الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ونەگەسى

وسى تاقىرىپتا بايانداما جاساعان ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى­نىڭ ديرەكتورى, قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, پروفەسسور ەردەن قاجىبەك قازاقستانداعى جازۋ تاريحىنا شولۋ جاساپ, لاتىن ءالىپبيىن ەن­گىزۋدىڭ ءتيىمدى شەشۋ جولدا­رىن, عىلىمي جۇمىستاردى مەم­لەكەتتىك ءتىل ساياساتىمەن ءوزارا ساباقتاستىرۋدىڭ تاسىلدەرى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمەلەدى. قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ رەفورماسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى, وزگە كورشى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن تولىقتاي تارازى­لاپ, حالىقپەن, قوعاممەن, عا­لىم­دارمەن اقىلداسا وتىرىپ, قولعا الىنۋىندا بولىپ وتىر. قازىرگى قولدانىستاعى ءتىلىمىزدىڭ ءوزى ءبىر كۇندە قالىپتاسا قالعان جوق.

ول ءوزىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا بىرنەشە كەزەڭدەردى باس­تان وتكەردى. ەردەن قاجىبەك 1917 جىلى ورىنبوردا وت­كەن ۇلكەن جيىندا ءالىپبي ماسەلە­سى تالقىلانىپ, وندا ۇلت زيالى­لارىنىڭ اراسىندا كوزقاراس قايشىلىعى, داۋ تۋىنداعا­نىن مىسال ەتتى. رەۆوليۋتسيا كەزىن­دە سىنالاپ ەنىپ جاتقان كىرمە سوزدەردى اينىتپاي ايتقاندا جانە وسىنداي سوزدەر كوبەي­گەن جاع­دايدا ءتىلدىڭ شىرقى, قۇرى­لىمى بۇزىلاتىنىنا ولار الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. كەز كەلگەن ءسوز ءوز ءتىلىنىڭ زاڭدى­لىق­­تارىنا باعىنىپ ءومىر سۇرە­دى. قازاق ءتىلىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن تاريحي مالىمەتتەر­مەن باي­لانىستىرعان ينستيتۋت دي­رەك­تورى 1920 جىلدارى ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى «بۇل حالىقتىڭ ەمەس, بيلىكتىڭ شەشىمى» دەپ قازاق ءتىلىن لاتىنعا كوشىرۋگە قارسىلىق بىلدىرگەنى تۋرالى دەرەكتى العا تارتتى. ەلدەگى ساياسي احۋالدىڭ اۋىرلىعىنا قاراماستان باسقا جول بولما­عان­دىقتان, تۇتاستىقتى ساق­تاپ قالۋ ماقساتىمەن ا.بايتۇرسىن­ ۇلى­نىڭ جەتەكشىلىگىمەن بىر­قاتار عالىمدار بىلەك سىبانا جۇمىس ىستەيدى. وسى ساياسات شەڭ­بەرىندە ءجۇرىپ-اق شىعىس تىل­دەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇكىل تۇركى ەلدەرى ءبىر-بىرىنەن الىستاماۋ ءۇشىن تەز تۇسى­نى­سەتىن, جاقىنداستىرا تۇسە­تىن ورتاق ءالىپبي ۇلگىسىن جاساۋ­دى ماق­سات ەتەدى.

سول كەزدەگى الاش قاي­راتكەرلەرىنىڭ ارقايسىسى وسى ماقساتقا مۇددەلى بولدى جانە وزدەرى دە ەۋروپا تىلدەرىنە جەتىك ەدى. قىلىشىنان قانى تامعان كە­ڭەستىك كەزەڭدە شىعىستانۋ عى­لىمى, تۇركولوگيا سالاسى عى­­لى­منىڭ ستراتەگيالىق ما­ڭى­­زى زور سالالارىنىڭ ءبىرى بول­دى. ورتالىقتاعى ع­ىلىم بەتكە ۇستارلارى عاسىر باسىن­داعى قازاق عالىمدارىنىڭ ەڭ­بە­گىن جاسىرعىسى كەلگەنى­مەن, ەش اينالىپ وتە المايتىن ەدى. 1970 جىلدارى ماسكەۋدە كەڭەس تۇركولوگتارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, اكادەميك اندرەي كونونوۆ ۇلكەن عىلىمي سوزدىك كىتابىن جارىققا شىعارعاندا, سونىڭ تۇتاس ءبىر تاراۋىن ا.باي­تۇرسىنوۆقا ارنايدى. 

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زەينەپ بازارباەۆا «لاتىن گرافيكا­سى­نا نەگىزدەلگەن جاڭا قازاق جازۋى» جايلى, ءنازيرا ءامىر­جانوۆا «لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق جازۋى: تاريحى مەن بۇگىنگى جاعدايى» تۋ­رالى, تاريحشى سۆەتلانا سما­عۇلوۆا «قازاق جازۋىنداعى بۇگىنگى وزگەرىستەر: تاريحى مەن تاعىلىمى», پروفەسسور قال­بيكە ەسەنوۆا «جاڭا ەملە: جاڭا­لىقتار, ۇسىنىستار, كۇردە­لى ماسەلەلەر» توڭىرەگىندە وي تول­عاپ, بىراۋىزدىلىقپەن ەل بولىپ جۇمىلىپ, احاڭ قاعيداتتارىنا ورالىپ, سوزدەن ىسكە كوشەتىن ۋا­قىتتىڭ ءار ءساتىن ۇتىمدى پاي­دا­لانۋعا شاقىردى. قازاق ءتىلى زا­مان تالابىنا ساي وزگەرىپ وتىر­عانىمەن, الاش قايرات­كەر­لەرى قالاپ كەتكەن عى­لىمي ىرگە­تاسى مەن نەگىزى مىعىم, سون­دىق­تان ول ۇتىمدىلىعى ءالى تالاي كەزەڭدە دە قاجەتتىلىگىن جوعالت­پايدى.

ايگۇل احانبايقىزى,  «ەگەمەن قازاقستان»

الماتى