زالەسسكي: «قازاق دالاسىنىڭ ءومىرى»

كەنەت مۇستافا دومبىرانى كوردى...

العان بەتتەن مۋزەيدىڭ قىزمەتكەرى- نەن ونىڭ قايدان كەلگەندىگىن سۇ­رادى.

– بۇل كوپ ۋاقىتىن ورتالىق ازيانىڭ دالالارىندا دەپورتاتسيادا وتكىزگەن پولياك برونيسلاۆ زالەسسكيدىڭ ءبىزدىڭ مۋزەيگە سىيى.

– حانىم, ءسىز مەنىڭ ونى ۇستاۋىما رۇقسات ەتەسىز بە؟

مۇستافا دومبىرانى قولىنا الىپ ويناي جونەلدى. بوياۋى قانىق, جەر­دىڭ قۇرساعىنان شىققانداي تەرەڭ اۋەن مۋزەيدىڭ ءىشىن تولتىرا ءتۇستى... اتا­مەكەننەن الىستا جۇرگەن اردا ۇلدىڭ جاس­تىق شاعىنان وزىنەن تانىس وسى ءبىر كۇم­بىرلەگەن ۇنمەن قوسا جان دۇنيەسى تەبىرەندى... كوز الدىنان جۋسان ءيسى اڭقىعان تۋعان جەرى ەلەستەي ءوتتى... ەرىكسىز كو­زىنە جاس الدى...

وسى ءبىر كەزدەيسوق بىراق, ءاربىر قا­زاقتى ەلەڭ ەتكىزەر وقيعانىڭ سەبەپكەرى بولعان برونيسلاۆ زالەسسكي كىم ەدى؟ الەمنىڭ پاريج سىندى مادەنيەت ور­تالىعىنا قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن اپارعان وسىناۋ ءبىر تۇلعانىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى نە بىلەمىز؟ ەندەشە, وسى ساۋالداردىڭ اراجىگىن اجىراتساق. 

انىعى, برونيسلاۆ فرانچيشەك زالەسسكي 1820 جىلى (جەكەلەگەن دەرەك كوزدەرىندە 1819 ج.) بۇرىنعى مينسك گۋبەرنياسى, سلۋتسكى ۋەزى, ۆىزنا ەلدى مەكەنىندە دۆوريان وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءوزىنىڭ كوپتەگەن زامانداستارى سەكىلدى زالەسسكي دە ءبىلىم الۋدى ۇيىندە باس­تاپ, سوڭىنان گيمنازيانى ءتامامدايدى. ءبىلىم جولىن 1837 جىلى دەرپت (تارتۋ) ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاستىرادى. ىرگەسىن 1632 جىلى شۆەد كورولى گۋستاۆ ءىى ادولف قالا­عان وقۋ ورنى برونيسلاۆ ءبى­لىم العان جىلدارى ۆارشاۆا جانە ۆيلنو ۋني­ۆەرسيتەتتەرىنىڭ جابىلۋىنا بايلانىس­تى پولياك جاستارىنىڭ كوپ ءبىلىم العان وقۋ وردالارىنىڭ بىرىنە اي­نالعان-دى. ء تىپتى ونىڭ قابىرعاسىندا 1828 جىلدان باستاپ «فيلوماتاتتار» (گر. «بىلىمگە ۇمتىلۋشىلار») جانە فيلورەتتەر» (گر. «ىزگىلىكتى جاقسى كورۋشى») ۇيىمدارىنىڭ سوڭىن الا پولياك ستۋدەنتتەرىنىڭ «كون­ۆەنت پولونيا» پاتريوتتىق ۇيىمى ءوز جۇ­مىسىن باستايدى. 

ەلىنىڭ ەركىندىگىنەن ايىرىلۋى جاس زالەس­سكيدىڭ دە جانىنا باتاتىن. سون­دىق­تان, ءوزىنىڭ ستۋدەنتتىك ءومىرىنىڭ ال­عاش­قى كۇندەرىنەن-اق, برونيسلاۆ زالەس­سكي اتالعان ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا بەل­سەنە قاتىسادى. 1838 جىلى بۇرىنعى كوتەرىلىسشى شيمون كونارسكيمەن بايلانىسى بار دە­گەن ايىپپەن ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى جاپ­­پاي تۇتقىنعا الىنىپ, ناتيجەسىندە ولار­دىڭ ەداۋىر بولىگى قىل­مىستى بولىپ, شالعاي اۋماقتارعا جەر اۋدارىلادى.

قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار قاتا­رىندا برونيسلاۆ تا تابىلىپ, كەزەكتى ەكى­ جىلىن تەرگەۋمەن تۇرمەدە وتكىزگەن جاس جىگىت پوليتسيانىڭ باقىلاۋىمەن ۋك­راينا­نىڭ قازىرگى چەرنيگوۆ قالاسىنا جىبەرىلەدى. ساياسي ايداۋداعى ۋاقىتىن بوس جى­بەر­­مەگەن برونيسلاۆ وقۋىن حار­­كوۆ يمپەراتور­لىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاس­تىرىپ, اتالعان وقۋ ورنىن 1842 جى­لى ءتامامداپ, زاڭگەر ماماندىعىن الىپ شى­عادى.

بوستاندىعىن شەكتەۋ ۋاقىتى 1845 جىلى اياقتالعان زالەسسكي ۆيلنو (قازىرگى ۆيلنيۋس) قالاسىنا كەلىپ ور­نىعادى. ۆيلنوعا كەلگەن بويدا پولياك ۇلت- ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرىمەن بايلانىس ورناتادى. ناتيجەسىندە, كەز كەلگەن استىرتىن ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ­عا كۇش سالعان باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ نازارىنا قايتا تۇسەدى. 1846 جىلى كە­زەك­تى رەت تۇتقىندالادى. تەرگەۋ قورى­­تىن­­دىسى بويىنشا ورىنبور جە­كە كور­پۋسىنىڭ شەپتىك باتالونىنا قاتار­داعى جاۋىنگەر رەتىندە جىبەرىلەدى.

زالەسسكي ورىنبور اسكەرىندە 1848-1856 جج. بولىپ, ەكىنشى, ءتورتىنشى جا­نە توعىزىنشى شەپتىك باتالونداردا قىز­مەت جاسايدى. ورىنبور ەرتەدەن قازاق­تىڭ كەڭ جاي­لا­عان وڭىرلەردىڭ ءبىرى ەكەندىگى بەلگىلى. وڭىرگە كەلگەن ال­عاش­قى كۇندەردەن-اق زالەسسكي كوش­­پەلى شارۋاشىلىقتى سەرىك ەتكەن حال­قىمىزدىڭ ومىرىمەن تانىسا باستايدى. سۋرەت سالۋعا قابىلەتى بولعاندىقتان, ورىنبورداعى كەزەڭىندە قازاق جەرلەرىن زەرتتەۋگە اتتاندىرىلعان بىرنەشە ەكس­پەديتسياعا قاتىسادى. 

العاشقىدا, زالەسسكيگە 1848-1849 جج. الەكسەي بۋتاكوۆ باستاعان, قۇرا­مىندا ۋكرايننىڭ تانىمال اقىنى تاراس شەۆچەنكو بولعان ارال ەكسپەديتسيا­سىنىڭ ماتەريالدارىن وڭدەۋ تاپسىرىلادى. ەكسپەديتسيا 1849 جىلى 5 قاراشادا رايىم بەكىنىسىنەن ورىنبورعا ورالعان­دا, الەكسەي بۋتاكوۆ ورىنبور جەكە كور­پۋسىنىڭ شتابىنا راپورت جولداپ, «ارال تەڭىزىن سيپاتتاپ جازۋ بويىنشا جۇمىستاردى ءبىرجولا اياقتاۋ ءۇشىن» وزى­نە ت.شەۆچەنكو مەن ت.ۆەرنەردى ىس­ساپارعا جىبەرۋىن سۇرايدى. ال «ارال تە­ڭىزى جاعالاۋىنىڭ گيدروگرافيالىق كورى­نىستەرىن وڭدەۋ ءۇشىن» شەۆچەنكوعا كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا 2-باتالوننىڭ قا­­تارداعى جاۋىنگەرى برونيسلاۆ زالەس­سكيدى جىبەرۋ سۇرالادى. 

ت.شەۆچەنكو مەن ب.زالەسسكيدىڭ وسى كەزەڭدە باستالعان ءوزارا جاقىن تانىستىعى سوڭىنان بەرىك دوستىققا ۇلا­سادى. تانىمال سۋرەتشى كارل بريۋلوۆتان بەينەلەۋ ءىسىن ۇيرەنگەن تاراس شەۆ­چەنكو برونيسلاۆ زالەسسكيدىڭ ۇستازىنا اينالىپ, ونى وفورت ونەرىنە باۋليدى. قوس تۇلعا تۋرالى كوپتەگەن ەستەلىكتەر مەن حاتتاردان وقىپ بىلۋگە بولادى.

ءحىح عاسىردىڭ 40-50 جج. ورتالىق ازياعا يەلىك ەتۋ جولىندا «ۇلكەن ساياساتتىڭ» باستالىپ, رەسەيدىڭ اتالعان اۋماقتارعا ىشكەرىلەي ەنۋگە جانتالاسىپ جاتقان كەزەڭى بولاتىن. پاتشا ۇكىمەتى اۋماقتارداعى ءوز بيلىگى تۇراقتى بولۋى ءۇشىن وڭىرلەردەن سول كەزەڭدەگى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار وتىن – تاس­­كومىر قورلارىن ىزدەستىرگەن-ءدى. مىنە, وسى ماقساتتا 1850 جىلدىڭ العاشقى كۇن­دەرى ت.شەۆچەنكو, ونىڭ دوستارى توماش ۆەرنەر جانە ليۋدۆيگ تۋرنومەن بىرگە ماڭعىشلاق تۇبەگىندەگى قاراتاۋ تاۋ­لارىندا تاسكومىر كەنىن وڭدەۋ بويىن­شا قۇرىلاتىن كەلەسى ەكسپەديتسيانىڭ قۇ­رامىنا ەنگىزىلەدى. سوڭىنان اتالعان ەكسپەديتسيا قاتارىنا زالەسسكي دە الىنادى. 

قاراتاۋ ەكسپەديتسياسى تۋرالى­ ءسوز قوزعاعاندا, ونىڭ نەگىزىنەن قالىڭ وقىر­مانعا ت. شەۆچەنكو مەن ب. زالەسسكي­دىڭ سۋرەتتەرى جانە ماتىندە­رىمەن تانىمال ەكەن­دىگى بەلگىلى. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ءوز ساپارى بارىسىندا تەك كومىر كەنىن ىزدەۋمەن عانا اي­نالىس­پاي, جەرگىلىكتى حالىقپەن ۇدايى كەز­دەسىپ, ولاردىڭ اۋزىنان وڭىرگە قا­تىس­تى اڭىز-اڭگىمەلەردى, تاريحي وقي­عالاردى جازۋمەن دە اينالىسقان. بۇل تۇرعىدا برونيسلاۆ زالەسسكي: «جازيرا پەرزەنتتەرى ءومىرىنىڭ ەرىكسىز كۋاگەرى رە­تىندە ولاردىڭ تىرشىلىگىن قالاۋىمشا باقىلادىم. ولاردىڭ اۋزىنان شىققان جۇيرىك قيالدارىنىڭ جەمىسىندەي كەيبىر ەرتەگىلەرىن تىڭدادىم...» دەگەن مالىمەت قالدىرعان. 

زالەسسكي نازار اۋدارعان نىساندا­رىنىڭ ءبىرى – قازاقتاردىڭ زيراتى. ول تۋرالى زەرتتەۋشى ەڭبەگىنەن: «جاقىن تۇر­عان جوتالار مەن ءارى قاراي سوزىلىپ جاتقان جازىقتا كوپتەگەن مولالار بار. شاماسى, قازاقتار سوڭعى ساپارعا اتتانار الدىندا ۇرپاقتارىنا ءوزىن اۋليەگە جاقىن ماڭعا جەرلەۋدى تاپسىراتىن بولسا كەرەك» دەگەن جولداردى وقيمىز. 

ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ۇزاعىراق توقتالعان جەر وزدەرى «اپازير» (دۇرىسى, اپاجار) دەپ كورسەتكەن اڭعار ەدى. اپاجار جازىعى باتىس قاراتاۋ سىلەمىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندە ورنالاسقان اۋماق. جازىقتى ب.زالەسسكي: «ماڭعىس­تاۋ ۇساق, توبەشىكتەرى مەن اكتاستى جىرا-سايلارىنىڭ اراسىندا جاتقان بىرنەشە جازىقتىق وسىلاي اتالادى...بۇل دالادا جۋساننىڭ كوپ وسەتىنى سونشالىق – اۋانىڭ ءوزى كەرمەك تاتيدى» دەپ سۋرەتتەگەن. 

پولياك زەرتتەۋشىسىنىڭ اپاجار جازى­عىنان قالدىرعان جازبالارىنىڭ ىشىندە اسىرەسە تاريح تۇرعىسىنان ەرەكشە­ قۇن­­­دى. ول تابيعاتتىڭ قاتالدى­عى­نا, سۋدىڭ تاپشىلىعىنا قاراماستان جەر­گى­ل­ىك­تى قازاقتاردىڭ ەگىن سالۋى ەدى. قا­زاقتاردىڭ ەگىن كاسىبى تۋرالى زالەس­سكي ماتىنىنەن: «...ماڭعىستاۋدىڭ كۇيىپ تۇر­عان كۇنى جىلىنا ەگىستى ەكى دۇركىن سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارينە ول ءۇشىن سۋ مول بولىپ, ۇنەمى سۋعارىپ تۇرۋ قاجەت. قازاقتار وسىناۋ يگىلىك جولىندا مول تەر توگۋمەن بىرگە, كىشكەنتاي ەگىستىگى ءۇشىن تاۋ بۇ­لاقتارىنىڭ ءار تامشى سۋىن دالاعا جىبەرمەيتىندەي سۋلاندىرۋ جۇيەسى جو­نىندە كەرەمەتتەي بىلگىرلىك تە كورسەتە بىلەدى. وسىلايشا ولاردىڭ ارىقتارى جەر ءنارىن كەمى 6-8 شاقىرىم جەرگە دەيىن جەتكىزىپ, تاۋ ەتەگىندەگى جازىقتىقتى دا پايدالانادى» دەگەن جولداردى وقيمىز. 

وسىلايشا ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ماڭعىستاۋ جەرىندە بولعان ب.زالەسسكي ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىنەن وزگە ەشبىر وڭىرگە ۇق­­سا­مايتىن جەرگىلىكتى ەسكەرتكىشتەردىڭ ساۋلەتىنە دە ەرەكشە ءمان بەرگەن. قىل­قالامىمەن بەينەسىپ ءتۇسىرىپ, قاعازعا جازباشا سيپاتتاماسىن قالدىرىپ وتىر­عان. زالەسسكيدىڭ ەڭبەگىندە شەرقالا تۋ­­رالى دا ماعلۇمات بەرىلگەن. بۇگىنگى شەت­پە اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان شەر­قالا قىرقاسى ءوزىنىڭ سىرتقى فورماسى بويىنشا توڭكەرىلگەن كەسەگە (تراپەتسيا) ۇقسايتىندىقتان, ونىڭ ەرەكشە كورىنىسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوپتەگەن اڭىز – اڭگىمەلەرىنە سەبەپ بولعان.بۇل تۋرالى زالەسسكي ءوز كورگەن­دەرى­مەن ۇيلەستىرە وتىرا: «شەرقالانىڭ سىرت­قى الىپ تۇلعاسى ريم پانتەونىنا, بول­ماسا سول سياقتى ەرتە داۋىردەگى اتاق­تى ءبىر ەسكەرتكىشكە ۇقسايدى...» دەلىنگەن ءماتىن­دى قالدىرعان.

ەكسپەديتسيا ءوز جۇمىسى بارىسىندا ءدانىسپان اۋليەنىڭ قورىمىن دا سيپات­­تاعان. ءدانىسپان قورىمى قازىرگى ماڭ­عىستاۋ وبلىسى تاۋشىق كەنتىنەن قاشىق ەمەس دانىشپان تاۋىنىڭ (اقتاۋدان 85 شاقى­رىم) باتىس جاعىندا ورنالاسقان نىسان. 

زالەسسكي دولى اپا مازارىنىڭ سۋرە­تىن بەينەلەپ, قورىم حاقىندا: «بەيىت­تەردىڭ مۇنداي ءۇردىسى تەك ماڭعىستاۋدا عانا بار شىعار, سەبەبى بۇلارعا ۇقساس زيراتتاردى دالانىڭ ەش جەرىنەن كەزدەس­تىرمەدىم» دەگەن توقتامعا كەلگەن.

زەرتتەۋشىنىڭ نوۆوپەتروۆسك بەكىنى­سىن­دە بولعان ۋاقىتتا دا كورگەن-بىلگەن­دەرىن قاعازعا بەينەلەپ, قوسىمشا جازىپ وتىرعاندىعى بايقالادى. ماسەلەن, «ماڭعىستاۋ باعى» جانە «ماڭعىستاۋ جىرالارى» جازبالارى سونىڭ ايعاعى. جالپى, قايراتكەردىڭ قازاق دالاسىن سۋرەتتەۋىنىڭ اياسى قاراتاۋ ەكس­پەدي­تسياسى ءجۇرىپ وتكەن اۋماقتاردان ال­دە­قايدا كەڭ بولعاندىعىن ايتۋعا ءتيىس­پىز. زالەسسكيدىڭ «قازاقتاردىڭ كيەلى اعاشى», «ىرعىز وزەنى» اتتى جازبالارى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى. 

«قازاقتىڭ كيەلى اعاشى» تۋرالى: «...سۋرەتتە بەينەلەنگەن بۇل وسىمدىك – ور وزەنىنىڭ جايىق وزەنىنە قۇيار ساعا­سىنا قونىستانعان ور قامالىنان ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىنا دەيىن, مولشەرى مىڭ شاقىرىمداي جەردە ۇشىراسقان جالعىز اعاش».

«ىرعىز وزەنى» وففورتىندا تورعاي وزەنىنىڭ قازىرگى اقتوبە وبلىسى اۋماعىن­داعى وڭ جاق سالالارىنىڭ ءبىرى ىرعىز وزەنى بەينەلەنگەن. جازبا ءماتىنى تەك ىر­عىز وزەنىمەن شەكتەلمەستەن, جالپى باتىس قازاقستان اۋماعىنداعى وزەندەر­دىڭ ەرەكشەلىگىنە ارنالعان. 

ساياسي جەر اۋدارىلعان ساياحاتشىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولعان ۋاقىتىندا قاعازعا ءتۇسى­رىپ, سوڭىنان ءوز ەڭبەگىندە كەڭ سيپات­تاعان, تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – قازاق حال­قى حاقىنداعى جازعان دۇنيەلەرى. قازاق­تارعا قاتىستى زالەسسكي ەڭبەگىنىڭ ءون بويىندا ءسوز قوزعالعانىمەن, «قازاق­تىڭ كيىز ءۇيى», «كيىز ءۇيدىڭ ىشىنە كىر­گەندە», «قازاق ايەلى» جازبالارى جانە جو­عارىدا ءسوز بولعان «قازاق مازارى» جانە «قازاقتاردىڭ كيەلى اعاشى» تاقى­رىبىنداعى ماتىندەر دالانىڭ يە­لەرى تۋرالى مەيلىنشە كەشەندى اقپا­رات­تار بەرگەن.

اتالعان جازبالاردىڭ «قازاق دالاسى­نىڭ ءومىرى» البومىندا ب.زالەسسكيدىڭ قىلقالامىنان شىققان وففورتارىمەن بىرگە جاراسىم تاۋىپ, جارىققا شىعۋى ەۋروپانىڭ تالعامپاز وقىرمانىنىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعاندىعى ءسوزسىز. قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان تاقى­رىپ­تاردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ كيىز ءۇيى بول­عاندىعى كۇمانسىز. ول تۋرالى اۆتور: «كوش­پەلى قازاقتار باسقا دا مال باعىپ, تىر­شىلىك ەتەتىن تايپالار سياقتى ۇسكىرىك ايازدان, اپتاپتى ىستىقتان وزدەرىن قور­عايتىن, سونىمەن بىرگە ءبىر جەردەن ەكىنشى جەر­گە جۇرت اۋىستىرعاندا لىپ ەتكىزىپ جيناپ, تەز تۇرعىزا قوياتىن باسپانا ويلاپ تابۋعا ءماجبۇر بولعان. بۇل تالاپقا ولاردىڭ كيىز ۇيلەرى قالتقىسىز ساي كەلەدى....» دەپ وي تۇيەدى. 

قازاق حالقىنىڭ شارۋاشىلىق ەرەك­شەلىگىنە بايلانىستى ماڭىزدى ۇدەرىس كوش تۋرالى: «...ءورىستىڭ وتى ء(شوبى ازاي­عاندا ماعىناسىندا) قايتقان كەزدە ولار جاڭا جۇرتقا كوشۋ جايىن ويلانا باس­تايدى. اۋىل اقساقالدارى اتقا قو­نىپ, جاڭا قونىس ىزدەۋگە اتتانىسادى. ادەت­تە, بۇل شارۋا بىرنەشە كۇنگە سوزىلادى. قارتتار قونىس كورىپ, قايتىپ ورال­عان سوڭ اۋىلداعى ەركەك اتاۋلى جي­نالىپ الىپ, جاڭا جۇرتتىڭ جايىن كەڭىنەن تالقىلايدى, بىراق دالا جايىن جاقسى بىلەتىن اقساقالداردىڭ ايتقانى كوبىندە وزگەرە بەرمەيدى. ولار كوشى-قونعا رۇقساتتارىن بەرىسىمەن-اق, اۋىل تىرشىلىگىندە ەرەكشە قاربالاس باستالادى» دەلىنگەن مالىمەتتەرمەن تانىسامىز.

زالەسسكيدىڭ بۇل مالىمەتتەرى تىكەلەي كوز­بەن كورگەندىكتەن, شىنايىلىعىمەن, وزىنە ءتان بوياۋىمەن تارتىمدى.

ب.زالەسسكي ءوزىنىڭ زامانداسى ءارى قانداسى, قازاق حالقىنىڭ ومىرىنەن كەرەمەتتەي مالىمەتتەر قالدىرعان – ادولف يانۋش­كەۆيچ سىندى ۇلتتىق سۋسىنىمىز قىمىز تۋرالى ءوز مالىمەتىمەن بولىسكەن. قازاق ات ابزەلدەرىنىڭ كوركەمدىگى برو­نيسلاۆ زالەسسكيدىڭ جادىندا بەرىك ساقتالىپ قالسا كەرەك. ولاي دەيتىنىمىز ءسوز بولىپ وتىرعان «قازاق دالاسىنىڭ ءومىرى» اتتى البومىنىڭ تىسىنداعى سۋرەتتەن دە قازاقى ەر-تۇرماندى اڭعارۋعا بولادى.  قازاق ايەلى حاقىندا دا اۆتور ءوز پايىمداۋلارىن ايتادى: «باسقا مۇسىل­ماندار سياقتى قازاق قىزدارى ۇيگە قامالىپ وتىرمايدى, ولاردى كولدەنەڭ كوك اتتىدان قىزعاناتىن ءتارتىپ جوق... وسىن­داي ەركىندىكتەرىنىڭ بارىنە دە قا­را­ماستان, ايەلدەرىنىڭ تاعدىرلارى كۇيەۋ­­لەرىنىڭ اشسا – الاقانىندا, جۇمسا جۇ­دىرىعىندا دەۋگە بولادى...» دەلىنگەن ما­لىمەتتەردى وقيمىز. سونىمەن قاتار «قازاق ايەلى» بولىمىندە زالەسسكي قا­ز­اق قوعامىنداعى كوپ ايەل الۋشىلىق, قالىڭمال, قىزدى ۇزاتۋدىڭ ءجون-جو­رال­عىلارى جانە ت.ب. تاقىرىپتار تۋرالى ماع­لۇمات بەرگەن. برونيسلاۆ زالەسسكيدىڭ ەڭبەگىندە جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ اتى-جوندەرى, ولارمەن جاسالىنعان سۇحباتتار دا كورىنىس تاپقان. اسىرەسە, قازاق قوعامىن­داعى باتىر­لىعىمەن اتى شىققان – ەسەت كوتى­­بار ۇلىمەن (1807 - 1889) اڭگىمەسى ءوز الدىنا ءبىر توبە. «ول سەرىگىمىز ەكەۋمىزدى اعا-باۋىر­لارى­مەن جانە بارلىق ەت جاقىن اعايىن­دارىمەن بىرگە شىعىستىڭ دار­­قان قوناق­جايلىلىعىمەن, اق جارقىن پەيى­لىمەن قارسى الىپ, ۇيىنە كىرگىزدى دە تورگە وتىر­­عىزدى...» دەپ ەسكە الادى جاز­باگەر.

قوس تۇلعانىڭ ۇزاققا سوزىلعان اڭ­گى­­­مەسى, فالسافالىق تولعامدارى تەك داس­­تار­­قانعا استىڭ كەلۋىمەن عانا سايا­بىر­­سىعان ەكەن. استىڭ قويىلۋىمەن قوناقتار قازاقتىڭ داستارقان ەتيكەتىن ۇستانعاندارىن جازعان. 

قازاق اراسىندا كوپ بولعان ب.زالەس­سكي حالىقتىڭ مۋزىكانى جاقسى كورە­تىندىگىنەن دا اقپاراتتار قالدىرعان. وسى تۇرعىدا: «...جۇرتشىلىقتىڭ شىن جاق­سى كورىپ, قارسى الار قادىرلى قوناعى – جىرشى-جىراۋلار. ولار مۇندا كوپ-اق, دالا ادەبيەتى سولاردىڭ كوكىرەگىندە قات­تالىپ قويىلعانداي. بۇل حالىق مۋزىكانى جاقسى كورىپ, كەز كەلگەن ساتتە ونى كوڭىل قويىپ تىڭداي بىلەدى» دەگەن جولداردى وقيمىز.

زالەسسكي ەڭبەگىنەن جىرشى-جىراۋ­لاردان وزگە قيسساشى, ەرتەكشىلەر تۋرا­لى دا دەرەكتەردى كەزىكتىرەمىز. سولار­­­دىڭ ءبىرى – ەرتەكشى مىرزاقاي تۋرالى. اۆتور مىرزاقايدىڭ ەرتەرەكتە شىر بىت­پەگەن كەدەي بولعاندىعىن, بى­راق ءوزىنىڭ ەرتەگىلەرىنىڭ ارقاسىندا مال جيناعان­دىعىن, حالقىنا قادىرلى بولعان­دىعىن تىلگە تيەك ەتكەن. 

قاراتاۋ ەكسپەديتسياسى اياقتالىپ, ورىن­­بورعا قايتقان ب.زالەسسكي قالاعا 1851 جىلعى قازان ايىنىڭ باسىندا جەتەدى. ەكسپەديتسيا ساپىنان ورالعاسىن «ۇزدىك – جىگەرلى قىزمەتى ءۇشىن» ۋنتەر-­وفيتسەر شەنىنە جوعارىلاتىلادى. 1856 جىلى, اراعا تەك سەگىز جىل سالا ب. زالەس­سكي تۋعان جەرىنە ورالۋ مۇم­كىن­دىگىن الادى. 

قازاق جەرلەرىندە بولعان ۋاقىتتا جي­­­ناعان دۇنيەلەرىن, اتاپ ايتقاندا سال­­عان سۋرەتتەرىن, سۇحباتتارى مەن اڭىز-اڭگىمەلەرىن جۇيەلەپ, برونيسلاۆ زالەس­سكي 1865 جىلى «La vie des Steppes Kirghizes» («قازاق دالا­سىنىڭ ءومىرى») اتتى البومىن پاريج قالاسىندا جا­رىق­قا شىعارادى.

جاندوس اۋەلبەك ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

ۆارشاۆا