەۋى ءۇشىن ناقتى شەشىم قابىلداۋعا استانا كلۋبى ازىرلەگەن قۇجات سىندى دايەكتى تالداۋلار قاجەت.
جوزە مانۋەل بارروزۋ,
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ 2004-2014 جىلدارداعى توراعاسى:
– استانا بەيبىتشىلىكتى قالىپتاستىرۋ جولىندا الەمدىك قوعامداستىققا ءوز الاڭىن ۇسىنىپ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ديالوگتىڭ قالىپتاسۋىنا زور ىقپالىن تيگىزۋدە. مىنە, وسى جولى دا ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارى قايشى مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا باس قوسىپ, الەمدىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى اشىق تالقىلاۋدا. ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ اۋماعىنا قارايتىن بولسا, بۇل − اتلانت مۇحيتىنان تىنىق مۇحيتقا دەيىنگى, لوندوننان ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى الىپ كەڭىستىك. ال ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان قازاقستان − قىتاي مەن رەسەي ءتارىزدى الىپتاردىڭ ورتاسىندا وتىرىپ وڭىردەگى بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا زور ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعان مەملەكەت. قازىر قازاقستان ۇسىنىپ وتىرعان مەملەكەتتەر اراسىنداعى ديالوگ جالپى الەم ءۇشىن اۋاداي قاجەت.
دانيلو تيۋرك,
سلوۆەنيانىڭ 2007-2012 جىلدارداعى پرەزيدەنتى, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ساياسي ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى (2000-2005):
– استانا الەمدىك بەيبىتشىلىك جولىنداعى ماڭىزدى شارالار وتەتىن الىپ الاڭعا اينالدى. ماسەلەن, سيريا جونىندەگى كەلىسسوزدەردى وتكىزۋگە استانانىڭ تاڭدالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. ءىس جۇزىندە استانا كلۋبىنىڭ وتىرىسىنا الەمنىڭ بارلىق دەرلىك قۇرلىقتارىنىڭ وكىلدەرى شاقىرىلعان. ءبىز, مىنە, بۇگىنگى وتىرىستان ورتالىق ازيانىڭ جاڭعىرعاندىعىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. ال استانا ۇسىنعان ەۋرازياداعى قاۋىپتەر تۋرالى قۇجات جونىندە ايتار بولسام, بۇل – جاڭا قۇجات. ونداعى ىقتيمال قاۋىپتەردىڭ بارلىعىمەن كەلىسپەسەم دە, تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىستەردىڭ ورشۋىنە بايلانىستى ەسكەرتپەلەردى جوققا شىعارا المايمىن. سوعىستىڭ قاۋپى بار. بۇل قۇجات مۇنداي الاڭداردا العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىرعاندىعىمەن دە باعالى دەپ ەسەپتەيمىن.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»