كوزى تىرىسىندە كوپ ماقتالماعان, لاۋرەات اتانۋدى اڭساماعان, مەرەيتويىنىڭ ەڭ بولماعاندا بىرەۋىن دە دۇرىلدەتىپ وتكىزىپ ۇلگەرمەگەن قازاق ادەبيەتىندەگى قارىمدى قالامگەرلەردىڭ بەلدى, بەدەلدى وكىلىنىڭ ءبىرى قاينەكەي جارماعامبەتوۆ بولاتىن.
قاينەكەيدىڭ ءسوز ونەرىنە, جانعا رۋحاني ازىق ادەبيەتكە ەرەكشە ىقىلاسى, زور سۇيىسپەنشىلىگى ەرتە باستالدى. 1932-1934 جىلدارى كونە تورعاي قالاسىنداعى جەتىم بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ, جوعارى سىنىپتا وقىپ ءجۇرىپ قولىنا قالام ۇستادى. شاماسى اقىننىڭ:
ءالى ەسىمدە وندا جەتىم بالامىن,
ۇيرەنبەگەن داستۇرىنە قالانىڭ,
پاناسىزدار مەكتەبىنە سان قيلى
الىپ كىردىم دۇلەيلىگىن دالانىڭ,–دەپ جازعان ايگىلى جىر جولدارى سول جىلدارى تۋسا كەرەك.
كونە تورعاي توپىراعىندا كىندىك قانى تامعان قارا بالا ىركىلىسسىز ىزدەنىسىمەن, قارىمدى قابىلەتىمەن, تابيعي تالانتىمەن زيالى قاۋىمنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان. ءىرى لاۋازىمدى قىزمەتتەردىڭ جۇمساق ورىندىقتارىنا جايعاسقان. اتاپ ايتساق, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, دوتسەنتى, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن ابىرويلى اتقارعان. ءار جىلدارى «ادەبيەت جانە يسسكۋستۆو» (قازىرگى «جۇلدىز»), «ارا» – «شمەل» جۋرنالدارىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا جاۋاپتى حاتشى, ادەبي كەڭەسشى بولعان. قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيالىق جۇمىستار جونىندەگى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, جاستاردى اتا-بابا وسيەتى رۋحىندا تاربيەلەۋگە جاندى باسشىلىق جاساپ, 1964 جىلدان باستاپ شىعارماشىلىق جۇمىسپەن ءبىرجولا اينالىسادى.
قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ العاشقى جيناعى «زامان بىزدىكى» دەگەن اتپەن 1950 جىلى باسىلىپ شىقتى. بۇدان كەيىن اقىننىڭ ءار جىلدارى ءارتۇرلى باسپالاردان «ادام تۋرالى اڭىز», «مۇعاليما تۋرالى باللادا», «باللادالار», «سوڭعى ءتۇن», «سىرلى تال», «شىڭداعى شامشىراق», «داۋرەن», ء«سامبى تال» دەپ اتالاتىن كىتاپتارى تالعامپاز وقىرمان قاۋىمنىڭ قولىنا ءتيدى. سونداي-اق 2008 جىلى تۋىس-تۋعان قولداۋىمەن «بەتپاقدالا اڭىزى» جيناعى جارىق كوردى.
جارماعامبەتوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ پروزا جانرىنا دا بەلسەندى تۇردە اتسالىسقان قالامگەر. ونىڭ قالامىنان تۋعان 1951 جىلى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان جارىق كورگەن ء«انشى ازامات» پوۆەسى كەيىنگى جىلدارى دا سۇرانىسقا يە بولىپ, بىرنەشە مارتە باسىلىپ شىقتى. ايگىلى ءانشى امىرە قاشاۋباەۆتىڭ ونەردەگى وزىندىك بەينەسىن شەبەر سومداۋعا نەگىزدەلگەن شىنايى شىعارما ۇلتتىق اۋەزىمىزدىڭ زەڭگىر كوگىنە شارىقتاپ كوتەرىلگەن تابيعي تۇلعاعا قارا سوزدەن قويىلعان ماڭگى ءارى بەرىك ەسكەرتكىش ىسپەتتەس.
جارماعامبەتوۆتىڭ وقيعالى ولەڭدى جازۋعا, باللاداعا بەت بۇرعانىنا تاڭداي قاعىپ, تامسانۋ ارتىعىراق. ول قازاقى, قاسيەتتى توپىراقتا تۋدى. كونە تورعايدا ەجەلگى ەل بايلىعى, وقيعاسى تارتىمدى, سوزدەرى جۇيەلى, مازمۇنى تەرەڭ قيسسا, داستانداردى ايتاتىن ايتۋلى جىراۋلاردىڭ كوزىن كوردى.
وقيعالى ومىرشەڭ ولەڭدەردى جازۋداعى ەرۋباەۆتىڭ جاقسى ءداستۇرىن ىلگەرى دامىتا بىلگەن, باللادانى ۇلتتىق ادەبيەتكە اكەلىپ بەرىك ورنىقتىرىپ, جايعاستىرىپ, كەمەلدەندىرگەن قاينەكەي جارماعامبەتوۆ شىعارماشىلىعى تۋرالى تەرەڭنەن ءسوز قوزعاۋ قالىڭ وقىرماننىڭ ءوز سۇرانىسى, ۋاقىتتىڭ ءوز تالابى.
كەزىندە قاينەكەيدىڭ «كەكتى بالا», «مۇعاليما» باللادالارى ورتا مەكتەپ وقۋلىقتارىنا دا ەنگەنىن ەرەسەكتەر جاعى جاقسى بىلەدى.
ءالى ەسىمدە مەكتەپكە العاش بارعانىم,
سۋمكا اسىنىپ داپتەر, قالام العانىم,
ءبىر بۇرىشىندا سول سۋمكانىڭ جاتقانى
كەنەي ساقا, كەندىر باۋلى قارماعىم, دەپ توگىلە جونەلىپ, وقىرمانىن وقيعا ورتاسىنا قولىنان جەتەلەپ اكەتەتىن باللادانى اعا-اپالار, زامانداستار وقىپ-توقىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە جاتتاپ وسكەنىنەن حاباردارمىز. وزەكتى ورتەر وكىنىش, قاتتى قاتەلىك سول, وسى وقيعالى ولەڭ الگى كىتاپتاردان بەيمالىم, تۇسىنىكسىز سەبەپتەرمەن الىنىپ تاستالعان. جالعىز ەمەس, باسقا دا قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارى تاماشا تۋىندىلارىنىڭ ادەبيەت ءپانى وقۋلىقتارىنا ەنگىزىلمەي, ەسكەرۋسىز قالۋىن تۇسىنبەي جۇرگەن, بۇل جونىندەگى ساۋالدى كىمدەرگە قويارىن بىلمەي ساندالىپ جۇرگەن سابازىڭنىڭ ءبىرى ءبىز بولارمىز شاماسى.
كورنەكتى اقىن, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى مۇزافار الىمباەۆتىڭ «قازىرگى قازاق پوەزياسىندا باللادا مەن پوەمانىڭ جىگىن جىمداستىرا جاقىنداستىرعان دا قاينەكەي ەدى. جاقىنداستىرۋ دەگەندى ەكى ءتۇردىڭ ەرەكشەلىگىن جويىپ جىبەرۋ ەكەن دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. مەنىڭشە قاينەكەي باللاداعا پوەمانىڭ جۇگىن ارقالاتسا, پوەماعا باللادانىڭ ىقشامدىلىعىن, شىمىرلىعىن, ديناميكالىلىعىن اكەلدى. سونىمەن قاينەكەيدىڭ ءبىرتالاي دۇنيەسىن مەن باللادا پوەما, نەمەسە پوەما باللادا دەر ەدىم» دەپ جازۋى بەكەر ەمەس.
قازاق پوەزياسىنىڭ قاراپايىم قويتورىسى وسى ءبىر ادامنىڭ 50 جىلدىق شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ قورىتىندىسىنداي بولعان «داۋرەنى» مەنىڭ قارا باسىمدى قاتتى قۋانتتى. «داۋرەننەن» بۇكىل ءبىر ادام عۇمىرىنىڭ جارتى عاسىرلىق قورىتىندىسىن ۇعىندىم. مىناداي ولەڭ جولدارى ۇڭىلە قاراماۋىما, بۇرىلىپ, سالەم بەرە كەتپەۋىمە ەركىمدى قويمادى:
«وسكەندى دە كورگەنبىز,
بوسكەندى دە كورگەنبىز,
ءوسىپ, ءبوسىپ اقىرى
وشكەندى دە كورگەنبىز.
اسقاندى دا كورگەنبىز,
تاسقاندى دا كورگەنبىز.
اسىپ, تاسىپ اقىرى
ساسقاندى دا كورگەنبىز», دەيدى اقىن. اۋمالى-توكپەلى ادام عۇمىرىنىڭ اقيقاتى مەن شىندىعى ىسپەتتەس وسى ولەڭ. تىپتەن دە اقىل ايتۋ, تاۋبەسىنە كەلگەن جالعان مەششاندىق ەمەس بۇل ولەڭ. بۇل ولەڭ اقىن جۇرەگىنىڭ ۇياتى مەن ۋايىمى», دەپ جازادى ۇلتتىق پوەزيانىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى, اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ.
كورنەكتى قالامگەر, قوعام قايراتكەرى ءىلياس وماروۆ كەزىندە قاينەكەي اقىننىڭ وزىنە حات جولداپ, ءبىر ولەڭىنە بايلانىستى ويلارىن بىلايشا وربىتكەن.
ق. جارماعامبەتوۆكە!
ء«وزىم التايدى جاقسى كورەتىن بولعان سوڭ «التاي اياسى» دەگەن ولەڭىڭدى زەيىن قويىپ, وقىپ ەدىم. ءار جەرىنەن استىن سىزىپ, بيۋروكراتتىعىمىزعا سالىپ, بۇرىشتاما جازىپ, قاعازدارىمنىڭ ىشىنە سالىپ قويىپ ەدىم. بۇگىن «تاتارلارىم» قاعازدارىڭ بۇرقىراپ كەتتى, تارتىپكە سالسايشى دەپ ءامىر ەتكەسىن, كوپ قاعازدىڭ ىشىنەن سەنىڭ ولەڭىڭنىڭ ءۇزىندىسى شىعا كەلگەنى. مەندە جاي جاتا بەرگەندە نە قاجەت بار دەپ, وسى ءۇزىندىنى وزىڭە جىبەرگەلى وتىرمىن. مەنىڭ بارلىق باعام بۇرىشتامادا ايتقانىم.
جول ءتۇسىپ ارالاساڭ التاي ماڭىن,
كورەسىڭ تارلان تاۋدىڭ
قارتايعانىن,
تەنتەك جەل, دولى نوسەر
ءاجىم سالعان
جارتاستىڭ تىنىعۋعا
جانتايعانىن.
مىنەكي,تاريح, شىندىق. كوركەم تەڭەۋلەر وسىلاي جىمداسۋ كەرەك. سوندا عانا ولەڭ پوەزياعا اينالماق, پوەزيا قورى بايىماق. تەك پوەزيانىڭ قارىشى مول بولعاندا عانا ءبىر اۋىز ولەڭ مەن شاعىن روماندىق ءومىردى بەرۋگە بولادى. ارتىق كەتسە دە ايتايىن, وسى ءتورت اۋىز ولەڭ ادەبيەت تابىسىنا لايىقتى سىي. اۆتوردىڭ ءوزى قيىپ الىپ قويعانىنان وقۋشىنىڭ قيىپ الىپ اۆتورعا جىبەرگەن ءۇزىندىسى قىمباتتىراق بولا ما دەپ وتىرمىن»
قۇرمەتپەن ءىلياس وماروۆ.
قاراشانىڭ 6 جۇلدىزى 1965 جىل.
قاينەكەي جارماعامبەتوۆ قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە بىردەي, جەتىك ادام بولعان. ول ءوز پاتەرىندە اسا باي, رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق كىتاپحاناسىنان دا ەشقاشان كەزدەستىرە المايتىن كىتاپتاردى ۇستاعان. حالىق جاۋى رەتىندە ءالى اقتالىپ ۇلگەرمەگەن, التى الاشتىڭ رۋحاني كوسەمى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىم ءۇشىن اسا ماڭىزدى جيناعىن جۇرتشىلىق وسى كىسىنىڭ ۇيىنەن ەڭ العاش كورگەنىن كوبى ەستەلىك رەتىندە ەمىرەنە ايتادى. ۇزدىكسىز وقۋى, ۇدايى ىزدەنىسى ارقاسىندا ورىس ءتىلىن ءبىر ادامداي جەتىك مەڭگەرگەن جازۋشى قازاق ادەبيەتىنىڭ اۋدارما سالاسىنا دا ايانباي ايتارلىقتاي ۇلەسىن قوستى. ءچيليدىڭ پاتريوت اقىنى پاۆلو نەرۋدانىڭ «قاشقىن» پوەماسىن, س.ي.تۋرگەنەۆتىڭ «اكەلەر مەن بالالار» رومانىن, ب.ەرشوۆتىڭ «تۇلپارتاي, سۇڭقارتاي» ەرتەگىسىن, جاپون جازۋشىسى كارريدىڭ «شىعىستاعى ءبىر بەيباق» دراماسىن, ي.شيللەر, ا.ميتسكەۆيچ, ا.بارتو, م.لەرمونتوۆ, ا.پۋشكين, ۆ.ماياكوۆسكي سونىمەن قاتار كوپتەگەن تۋىسقان قىرعىز اقىندارى ولەڭدەرىن قازاقشاعا تارجىمالاعان.
قاينەكەي جارماعامبەتوۆ – 50-60-جىلدارى قازاق ساتيراسىنا دا ايانباي اتسالىسقان قالامگەر. ول رەسپۋبليكالىق «ارا-شمەل» جۋرنالدارىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان. ماسكەۋدەن جارىق كورەتىن, باسقا تۇگىل, تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان, كوممۋنيستىك پارتيا باسشىلارىنىڭ ءوزى جالتاق-جالتاق قاراپ, جاسقانىپ, ىعىپ جۇرەتىن «كروكوديل» جۋرنالىنىڭ قازاقستانداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى كۋالىگىن يەلەنگەن. ومىرلىك ماڭىزعا يە ساتيرالىق تۋىندىلاردى كوپتەپ جازدى. بەلگىلى عالىم, قازاق ساتيريكتەرىنىڭ باپكەرى تەمىربەك قوجەكەەۆ قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ «حاديشاعا حات» اتتى ەڭبەگى تۇڭعىش فەلەتون-باللادا ەسەبىندە ۇلتتىق پوەزيانىڭ تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالعانىن جازدى.
باس-اياعى 56 جىل ءومىر سۇرگەن كورنەكتى اقىن قاينەكەي جارماعامبەتوۆ ءوزىنىڭ تۋعان جەرى قوستاناي وبلىسى, جانگەلدين اۋدانى, ءشيلى اۋىلىنا جەرلەندى. ارىپتەستەرىنىڭ ەستەلىك اڭگىمەلەرىندەگى دەرەكتەرگە ءمان بەرسەك, جارماعامبەتوۆتىڭ شىعارماشىلىق جوسپارىنىڭ اياسى كەڭ بولعان. اتتەڭ عۇمىرى قىسقا بولدى. ارتىندا قالعان ازدى-كوپتى مۇراسىنا سان مارتە تاۋبە-تاۋبە دەۋدەن باسقا امال قالماي تۇر. الماتى قالاسىنداعى اباي جانە ابىلاي حان كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى سوڭعى جىلدارى ءوزى تۇرعان ۇيگە تاقتا ورناتىلدى. تورعاي سەلوسىندا اقىن ەسىمىندە ورتالىق كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى. ءشيلى اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ جەرلەس اقىندارىنىڭ ەسىمىندە.
قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ 1973 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ 10-نشى جۇلدىزىندا جازعان «توقتام» دەپ اتالاتىن ولەڭى بار. مەنىڭ جەكە مۇراعاتىمدا وسى تۋىندىنىڭ قولجازبا تۇرىندەگى نۇسقاسى ساقتالعان. سول ولەڭنىڭ سوڭعى شۋماعىندا:
قيالمەنەن توڭىرەكتى تۇگەندەپپىن,
ادامدىققا ارامدىق جىبەرمەپپىن,
ازاپ كورسە, ازامات ەر بولماي ما,
اشۋىمدى اقىلعا جۇگەندەتتىم,– دەپ جازىپتى.
كولەڭكەدە كىدىرىپ, ءمۇدىرىپ, قالتارىستا قالت تۇرىپ قالماي كۇنگەي جاقتان ءوزىنىڭ وزگەشە كەسكىن-كەلبەتى كوركەم, ايقىن كورىنە باستاعان قاينەكەي قازىناسىن اقتارا بەرسەڭىز ولجالى بولاسىز. جاۋھارى دا جەتكىلىكتى, گاۋھارى دا مول. ارتىندا قالعان ازدى-كوپتى ادەبي مۇراسىنا ادال بولايىق. ەجەلگى ەلدە, كونە تورعايدا كىندىك قانى تامىپ, بارشا قازاقتىڭ تانىمال قايراتكەرى, قارىمدى قالامگەرى قاتارىنا قوسىلعان كورنەكتى اقىن, تابيعي تالانت قاينەكەي جارماعامبەتوۆتى, ۇلتتىڭ ۇلاعاتتى ۇلىن ۇمىتپايىق.
ناعاشىباي مۇقاتوۆ,
اقىن, قاينەكەيتانۋشى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى